Qazaq halqy eldigin saqtaý jolynda qan tógip, jan bergen arýaqty tulǵalaryn qasterleýden jalyqqan emes. "Qamshynyń" hat qorjynyna "Jaýdyń aldynda bas ımegen Bókenbaı batyr!" degen materıal kelip tústi. Bul maqala 1726-1729 jyldardaǵy Bulanty, Bólenti, Ańyraqaı, Qalmaq qyrylǵan t.b. soǵystarda jońǵarlarǵa qarsy qol bastaǵan dańqty qolbasshy, tarıhı tulǵa, aıbyndy saıasatker, azattyq úshin kúres jolynda janyn qurban etken Tabyn Bókenbaı Qarabatyruly týraly.
1710 jyly Dúrbin-Oırat tarapynan qater týǵanyn ańdaǵan Táýke han Qaraqumda búkil Qazaq Ordasynyń quryltaıyn shaqyrǵany týraly tarıhtan belgili. Sol quryltaıda qalmaq basqynshylaryna qarsy kúres júrgizý úshin birikken qazaq áskeriniń Bas qolbasshysy bolyp Bókenbaı Qarabatyruly saılanady. Qazaq Ordasynyń tarıhynda tuńǵysh ret ulys taǵdyry han men sultanǵa emes, qara qylysh batyrǵa senip tapsyryldy.
Sol jıynda sóz alǵan Bókenbaı batyr ortaǵa shyǵady da: «Aǵaıyn! Ulymyzdy qul, qyzymyzdy kúń qylǵansha, qarýymyzdy sýyryp alyp qan maıdanda qasqaıyp turyp óleıik!» dep salǵan urany eńsesi túsken eldi rýhtandyrady.
Dúrbeleń maıdanda Bókenbaı batyr bastaǵan qazaq áskeri 1711 jyly qalmaqtarǵa toıtarys berip, 1712 jyly oırat ulystarynyń shegine basyp kiredi de, biraz qonystaryn qaıtaryp, úlken jeńiske jetedi.
Bókenbaı batyrdyń erligi men jetistigi týraly Ábish Kekilbaıulynyń kishi júz rýlarynyń Reseı Imperıasyna qosylǵan kezdegi jaǵdaıdy sıpattaıtyn «Úrker» romanynan oqyp bilýge bolady. Bul týyndy qazaq eli basynan ótkergen asa aýyr kezeńderdi, XVII-XVIII ǵasyrlarda oryn alǵan iri-iri oqıǵalardy tarıhı derekterge súıenip jazylǵan, kóp qanatty, tarıh shejiresin jyrlaıdy.
Shyǵarmanyń basty keıipkerleri - Táýke, Ábilqaıyr, Bókenbaı, Tevkelev nemese birdiń emes búkil eldiń atynan sóılegen bıler: Qazybek, Tóle, Áıteke. Bul shyǵarmanyń basqa shyǵarmalardan erekshe aıyrmashylyǵy men artyqshylyǵy - ol túgeldeı ómirde bolǵan oqıǵa jelisinde jazylǵandyǵy.
Ábish Kekilbaev ózi jazǵan «Úrker» romanynda Tabyn Bókenbaı Qaraulynyń erlikterine erekshe toqtalǵan. Ásirese Ábilqaıyr hanmen tize qosyp, otyz jyl boıy syrtqy jaýmen jaǵa jyrtysqany jáne 1742 jyly sáýirde túrkimendermen bolǵan shaıqasta erlikpen qazaq tapqandyǵy, batyrdyń adargershiligi men erlikteri týraly tolyq baıandalǵan. Ordabasydaǵy jıyn týraly da: «Úsh alashtyń týyn taǵy da azýy alty qarys úısin turyp, arǵyn turyp, alshyn turyp kúni keshegi tabyndardyń kósemi Qarauly Bókenbaı ustady» delingen.
Bókenbaı Qarauly batyr týraly qazaqtyń kórnekti jazýshysy, ádebıet zertteýshisi, ǵalym Muhtar Maǵaýınniń qalamyna da arqaý boldy. Atap aıtqanda, «Qazaq tarıhynyń álippesi» atty eńbeginde batyrdyń erligi keńinen baıandalǵan. Onda Bókenbaı batyr Ábilqaıyr hannyń qasynda asa yqpaldy, halyq aldynda erligi, márttigi, abyroıly jáne aıbyndy tulǵa retinde beınelenedi.
