Dúnıeni dúrbeleńge salǵan, álem nazaryn aýdartqan Ýkraına men Taıaý shyǵystaǵy jaǵdaı álem elderi jáne jergilikti turǵyndar qanshalyqty beıildi bolsa da tynyshtalar emes. Ásirese Sırıadan bastaý alǵan «Ilam memleketi» atyn jamylǵan kúshterdiń áreketi tutas álemdi shoshyndyryp otyr. Ózderin ISIM ataǵan djıhadshylardyń áreketinen AQSH prezıdenti de seskenip, olardyń ońaı aldaýǵa kóne qoımaıtyn qaýipti kúsh ekenin moıyndady. Shyǵystaǵy kórshileri tynyshtalýyna asa múddeli Túrkıa osy jaǵdaıdy retteýge óz tarapynan aıanyp otyrǵan joq. Osy rette atalǵan elde oqyp jatqan qazaq stýdentteriniń ókili, saıasattanýshy Amangeldi Qalybekten Túrkıanyń jańa bıliginiń áreketteri men eldiń kúrdter protestine qoldanyp otyrǵan sharalary týraly eksklúzıvti suhbat alǵan edik.

-Túrkıa Sırıaǵa shekaralas ornalasqan memleket retinde, kórshi elderdiń ishki turaqsyzdyǵyna qandaı kózqaras ustanyp otyr?

-Álemdik derjavalardyń Sırıa máselesi boıynsha bir sheshimge kele almaı, osy kúnge deıin ýaqyt sozýy Taıaý Shyǵystaǵy sońy qalaı bolary belgisiz saıası-áskerı kıkiljińniń qalyptasýyna ákelip soqty. Nátıjesinde búgingi kúnge deıin Sırıa jáne Irak terıtorıasynda myńdaǵan beıbit turǵyndardyń qaza bolyp, otyz myńnan astam bosqyndardyń jer aýdarýyna sebep bolyp otyr. Sırıadaǵy Asad rejımine qarsy josparlanǵan «Islam Memleketi» terrorlyq tobynyń qarýly joryqtaryna áý basta kóz jumyp qaraǵan bolsa, sońǵy kúnderi djıhadshylardyń áreketteri tek Batys elderi men Reseıdi ǵana emes, sonymen qatar aımaqtaǵy saıası kúshterdi de alańdatyp otyrǵany ras. Kórshi jatqan memleketterdiń arasynda áskerı áleýeti jáne saıası bedeli jetkilikti Ankaranyń bul máselege baılanysty ýaqytty sozý taktıkasy tek bosqyndardy ǵana emes, sonymen qatar óz azamattaryn da mazalaýda. NATO sheńberinde Túrkıanyń basty áskerı odaqtasy bolyp tabylatyn AQSH arasyndaǵy keıbir suraqtarǵa sheshim joldaryn ártúrli qarastyrýy osy tusta aıqyn baıqalyp qaldy. Vashıngton jáne Batys Eýropa elderi Islam memleketine qarsy kúrd qarýly toptaryn paıdalanýdy qolǵa alsa, Ankara bul josparǵa úlken skeptıkamen qaraıdy. Shekarasyna jaqyn jatqan ólkede osy ýaqytqa deıin Túrkıanyń resmı túrde eń basty jaýy bolyp kelgen Kúrd jumysshylar partıasynyń qarýlanýy bolashaqta Ankara úshin úlken problema bolary sózsiz.

-«Islam memleketinen» keletin qaýipti Ankara qalaı boljaıdy, qaýiptiń aldyn alýda qandaı sharalar qolǵa alyp jatyr?

-Qazirshe Túrkıa úkimeti «Islam memleketinen» tikeleı qaýip kórip turǵan joq. Kerisinshe, oryn alǵan jaǵdaı Ankara úshin «kúrd máselesin» sheshýde edáýir kómegin tıgizýde. Birinshiden: Kobanıde qurban bolǵandar tek beıbit turǵyndar dep aıta almaımyz. Kerisinshe, KJP nemese soǵan jaqyn qarýly toptar. Olardyń adamı shyǵyndary Ankara úshin oń nátıje ekeni sózsiz. Ekinshiden: Shyǵys Túrkıadaǵy kúrdterdiń arasynda qaýipsizdikti qamtamasyz etýde saıası upaı jınaý múmkindigi. Sońǵy kúnderi Ankaranyń áskerı áriptesterimen qatar óz azamattarynyń da Erdoǵan bastaǵan toptyń oryn alǵan jaǵdaıda birshama belsendi bolýyn talap etýde. Túrkıa qalalaryndaǵy protestterde qaza bolǵandardyń sany qyryqqa jýyqtap qaldy. Degenmen de, Erdoǵan Sırıaǵa áskerin kirgizýge asyǵar emes. Bul túsinikti de. Eldimekenderde qarýly toptarmen soǵysý qanshalyqty qıyn ekenin túrik úkimeti jaqsy biledi. Áskerdi kirgizgen jaǵdaıda da, túbi nemen bitetini beımálim. Qazirshe Túrkıa «Islam memleketine» qarsy halyqaralyq koalısıaǵa tek barlaý qyzmetteri jáne logıstıkamen kómek bere alatynyn aıtýda. Biraq terrorıstterdi jeńý úshin tek ushaqtarmen bombalaý jetkiliksiz, qarýly kúshter kirgizýge muqtaj. Basty suraq - bul kimniń áskeri jáne qashan bolatynynda.

-Turaqsyzdyq taıaý arada qalypqa kelmese Túrkıa qandaı áreketterge barýy múmkin?

-Túrik bıligi Respýblıkanyń júz jyldyǵyna «álemdegi damyǵan elderdiń ondyǵyna kirý» uzaq merzimdik strategıasyn qolǵa alǵan. Osy maqsatty iske asyrýda Erdoǵan bastaǵan «Aq partıanyń» qosqan úlesi mol ekeni sózsiz. 2023 jyly damyǵan Túrkıany bastaımyz dep maqsat qoıǵan «Aq partıanyń» josparyna eń basty qaýip «Islam memleketi» bolyp tur. Bul oraıda Taıaý Shyǵysta oryn alǵan bul máselege baılanysty Ankara uzaq ýaqyt baqylaýshy retinde qala almaıdy dep joramaldaýǵa bolady. Qaıtkende de oryn alǵan kıkiljiń Túrkıa úkimetiniń kúrd máselesin sheshý múmkindigi ǵana emes, sonymen qatar Shyǵys Túrkıadaǵy kúrdterdiń de Ankara pozısıasyna jaqyndaýyna úlken septigin tıgizeri sózsiz.

Suhbattasqan: Nurǵalı Nurtaı