24-25 mamyr kúnderi Almaty qalasynda «Ortalyq Azıadaǵy ınternet salasynyń damýy InternetCA-2017» atty segizinshi Ortalyq Azıa forýmy ótti. Forýmnyń bıylǵy taqyryby — «Shyndyqqa janaspaıtyn shyndyq dáýirindegi negizgi qaterler». InternetCA-2017 qatysýshylary jelidegi destrýktıv kontenttiń ártúrli formatta beleń alýyn, oǵan jol bermeý ádisterin, jalpy qazirgi zamanda kontentti retteý erejelerin talqylady. Sonymen qatar, sóz bostandyǵyn shektemeı, kontentti qalaı retteýge ári qadaǵalaýǵa bolatyny jaıly da oı bólisti. Forýmǵa Eýropa, Fransıa, Ýkraına, Reseı, Qazaqstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Túrkimenstan elderiniń sarapshylary, jýrnalıser, blogerler, ǵalymdar, zańgerler, QR Aqparat jáne komýnıkasıa mınıstrligi jáne ózge memlekettik mekemeler, úkimettik emes jáne halyqaralyq uıym ókilderi qatysty. Forým aıasynda ınternettiń shynaıy ómirge tıgizer áseri, áleýmettik jáne ózge de problemalardy áleýmettik jeliler arqyly sheshý, pikir bildirý erkindiginiń prınsıpterine nuqsan keltirmesten, «ýytty» mysaldarmen qalaı kúresýge bolady, manıpýlásıa, falsıfıkasıa (burmalaý), nasıhat, ksenofobıa, ekeýara jaýlasýǵa, destrýktıvti kontentke qarsy turýdyń tıimdi quraldary aıtyldy, naqtylandy. Forým barysynda ǵasyr dertine aınalǵan terorızmmen kúres máselesi de talqylandy. Osy taqyrypta arnaıy baıandama jasaǵan qyrǵyzstandyq maman Inga Sıkorskaıamen suhbattastyq.
─ Ózińiz jaıly qysqasha aıtyp ótseńiz.
─ Men Orta Azıadaǵy «Bitimgershilik jáne medıatehnologıalar mektebiniń» dırektory bolyp qyzmet etemin. Bizdiń ortalyq jalpy medıany damytý, qoǵammen baılanys jasaý, ártúrli medıalyq saraptama júrgizýmen aınalysady. Sondaı-aq, tildik jaýlyq jáne ksenofobıa, medıa men ınternettegi tartystar, jýrnalısıka jáne qaýipsizdik sıaqty máselelerdi de qamtımyz. Sonymen qatar, áleýmettik medıa boıynsha radıkalızasıa úshin birlesken jobamen aınalysýdamyz. Sol jobanyń negizinde, Qyrǵyzstanda ártúrli aımaqtan 8 jastar tobyn zerttedik. Negizgi nysan retinde kóp mólsherde terorıstik toptarǵa qosylǵan jastardyń mekenjaıy tańdalynyp alyndy. Biz saýalnama júrgizý barysynda, keıbir toptarǵa «nazardan tys qalǵan jastar» degen ataý berdik. Iaǵnı, olar tolyqtaı «verbovkaǵa» (arbaýǵa) qosylyp ketpegen, biraq dinı senimi turǵysynan álsiz jastar bolatyn. Bizdiń basty maqsatymyz — olardy durys jolǵa baǵyttaý, qajetti aqparatpen qamtamasyz etý. Ózimizdiń basty qarýymyz — aqparat arqyly olardyń teris jolǵa ketýine jol bermeý, kerisinshe durys joldy silteý.
DAISH jastardy qalaı arbaıdy?
─ Sizdiń Ortalyq Azıadaǵy ınternet forýmynda kópten beri «ekeýara jaýlasý», «ksenofobıa» sıaqty kúrdeli máselelerdi aıtyp júrgenińizden habardarmyz. Osy joly nelikten DAISH taqyrybyn qozǵadyńyz?