Sondaı-aq, Bókenbaı batyr týraly orys ǵalymdary Gaverdovskıı, Levshın, orys elshisi Tevkelev, qazaq ǵalymy M.Tynyshbaev, orys ǵalymy Erofeeva óte tereń zertteýler jazdy. Onıskovanyń, Vadım Nesterov, Ótalıev Sákenniń, tarıhshy Nurjan Jetpisbaevtyń kóptegen maqalalary jaryq kórdi. Tanymal aqyn Jókeı Shańǵytbaev «Bókenbaı» atty dastan jazǵan.
Jalpy Bókenbaıdyń atasy Jıembet pen ákesi Qarabatyr, uldary Tilenshi jáne Esenaman, nemeresi Jolamanda batyr bolǵan. Barlyǵy da qazaq jeriniń tutastyǵy úshin kúresken bahadúrler.
Máselen, Bókenbaıdyń nemeresi Reseı ımperıasynyń otarshyl saıasatyna qarsy ult-azattyq kóterilisi basshylarynyń biri, halyq batyry Jolaman Tilenshiulynyń qaısarlyǵy, otanshyldyǵy men ultjandylyǵy týraly qazaqtyń kórnekti jazýshysy İlıas Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogıasynda jazylǵan. Bul salmaqty týyndy alty kitaptan turatyn tarıhı epopeıa. Sonymen qatar, Jolaman batyrdyń esimi mekteptegi Qazaqstan tarıhy oqýlyǵy, Keńes dáýirinde Qazaq sovet ensıklopedıasy jáne tarıhshy Ermahan Bekmahanovtyń jazǵan týyndysynan oqýǵa bolady.
Bókenbaıdyń uly tarhan Tilenshi de dańqty batyr, ári bı bolǵan. HÚİİİ ǵasyrdyń sońǵy shıreginde ulttyq táýelsizdik jolyndaǵy arpalystyń kósh basynda Syrym Datuly tursa, 20 jylǵa sozylǵan azattyq kúresine Tabyn rýyn ákelip qosqan Tilenshi Bókenbaıuly Kishi júz qazaqtary qarýly qozǵalysynyń Syrym batyrdan keıingi jetekshileriniń birine aınaldy. Ol azattyq úshin kúreste qyzmeti men róli erekshe kórinip, sol kezeńdegi qoǵamdyq ómirden abyroı-bedeliniń, el úshin istegen eńbeginiń, ádil bıligi men qaıtpas batyrlyǵynyń arqasynda salmaqty oryn alǵan qaıratker jáne Syrym batyrdyń eń jaqyn qarýlar serigi, ári dosy retinde el esinde qaldy.
Bókenbaı batyrdyń taǵy bir uly boldy. Ol – Esenaman batyr. Oral óńirinde (Batys-Qazaqstan oblysy) Esenaman taýy bar. Taýdyń «Esenaman» dep atalýy batyrdyń esimimen tikeleı baılanysty. Bul týraly jazýshy Qurmanǵazy Qaramanuly Naýqan moldanyń áńgimesine súıene otyryp jazǵan. Óz sózinde Naýqan molda bylaı degen eken: - «Tabyn rýynan shyqqan Qarabatyr, Bókenbaı, ataqty Esenaman tuqymdarymen batyr bolǵan. Osy bette Esenaman taýy deıtin taý bar. Bókenbaı, Qarabatyr – Esenamannyń arǵy babalary. Zamanynda jeti atasynyń bári batyr bolǵan. Tý ustap, tulpar mingen».
«Esenaman taýy» Shyńǵyrlaý aýdanyna qarasty Segizbaı aýyly men Qaratóbe aýdanynyń Egindikól aýyly arasynda ornalasqan. Atalmysh taý el arasynda nebir ańyz ben aqıqatqa aınalǵan. Osyndaı ańyzdyń birinde Asan Qaıǵy babamyz halqyna jeruıyq izdep júrip, irgesinen Qaldyǵaıty ótetin Esenaman taýynyń qasyna jelmaıasyn shógeripti desedi. Sonda ol «Tóbeń bıik, sýyń bal» dep, osy jerde aıaldap ketken eken deıdi.
