Aǵylshyn tilinde kópshilikke tanymal «6 fýt tereńdikte» degen tirkes bar. Bul tirkesti aýyzǵa alǵan kezde adamdar ólim men jerleýdi eske alady eken. Alaıda adamdardy nege 2 metr tereńdikke jerleıtinin ekiniń biri oılaı bermeıtini anyq. Rasymen de, máıitti nege jerden 2 metr tereńdikte jerleıdi?
Bul dástúr Anglıada 1655 jyldan bastap oryn alyp kele jatyr. Sol jyldary Anglıada juqpaly oba aýrý taraǵan. Qasiretke toly jyldarda ózge adamdarǵa aýrý juqpas úshin London qalasynyń ákimi máıitterdi 2 metr tereńdikte jerleý boıynsha úkim shyǵarǵan, dep habarlaıdy Qamshy aqparat agenttigi.
Bastapqyda bul sheshimniń durys, burystyǵyna kúmánmen qaraǵandar da az bolmaǵan. Sebebi, aýrý eń aldymen adamdarǵa emes jándikterge taraý arqyly jaıylǵan.
Bir qyzyǵy, qazirgi kúnde de jerleý kezinde máıitti 2 metr tereńdikke kómý úlgisi saqtalǵan.
AQSH-tyń keıbir qalalarynda bir jarym metrdi de jetkilikti dep sanaıtyndar bar. Al bir jaǵdaılarda 4 metr qazý arqyly máıitti jerlegen. Bul basqalarǵa da jerleıtin oryn qalsyn degen oıdan týǵan. Bul sheshimniń ózi marqumnyń jaqyn týystarymen aqyldasa otyryp qabyldanady.
Búginde 2 metr eń kóp taralǵan tereńdik bolyp tabylady. Bul tereńdikten asyryp jerleý birshama qıyndyqtar týdyrady. Sý tasqyny kóp oryn alatyn mekenderde máıit topyraqtyń betine shyǵyp ketip jatady.
Ulybrıtanıada adamdar osy qalypty ǵasyrlar boı saqtap keledi. Al munyń sebebi basqa. Arnaıy qyzmetkerler máıitti qalyptasqan tereńdikte jerleýdi suraıdy. Tabytty ańdar qazyp almaıtyn tereńdikte jerleýdi usynady.
Osydan shyǵatyn qorytyndy: eger máıitti birshama tereńdikte jerlemese denesi ań men qusqa jemtik bolady, al 2 metrden asyryp jerleý aýyr, ári kóp jumysty talap etedi. Qazirgi aǵylshyn tilinde «6 fýt tereńdikte» tirkesi naqty ornyqqan zań emes. Jergilikti jerdiń jaǵdaıy men sol jerdiń dástúri eskerilip jerlenedi.
Ádebı shyǵarmalarda óz-ózderine qol jumsaýshylardy kúnáharǵa balap, olardyń denesin 3 metrden tómen nemese moladan tys jaqtarǵa jerlegenderin baıqaımyz.
Dúnıeden ótken adamnyń denesi tirshiligin toqtatqannan keıin bólshektene bastaıdy. Bul kezeń tiri adamdar úshin óte qaýipti bolyp sanalady. Adamnyń tiri kezinde qoldanǵan zattary da birshama qaýip týdyrady.
Ásirese máıit tiri kezde juqpaly aýrýmen aýyrǵan bolsa odan da qorqynyshty. Qanshama myńdaǵan adamnyń ómirin jalmaǵan juqpaly aýrýlardyń taraýy eski máıitterdi qazý barysynda oryn alǵan.
Máıitti jerleýdegi tereńdikti birneshe derekke súıenip anyqtaýǵa bolady. Mola adamnyń denesin jer asty sýlarynan jáne janýarlardyń qazýǵa qaýqary kelmeıtin jerlerden qorǵaıdy.
Orys ámirshileriniń ishinde medısınalyq jaqtan da, dástúr jaǵynan da bir qalypqa túsirýdi oılaǵan Petr patsha bolatyn. 1723 jyly Petrdiń jarlyǵymen molany 2 metr tereńdikte qazý qolǵa alyndy. Bul sheshimniń durys ekenin ýaqyttyń ózi kórsetken bolatyn.
Zırattardyń belgili bir qalypty saqtamaýy saldarynan 1771 jyly İ Aleksandr tusynda halyq arasynda oba aýrý taraǵan. Onymen qosa marqumdardy jerleıtin jerdiń tapshylyǵy da órship turǵan kezeń bolatyn.
Qabirdiń tereńdigi sanıtarlyq qalypqa saı bolýy kerek. Ol úshin jergilikti jerdiń ekologıasy men ornalasýyna qaraı zańdastyrylyp, arnaıy qalyp engiziledi.
Al adam úshin qabirdiń tereńdigi nege mańyzdy?
Adam jer qoınyna tapsyrylǵan kezde qabirdiń tereńdigi úlken ról atqarady jáne máıit jer asty sýdan qorǵalyp turýy kerek. Sýdyń qaı arnaǵa baryp quıatynyn eshkim bilmeıdi. Adam aǵzasyndaǵy zıandy qaldyqtardy ózge bir organızmge tasymaldanbaýy da mańyzdy.
Daıyndaǵan: Aıgerim Taýbaı