─ Rasymen de, jyl saıyn siz atap ótken «ekeýara jaýlasý», «ksenofobıa» máselesi týraly aıtyp júrmiz. Bıyl endi jańa bir ózgeshe taqyryp usynǵym keldi. Sol maqsatpen atalǵan baǵyttaǵy zertteýlerimmen bólistim.
─ 2015 jyly osy forýmda bol-garıalyq zertteýshi Qyrǵyzstanda medakademıada oqyp júrgen stý-dentterdiń oqýyn bitirmesten DAISH-qa qosylyp, Sırıaǵa ketip qalǵanyn aıtqan bolatyn. Osy sıaqty Sırıaǵa «jıhadqa» ketkender jaıly naqty bir statısıkalyq zertteýler bar ma?
─ 2016 jyldyń jeltoqsan aıynda júrgizilgen zertteýlerge qaraǵanda, Qyrǵyzstannan 800 adam ketken eken. Bul jóninde ishki ister organynyń saıtynda resmı túrde jarıalanǵan. Sonymen qatar, munda etnıkalyq statısıkada Ońtústik Qyrǵyzstannyń 80 paıyzyn ózbek etnıkasy quraıdy. Degenmen, olar Qyrǵyzstan azamattyǵyn ıelengen. Bolgarıalyq zertteýshi óz sózinde DAISH ókilderi arnaıy daıyndaǵan rolıkterde mindetti túrde tanys adamnyń obrazy paıdalanylatyn bolǵanyn aıtady. Mysaly, týysqan nemese kórshi beınesi mindetti túrde qoldanylady deıdi. Eger beınejazba Ońtústik Qyrǵyzstanda kórsetiletin bolsa, sol óńirden shyqqan jaýynger obrazy kezdesedi. Bul arbaýdyń eń alǵashqy kezeńi deýge bolady. Arbaýdyń kelesi kezeńi radıkaldyq maqsatyndaǵy kontentti oqyǵan qarapaıym adam belsendi túrde ózi oqyǵan aqparatty rastaıtyn materıaldardy izdeýge kirisedi. Sonyń nátıjesinde, túrli aǵymdaǵy forýmdarǵa tap bolyp, sonyń turaqty qoldanýshysyna aınalady. Sonymen qatar, ózin mazalaıtyn saýaldardy qoıyp, pikir almasady. Óıtkeni onyń basyna «Meniń tanysym, týysym nemese kórshim jıhadqa jol tartty, al men nege mundamyn? Men de sonyń qataryna qosylýym kerek» degen sıaqty kóptegen suraqtar keledi. Al 3-kezeń arnaıy mentorlardyń iske aralasýymen tikeleı baılanysty. Iaǵnı, mentorlar «tuzaqqa túsken» adammen baılanys ornatyp, ózine ilestirip áketedi. Odan keıingi 4-kezeń — logıstıkalyq kezeń. Bul «barar iz bar, qaıtar iz joq», ıaǵnı, ashyǵyn aıtqanda, «birjaqty baǵytqa ǵana» bılet satyp alýmen baılanystyrylady. Aqparattar aǵyny kúsheıgen saıyn bul másele de kúsheıgen ústine kúsheıe beredi dep oılaımyn. Qazirgi kezde «verbovka» barlyq tilde oryn alyp júr. Bastapqy kezde 2015 jylǵa deıin jalpy, kontenttiń basym kópshiligi orys tilinde jazylǵan bolatyn. Al búginde ózbek jáne qyrǵyz tilderinde de materıaldar jeterlik. Sonyń nátıjesinde, búgingi kúni kez kelgen adam, ásirese jastar jaǵy ózine qajetti aqparat izdegende basyn qatyrmaıdy. Sebebi qajetti aqparattar sany sheksiz. Zertteý barysynda túsindirý jumystarynyń qarapaıym ári túsinikti tilde júrgiziletinin baıqadyq. Ony jastardyń ózderi aıtty. Bulaı bolýdyń basty sebebin tildik zańdylyqtardyń qyr-syryn jetik meńgergen mamandar jumyldyrylatynynan kórýge bolady. «Til — ulttyń jany» degen sóz bar ǵoı, sondyqtan kontentti daıyndaýda basty nazar usynǵaly otyrǵan til mamanyn daıyndaıdy. Bizde kóptegen buqaralyq aqparat quraldary, ásirese Bishkekte mátin túpnusqa retinde orys tilinde jazylady. Keıinnen qyrǵyzshaǵa aýdarylady. Negizinen, Qyrǵyzstanda sapaly kontent túpnusqada oryssha bolyp jazylady. Demek, olar túpnusqa kontentti jasaýda sol tildiń barlyq zańdylyqtaryn meńgergen mamandy tańdap alady dep aıtýǵa bolady.
