Astana shaharynyń irgesindegi Aqmol (Malınovka) mekeninde 30-shy jyldarǵy zulmat oqıǵalardyń, qýǵyn-súrginderdiń belgisindeı eskertkish ornatylyp, sol náýbet kezeńniń shejiresindeı bolyp murajaı oryn tepken. Jyl saıyn osynaý qaıǵy-muńnyń ortasy bolǵan jerge jan-jaqtan, burynǵy KSRO, qazirgi TMD elderinen jurt aǵylyp kelip, osynda qorlyq, zorlyq kórip ólgen, aýrý atanǵan ákeleri men shesheleriniń, atalary men ájeleriniń ruhtaryna bas ıip, taǵzym etedi, gúl shoqtaryn qoıady, quran baǵyshtaıdy.
Jalpy 1938-shi jylǵa deıin Stalın lenınshil bolshevtıkterdiń túgel derlik kózin joıǵan. Endi jubaılaryna, týǵan-týystaryna, et jaqyndaryna qol salady. Ol úshin óziniń serigi, jendeti L. Berıadan «eń sumdyq azap shegetin aımaqty taýyp ber» dep qolqa salady ǵoı. Jendet saqadaı saı ámanda. Qazaq jeriniń ıt baılasa turmaıtyn jeri Aqmola men Qaraǵandynyń arasyndaǵy jerdi ditteıdi. Sóıtip, qazaqtyń Saryarqa saýyrynda Steplag, Karlag, Aljır atanǵan lageler salynyp, ákelerimiz ben analarymyzǵa zorlyq-zombylyq kórsetedi.
Munda kimder qorlyq kórmedi deısiz! Osynda revolúsıoner N.Býharınniń áıeli, qolbasshy M. Týhachevskııdiń eki qaryndasy, áskerbasy Ia. Gamarnıktiń qos ápkesi, aqyn B. Okýdjavnyń anasy, Qazaq eliniń asa kórnekti qaıratkerleri İ. Qabylovtyń, A. Qalmenovtyń, N. Syrǵabekovtyń, A. Qaspaqbaevtyń, U. Qulymbetovtyń, S. Seıfýllınniń, B. Maılınniń, J. Shanınniń, T. Rysqulovtyń, T. Júrgenovtyń, S. Asfendıarovtyń, S. Mendeshevtiń, S. Qojanovtyń, Q. Tashtıtovtyń, N. Manavtyń asyl jarlary azap shekken. Solardyń ishinde meniń apam Shákitaı – alǵashyq narkomdardyń biri Muhametkalı Tátimovtyń (S. Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynyń bir keıipkeri) jubaıy da 10 jyl «Aljırdiń» tozaq otyna kúıip otyryp kelgen jan. Shyǵarma sol kisige, jalpy azap kórgen analarymyzǵa arnalady.
Qazaǵym-aı, kórdi-aý nebir náýbetti,
Azabyn-aı, qyrǵan myńdap áýletti.
Súıekteri arqyly ǵazızderdiń
Salǵandaı ma sovet-ómir «sáýletti».
Astananyń túbindegi Aqmolda
Eskirtkishti ornatypty tas jolda.
Segiz myńdaı kúnásiz jan múbárak
Ushyraǵan zulmatqa zor, qas qolǵa.
Saryarqanyń jeri qyrly, oıpańdy,
Kórdi jurtym alapatty, soıqandy.
Oırany kóp otyzynshy jyldardyń,
Qutyrttyrǵan jádigóı qyrt, qoıtandy.
Osy keshen týyndysy ǵajap qoı,
Shyǵarǵandaı shyǵarmadan azatty oı.
Azaptanǵan osy jerde áıelder
San júz ulttyń, ishindegi qazaq qoı.
Júrekteri birazynyń jarylyp
ólgen deıdi, olardyń sen zaryn uq.
Apalardy máńgi eske qaldyrar
Keshen salǵan Sáken atty Narynov.
Kópshilik júr izdep týys, jaqynyn,
Qabyrǵada tizim uzyn, aty myń.
Rýslanova, Serebrákova sýretin,
kórdik sonda Týhachevskıı qatynyn.
Jendetter-aı turǵyzǵan ǵoı myń qamal,
Qashyp shyǵar tappaıtyndaı bir amal.
Zorlyq penen qorlyq tartqan osynda
Beıimbettiń aıaýlysy Gúljamal.
Qudaıdyń aıtsańshy bul qudyretin,
Taptym men de Shákitaıdyń sýretin.
Tátimovtyń jary bolǵan aıaýly,
Taǵdyr-talaı kórsetkendeı bir retin.
Narkom edi aýzy onyń dýaly,
Kóńilde kir aıtylǵanda jýady.
«Tar jol, taıǵaq keshý» romanynyń geroıy,
Osyndaıdan qalyń tarıh týady.