Ańyz boıynsha Bókenbaı Qarauly Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýdanynyń Jarqamys aýylynda jerlengen. Biraq, bul derekpen kelispeıtinder kóp. Endi bireýler bahadúr Ústirtte (Mańǵystaý oblysy) jerlengen degendi alǵa tartady. Mańǵystaý óńiriniń Beıneý aýdanynan 110 shaqyrymdaı ońtústikke bet alǵan boıda Aıraqty bekinisi bar, sonda túrkmendermen shaıqasta Bókenbaı batyr 1742 qaıtys bolǵan, onyń qasynda adaı Esek mergen birge bolǵan. Áıgili Esek mergen 10 jyldan soń, ıaǵnı 1752-jyly Bókenbaı batyrdyń basyna qulyptas qoıylǵan degen áńgime bar.
Sol jer kishi áýlıeshilik kórinedi, Irannan kelgen aǵaıyndardyń biri qulpytasty oqyp júrip Tabyn bahadýr batyr ...aldyńǵy áripteri óship qalǵan, ...enbaı batyr degen jazýdy oqypty. Bul áńgime Mańǵystaýlyq jýrnalıs Ábilqaıyr Spanǵa jetken. Kezinde Ábish Kekilbaev Ábilqaıyr aǵamyzǵa Bókenbaı Qaraulynyń súıegin osy Ústirt tóńireginen izdeý kerek degen kórinedi. Osyǵan qaraǵanda bahadúr shynynda da sol mańaıda bolýy ǵajap emes.
Tabyn rýynan shyqqan taǵy bir batyr, Saıyn dalanyń sardary - Buqarbaı Estekbaıuly týraly da alǵashqy bolyp jazǵan osy Ábish Kekilbaev bolatyn.
Sonymen qatar Buqarbaı batyrdyń erlikteri aqyn-jyraýlardyń muralarynda, tarıhshy E.Bekmahanovtyń zertteýinde, jazýshy İ.Esenberlınniń «Qahar» romanynda, zertteýshi Q.Berdáýletovtyń eńbeginde kórinis tapqan.
Zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaıuly birqatar eńbekterinde tabyn batyrlaryn jaqsy sýrettegen. 2015 jyly 21 qarashada Astana qalasynda Buqarbaı Estekbaıuly batyrǵa kóshe berilgen bolatyn. Atalmysh sharaǵa Ábish Kekilbaıuly da shaqyrtylǵan, alaıda ol syrqatyna baılanysty bara almapty. Sol kezdegi QR Parlamenti Senatynyń depýtaty Qojahmet Baımahanov aǵamyzdyń tapsyrmasymen bir top aǵaıyn syılyqtarymen Ábish aǵanyń úıine bar eken. Sonda Ábekeń kózine jas alyp: «Buqarbaı Estekbaıuly batyrdy birinshi bolyp men jazyp edim» sizderge kóp rahmet batyrdyń esimin ulyqtap jatqandaryńyzǵa, biraq men densaýlyǵyma baılanysty bara almaımyn» degen eken. Artynsha 2015 jyly 11 jeltoqsanda Ábish Kekilbaıuly ómirden ozdy.
«Elin syılamaǵan er azady, Erin syılamaǵan el tozady» demekshi, batyrlar dańqy máńgi óshpesi anyq jáne olardy qasterleý bizge ortaq paryz. Iaǵnı, qazirgi tańda beıbit ómir súrip jatqanymyz osy batyrlardyń arqasy ekendigi sózsiz, demek olardyń esimderi jadymyzda máńgi saqtalary haq.
Bul rette Ábish Kekilbaevtyń: «Bodandyqta ókinish kóbeıse, bostandyqta jaýapkershilik kúsheıetinin túsinbegimiz shart» degen sózin jadymyzdan shyǵarmaýymyz kerek.
Daıyndaǵan Nurbol Oqýov,
Mańǵystaý oblysy Aqtaý qalasy, jýrnalıs