Jýrnalıser halyqty aqparattandyrýmen qatar, sol joldy
nasıhattap otyrady
─ Baıandamańyzda DAISH kontentin dástúrli BAQ arqyly taratady dep qaldyńyz.
─ Bul biz úshin jańalyq emes. Ashyq túrde aıtylyp júrgen taqyryp dese de bolady. «Jıhad jýrnalıserge qarsy» degen taqyryptyń tóńireginde materıaldar jarıalanǵan bolatyn. Ol dúnıejúzine tarap ketti. Qandaı jolmen tarap jatyr degenge keler bolsaq, mysaly eger terakt bola qalsa nemese sol jaıynda aıtylǵan jaǵdaıda, daıyn beınematerıal arasynan arnaıy DAISH sodyrlary jasaǵan daıyn ónimder paıdalanylady. Iaǵnı, jýrnalıs reportaj daıyndaý barysynda beınematerıaldan úzindi beredi. Ol 1 sekýnd kórsetilse de, onyń ishinde adam óltirý ne bolmasa ózin-ózi jaryp jiberý sıaqty epızod kórsetilip qalady. Iaǵnı, munda jýrnalıs ózi aqparat berýmen qatar, DAISH sodyrlarynyń ekstremıstik isin alǵa júrgizip otyrǵanyn ózi de bilmeı qalady. Mundaı úzindi dástúrli medıada qoldanylyp júr. Mundaı kezde jýrnalıs ekiudaı tańdaý sheginde qalatyn deńgeıge jetti. Óıtkeni ol halyqty aqparattandyrýmen qatar, sol joldy nasıhattap otyrady.
─ Sheshimi nede dep oılaısyz?
─ Bul máseleden shyǵý joly ońaı. Ol — qashyqtyqtan kórsetý. Buryndary DAISH bolmaǵan kezde, «ál-Jazıra» sıaqty keıbir buqaralyq aqparat quraldary Ýsama Ben Ladenniń túrli oılaryn berdi. Buny BAQ tikeleı taratty. Mysaly, búgin qandaı da bir telearna resmı túrde jarylys bolǵanyn habarlady. Olar sol aqparattar arqyly halyqty qorqytyp otyrmyz dep oılady, biraq ol olaı emes. Ol oı qate. Sebebi túrli aǵymdaǵy toptardyń ornalasqan jeri, shoǵyrlanǵan aýmaǵy jaıly aqparatty ashyq túrde taratýǵa bolmaıdy. Bulaı kórsetýdi azaıtý qajet. Sonymen qatar, «saqaldy ıslam» degen sıaqty tirkesterdi qoldanýdan da qashý kerek. Óıtkeni ol sóz de halyq arasynda stereotıptiń qalyptasýyna yqpal etetini anyq. Ondaı syrtqy kórinisine qaraı salystyrýdan góri, gýmanısik kózqaraspen kelgen durys bul máselege. Ókinishke qaraı, bul nárse qazirgi kezde óte ózekti bolyp tur. Batystyq jýrnalısıka atalǵan máselede teńeý, salystyrý arqyly halyqty qorqytqansha, sol adamdarǵa barynsha kómektesip, bul túıinniń sheshý joly qandaı degen sıaqty qyrynan keledi. Negizinde, terrorısterdiń arasynda da básekelestik bar, ıaǵnı qaı telearna nemese basylymnan biz jaıly kóp aıtady dep olar da ózderine statısıka júrgizip otyrady. Sondyqtan eń áýeli jýrnalıs óz jumysyna úlken jaýapkershilikpen qarap, etıkalyq normany aldyńǵy orynǵa shyǵarǵany durys. Degenmen, bizde kóbisi redaksıalyq kózqarasqa súıenip, taralym men reıtıń úshin jumys isteıtindikten, qıyndaý.
