Sonaý «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» zamanynan bastap, repressıa jyldaryna deıingi aralyqta halqymyzdyń osynaý keń jahan dalada joıylyp ketý qaýpi turǵan edi.
Qazaqtyń basynan ne ótpedi: joıqyn soǵystar, asharshylyq, qýǵyn súrgin, atý jazasy: balasynan aıyrylǵan ananyń zary, ata-anasynan aıyrylǵan balanyń aýyr taǵdyry, jarynan aıyrylǵan qyzdyń muńy. Biz búgin basyp júrgen topyraqqa ǵasyrlar boıy ata-babamyzdyń qany tamyp kelgen. Iá, júrekterden óshpeıtin, este máńgi qalatyn sol zulmat taǵdyrlardyń izi qalǵan jerdiń tósinde biz baqytty kún keshýdemiz. Táýelsiz memlekettiń jelbiregen týynyń astynda ómir súrip jatqan bizdiń ata-babamyz keshken taǵdyrdy umytýǵa qaqymyz joq.
Qazaq úshin eń aýyr soqqynyń basy 1928 jylǵy repressıadan bastaldy. 1925 jylǵy Qazaqstan ólkelik partıa komıtetiniń 1-hatshysy bolyp kelgen Goloshekın qazaq jerine óz saıasatyn júrgizdi.Birneshe adam qýǵyn-súrginge ushyrap, birnesheýi atý jazasyna kesildi. 40 mıllıonnan astam keńes azamattary repressıaǵa ushyrady. Elde jappaı asharshylyq ornady, beıbit jurt taǵy qyryldy. Qanshama adam óltirildi? Sondaǵy zańsyz jazalaýdyń saldarynan qaza tapqan qazaqtardyń sany qansha? Eger sol repressıa bolmasa, asharshylyq ornamasa, soǵys bolmasa, búgingi qazaqtyń sany áldeqaıda kóp bolar ma edi, kim bilsin...
Asharshylyq saldarynan qyrylǵan qazaqtardyń sanyna baılanysty búginde ártúrli jaýap estımiz. Jazýshy, fılologıa ǵylymdarynyń doktory Tursyn Jurtbaı osy suraqqa jaýap qatty, dep habarlaıdy Qamshy aqparattyq agenttigi.
«Asharshylyq qazaqtyń basyna 10 jyldyń ishinde 2 ret túsken. Eń birinshi asharshylyq 1921-1922 jyly bolǵan. Ol Muhtar Áýezovtiń «Qazaq respýblıkasy qazaqsyz qalady» degen maqalasynda kórsetilgen. Osy mátinde ólkelik partıa komıtetiniń KPS ortalyq komıetitine jibergen 145 bettik esebi bar, sondaǵy protokoldan alynyp otyr. Sol protokoldaǵy esep boıynsha 1921-1922 jyldardaǵy sandardy kórsetkende 1 mıllıon 200 myń adam dep aıtady. Al Álıhan Bókeıhanov orta eseppen shyǵara otyryp muny 932 myń mólsherde dep kórsetedi. Ekinshi taǵy da sol Qaýipsizdik Komıtetindegi jalpy Qazaq avtonomıa respýblıkasyndaǵy asharshylyq jáne onyń sebepteri jaıynda málimette Qazaqstannan ketken, aýǵan, qaıtys bolǵan adamdardyń sany 4 jarym mıllıonǵa jetken, sonyń ishinde 3 mln 200 myń adam 1939 jylǵy sanaqta kem, al 1949 jylǵy sanaqtan keıin qazaqtyń Qazaqstandaǵy sany 1 mlnǵa da jetpegen, 900 myńnan sál ǵana kóp. Osydan-aq 1914 jyly 6 mln 800 myń bolsa, qanshasy asharshylyqtan qaıtys bolǵanyn shyǵarýǵa bolady: sonyń ishinde 380 myńdaı adam Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy kezinde qaza boldy, 64 myń adam, ıntellıgent jer aýdaryldy, atyldy. Qalǵany asharshylyqtan qaıtys bolǵan adamdar».
Daıyndaǵan: Gúlim Jaqan