Tátimovter tuqymynyń tuıaǵy
Maqash aǵa bir áýlet qoı uıaly.
Shashyraǵan tarydaı qazaǵymdy
Kóbeıtsem dep sharyqtady qıaly.
Shákitaı qyz áýletinen Qurmannyń,
Sińilisi Qumaıradaı úr jannyń.
Baýyrlary Kámil, Shámil, Qarataı,
Beseýi de bedelindeı bir qannyń.
Kámil úlken ǵalym edi turpatty,
Aıalaıtyn, baıandaıtyn syr-hatty.
Kemel iste des bermegen ol sabaz,
Súrleý jolyn ustazdyqpen bir tapty.
Shámil edi Alashorda múshesi,
Sheshendikpen tandyrardaı kisi esi.
Qýǵyn-súrgin kórgen, talaı aıdaýdy,
Sovet-júıe batyrǵanda tizesi.
Sháke degen abyroıly aty eken,
Asyp sóıleý oǵan múldem jat eken.
Asqaqtatqan nur kelbetin shandozdyń
Eńbeginde Begalın bek Sapekeń.
Al, Qarataı dosy bolǵan Qasymnyń,
Jarqyldaǵan kókdaýyldaı jasynnyń.
Mer kezinde páter bergen aqynǵa,
Mereıine bólenip bir asyldyń.
-----------------------------------------------------------------
Jaqsy adam jaryq jol, izden basty,
Qumaıra apaı abyzdaı júzden asty.
Almatynyń Tuzdybastaý kentinde
Bólýshi edi jaryqtyq bizben asty.
Áńgimemen ótkenge attanatyn,
Árbir sózi kókeıde jattalatyn.
Muhamedqalı Tátimov Sákenmen dos,
Aıtýshy edi Aqynnyń saltanatyn.
Jyldar-aı, sol kezdegi araı moldan,
Sán-Sákenniń úıinde talaı qonǵan.
Aýladaǵy jozyda qymyz quıǵan,
Túsinbeıdi náýbetti qalaı bolǵan.
Sum zaman-aı, tóndi ǵoı óte lańdy,
Qos qyranym jazyqsyz kete bardy.
Sal Sákenniń artynan Aıan uly,
Muqańnan da tórt bala tete qaldy.
Uly kóshte, dúrmekte nar qulady,
Gúlbahram men Shákitaı zar jylady.
Oılaryna keldi ǵoı ekeýiniń
Qos arystyń sońynan barǵylary.
Biraq buǵan tajaldar dendetpedi,
Sovettiń jebireıgen jendetteri.
Atty, asty aıaýsyz arlandardy,
Múlt ketpedi qanisher selt etpedi.
Sol jyly saldy olar ábigerge,
Áıelderin taratty lagerlerge.
Nege solaı qatygez boldy ýaqyt,
Nege deımiz áli de, táńir, nege?
Gúlbahram jaıynan baıandalyq,
Kókshetaýǵa tartty ol Aıandy alyp.
Eki jasar náreste ne biledi,
Onyń-daǵy taǵdyry taıaýlanyp.
Aǵaıyn jurt aıtty qal astanada,
Jyly jaq qoı qatersiz jas balaǵa.
Ata-anasyn ıektep Kókshe jerin,
Kónbegen barqadarly bastamaǵa.
Ol kezgi zaman qandaı - jaman qandaı,
Qol qysqa, átteń degen amal barma-aı.
«Halyq jaýy» otbasyn kirgizbegen,
Pálesinen aýlaq dep qamaldardaı.
Qys-boranda kólik joq, jaıaýlady,
Qyrshynynan qıyldy Aıandary.
Osyny aıtqan edi Qumaıra ájeı,
Dál osylaı Rymjan* da baıandady.
Al, Shákitaı Muhańmen nekede eken,
Onyń da sory qalyń, eki eli eken.
Olardy aıdap lagerge aıdaýyldar,
Sormańdaıdyń azaby jetedi eken.
Aıdap kelgen «Aljırge», Qaraótkelge,
Astanadan kóriner ary ótkende.
Gýildeıdi jel munda alasuryp,
Analardyń armandaı zary ótken be.
Qulaǵymda ájeıdiń Shákitaılap,
Aıtqan sózi eske alǵan atyn aılap.
Súıegi qalǵan degen «ALJIRDE»,
Al mundaǵy ún-túnsiz jatyr aımaq.
Osylaısha apammen tabystym men,
Ańyraǵan jelmenen alystym men.
...Ortada oqshaý dara tur meńireıip
Máńgilikke eskertkish qalys kúnnen.
Baqytjan Tobaıaqov
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi,
QR Mádenıet salasynyń úzdigi,
Á. Bókeıhan atyndaǵy syılyqtyń laýreaty,
Almaty oblysynyń qurmetti azamaty
«ALJIR» (poemadan úzindi)
Rymjan* - Sákenniń inisi Májıttiń qyzy