«Kók qustyń» syry nede?
─ DAISH terorıstik uıymy áleýmettik jelilerdi jıi paıdalanatynyn bilemiz. Olardy qalaı anyqtap alýǵa bolady?
─ Vashıngton ýnıversıtetimen birlesip júrgizgen zertteý barysynda zertteýshiler «tvıtter» áleýmettik jelisindegi radıkaldyq jáne terorıstik baǵyttaǵy akkaýnttardy anyqtaǵan bolatyn. Olar DAISH «tvıtterde» jańa ınovasıa ákeldi degen sheshimge keldi. Zertteý barysynda anyqtalǵan teris baǵyttaǵy akkaýnttar óshirilgen bolatyn, biraq óshirilip ketpeı, jańadan 12 akkaýnt qaıta ashylǵany baıqalǵan. Iaǵnı, olar óshirilgen akkaýnttyń taratqan aqparattaryn qaıta jarıalap, tipti mol aqparat tarata bastaǵan. Qazirgi kezge deıin zertteýshiler áleýmettik jelilerdiń qarym-qatynastaǵy basty qural ekenin eskergen. Áleýmettik jelide úlken bir logıstıkalyq top tur ma, álde bul «robottardyń» isi me dep basyn qatyryp júr. Buǵan qalaı qarsy turýǵa bolady? Olardy múlde óshirip tastaǵannan paıda joq ekenine kózimiz jetti. Bir ǵana joly — olarǵa qarsy turatyn kúshti resýrs jumyldyrý kerek. Biz jeli qoldanýshylarynyń paraqshasyndaǵy avatarlaryna zertteý júrgizdik. Sonda baıqaǵan bir nárse, DAISH sodyrlarynyń kóbisi jasyl tústi qus beınesi bar avatar qoıady. Jasyl tústi qus ushyp bara jatqany nemese otyrǵan beınesi. Ol qoldanýshylardyń akkaýntyna saraptama jasaǵan kezde, jasyl tústi ushyp bara jatqan qus beınesindegi avatarlar kóptep kezdeskeni anyqtalǵan. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, bul halyq uǵymyndaǵy «shahıd ushyp ketti» túsinigimen asosıasıalanatyn bolýy múmkin. Degenmen, bul, árıne, 100 paıyz dáleldengen nárse emes, tek tujyrym ǵana.
─ Jastardyń terrorıstke aınalýynyń basty sebebi nede?
─ Jastardyń terrorısterge qosylýynyń basty sebebi durys aqparat tappaýda dep aıtar edim. Sebebi, jastar neniń durys, neniń burys ekenin jastaıynan bilip óspeıdi. Biz saýalnama júrgizgen kezde, olardyń ózderinen suraǵan kezde, olar «biz 3-synyp oqyp júrgende muǵalimderden din jaıly suradyq, biraq olar bizge jaýap bere almady. Sondyqtan biz (svetskıı obrazovanıe) dúnıelik bilimdi tastap, medresede bilim alýdy sheshtik» dep jaýap beripti. Iaǵnı, ol kezde mektepte negizgi nemese álemdik dinder jaıly eshqandaı pán bolmaǵan. Qazirgi kezde zertteýshiler mynandaı sheshimge keldi, negizinde, mektepte bazalyq bilimmen qatar, din jaıly aıtylýy kerek. Qazirgi kezde belgili bir bazalyq bilim alǵan soń, qatelespesem, 4-5 synyptan bastap, belgili bir deńgeıde dinniń álippesi oqytylady. Bul óte mańyzdy. Jastardyń adasýynyń eń birinshi faktory osy jalpy din jaıly tolyq bilmegendikten dep esepteımin.
─ Qyrǵyzstanda sońǵy 1-2 jyldyń ishinde birneshe terakt oryn aldy. Halyqtyń ıslamǵa degen qandaı da bir kózqarasy ózgerdi me?
─ Bizde ıslamofobıa prosesi óte joǵary deńgeıde dep aıtýǵa bolady. Tipti, bir kezderi halyq kóshege ulttyq kıim kıgen jáne hıdjab kıgen áıelder beınelengen plakattarmen shyǵyp: «Biz qaıda ketip baramyz?» — degen sıaqty lozýngtermen shyqqan bolatyn. Bul da salystyrý ári qoǵamda ıslam dini jaıly negatıvti obraz qalyptastyrý bolatyn. Sońǵy kezderi bul nárse báseńdedi. Bul — qýantarlyq jaıt. Osy rette biz jýrnalıserge qoǵamdaǵy ıslam dinine qatysty stereotıpterdi boldyrmaýǵa baılanysty trenıń ótkizgen bolatynbyz.
Atambaev:
«Qysqa ıýbka
kıseń kı, biraq adam óltirme»
─ Qyrǵyzstan prezıdentiniń bul sózin qoǵam qalaı qabyldady?
─ Meniń oıymsha, saıası bıliktegi adamdar, spıkerler dinge kelgende sanaly túrde qoǵamdyq pikirtalas týdyratyn máselelerdi qozǵaǵanda óte abaı bolý kerek. Óıtkeni olardyń qandaı da bir oılary halyq arasyndaǵy pikirdiń qalyptasýyna yqpal etedi. Sondyqtan olardyń meta tilinde din sıaqty óte «sezimtal» taqyryptar asa jaýapkershilikpen qaraýdy talap etedi. Din óte mańyzdy taqyryp bolǵandyqtan, bul máselede toleranttyqty ustaný qajet. Osy rette biz kontýr noratıvti baǵyttamyz. Bizdiń maqsatymyz — «nazardan tys qalǵan jastarǵa» jetkilikti deńgeıde din, jıhad degen ne degen sıaqty dúnıelerdi túsindirý. Jıhad degen — eń aldymen, adamnyń ózi jáne óziniń ata-anasyn qýantýy. Din jaıynda qajetti mólsherde bilmegendikten, jaýapty ınternetten izdeıdi. Biz qarapaıym da túsinikti tilmen, ózin mazalaǵan suraqtarǵa jaýap tabýdy kózdeımiz.
─ Dinı kózqarastar turǵysynan kelgende, siz ben bizdiń qandaı uqsastyǵymyz bar?
─ Dinı túsinik jaıly aıta almaımyn. Degenmen, byltyrǵy jyly birlesken joba aıasynda Astanada 3 aptaǵa jýyq ýaqyt trenıń ótkizgen kezde bir jaıtty baıqadym. Bul óte qorqynyshty nárse edi. Trenıńte biz ekeýara jaýlasý, ıslamofobıa jaıly sóz qozǵadyq. Sol kezde biz medıamonıtorıng júrgizdik, qatelespesem, qazaqstandyq bir basylymnyń «Siz úshin hıdjab kıgen áıel degen ne?» degen saýalyna bergen oqyrman jaýaptary qorqynyshty boldy. Sebebi olar bir aptadan soń shyqqan qorytyndysynda, «terrorıstka», «radıkalka», tipti kóbisi «shahıdka» degen sıaqty negatıvti pikirmen jaýap bergen eken. Iaǵnı, halyq arasynda «jaýdyń obrazy» retinde qalyptasqan. Bul pikirlerdi praktıkalyq sabaq barysynda aýdıtorıadaǵy tyńdaýshylarmen bólisken kezde, olar da óz óńirlerinde óte qaýipti jaǵdaı oryn alǵanyn aıtty. Batys Qazaqstan aýmaǵynda oryn alǵan bir oqıǵada avtobýsqa nıkap kıip kirgen áıelge qoǵamdyq kóliktegi adamdar qarsy bolyp, túsip qalsyn dep narazylyq týǵyzǵanyn jetkizdi. Bul stereotıp medıa quraldarynyń áserinen shyqqan dep oılaımyn. Budan shyǵatyn qorytyndy, halyqta úreı bar, halyq kıimge qatysty týyndaǵan stereotıptiń áserinen qorqady. Bul jerde toleranttylyq máselesine tózbeıtinin baıqaýǵa bolady. Múmkin, men qatelesetin shyǵarmyn, sebebi men Almaty, Astana sıaqty iri qalalardaǵy jaıtty ǵana aıtyp turmyn, al jergilikti jerlerdegi erekshelikterdi eskeretin bolsaq, múmkin jaǵdaı múlde basqasha, kim bilsin… Degenmen, Qyrǵyzstanda bul máselege basqasha qaraıdy.
─ Túrkıada ótken jyldyń 31 jeltoqsanynda bolǵan teraktige basynda Qyrǵyz azamatyn kináli dep kórsetti. Alaıda, medıanyń jarysa jazǵan bul jańalyǵy shyndyqqa janaspady. Sonymen qatar, Reseıde bolǵan teraktini de Qyrǵyz azamatynyń moınyna ildi. Mundaı keleńsizdikterdi qoǵam qalaı qabyldady?
─ 31 jeltoqsanda oryn alǵan Túrkıadaǵy teraktide ózbek jáne Qyrǵyzstan azamaty dep jarıalaǵan bolatyn. Buǵan túrkıalyq buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi kináli, sebebi olar aqparatty naqtylamaı jarıalady. Iá, olardyń túrleri óte uqsas boldy. Biraq, onyń syrtqy beınesiniń uqsas bolýy, shynymen terrorıst degendi bildirmeıdi ǵoı. Syrtqy obraz ol fakt emes. Peterbýrgke saýda maqsatymen barǵan adamdy Reseı buqaralyq aqparat quraldary «Qyrǵyzstan azamaty jáne ózbek ulty» dep astyn syzyp kórsetip ótti. Bizdegi qoǵam bul nársege úlken narazylyq týǵyzdy. Óziniń azamattary sondaı jaman obrazda kóringeni qaı memleketke unasyn? Negizinde, reseılikter ulttyq erekshelikke nazar aýdaryp, aıtyp ótpeýi kerek edi. Bul turǵyda, ulttyq erekshelik pen azamattyq máselesiniń mańyzy joq. Shynymen de, jalpy saraptama turǵysynan kelgende, etnıkanyń jáne qaı eldiń azamaty ekeni qanshalyqty mańyzǵa ıe? Eshqandaı. Terrorıst bolǵan kúnniń ózinde de, eger ol Qyrǵyzstan azamaty bolmasa, odan az adam zardap shege me? Qazirgi kezde medıa jaqsy áleýmettik qural bolyp otyr. Sondyqtan úlken jaýapkershilik qajet. Jýrnalıs ańdamaı sóılese, órt shyǵýy múmkin. Búgingi kezeńdi «dezıntermedıasıa dáýiri» dep atap júr ǵoı, ıaǵnı buryn medıa men aýdıtorıa arasynda kópir bolatyn, al qazir ol kópir joıyldy. Qazirgideı ınternet joq bolǵandyqtan, sol kópirdiń rólin teledıdarlar atqaratyn. Al qazir ol kezeń artta qaldy. Sebebi adamdar ózine qyzyqty aqparattyń bárin ınternet arqyly oqyp, tanysyp jatady. Sondyqtan óte abaı bolý kerek.
— Suhbatyńyzǵa raqmet!
Baýyrjan Karıpov.
