Búgingi tańda munaı baǵasynyń quldyraýy, sonyń saldarynan teńgeniń qunsyzdanýy, devalvasıa máselesi – qoǵamdaǵy basty nazarǵa ilikken máselelerge aınalyp otyr. Elimizdegi ekonomıkalyq tártip qandaı, bolashaǵy qandaı? Teńge áli qunsyzdana ma? Devalvasıa ornaı ma? Munaı baǵasy ne sebepti arzandady? Elimizde munaı salasyna balama retinde qaı sala damydy? Qamshy aqparattyq agenttiginiń tilshisi osy suraqtardyń jaýabyn bilý úshin ekonomıserdiń pikirin bildi.
Aıta keteıik, ulttyq valúta baǵamy KASE qor bırjasynyń kúndizgi saýdasynda 326,63 teńgege teń bolǵany jarıalanǵan. Osyǵan deıin 21 maýsymdaǵy tańǵy sesıada dollar baǵamy 325,77 teńge edi. 21 maýsymdaǵy kúndizgi saýdanyń birinshi kelisimi 326,2 teńgemen ótti. Mınımaldyq quny 325,9 teńge boldy, al maksımaldyq quny 327,06 teńgege jetti. Saýdanyń jalpy kólemi 243,55 mıllıon dollarǵa jetti. Ulttyq valútanyń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 326,5-327,9 teńge aralyǵynda saýdalanyp jatyr. Brent markaly soltústikteńiz munaı qospasynyń quny Astana ýaqyty boıynsha saǵat 15.20-da barreline 45,84 dollar boldy.
BİZDE EKONOMIKALYQ TÁRTİP JOQ
Ekonomıs Beısenbek Zıabekten munaı baǵasynyń quldyraýyna baılanysty teńgeniń baǵamynda bolatyn ózgerister jóninde pikirin bildik.
Jalpy ekonomıkany munaı baǵasyna, sonyń saldarynan teńgeniń quldyraýyna, ne bolmasa nyǵaıýyna baılansytyryp qoıǵanymyz jasyryn dúnıe emes. Sondaı-aq bizdiń eknonomıkada baǵaǵa boljam jasaý múmkin emes, sebebi bizdiń ekonomıka – damymaıtyn ekonomıka. Oǵan eshkim boljam bere almaıdy. Qandaı da bir boljamdy ekonomıkasy damyǵan, óz-ózine qamtamasyz etetin memleketter ǵana bere alady. Al biz onyń qataryna da kirmeımiz. Sondyqtan bizde munaı qulasa, teńge de qulaıdy, munaı nyǵaısa teńge de nyǵaıady. Munyń bári kúndelikti, ádettegi atqarylyp jatqan jumys.
Jasyratyny joq, bizdiń ekonomıkalyq saıasatta turaqty, modeldi, josparly damımyz degen konsepsıa joq. Keıbir azamattardyń «anaý da bolady, mynaý da bolady» dep baǵdarlap jatqan boljamdaryn durys dep eseptemeımin. Elimizde eshqandaı ǵylymı negizdelgen modeldi júıe damyp kele jatqan joq. Ulttyq teńgege baılanysqan másele, Ulttyq banktiń sońǵy kezde istep júrgen tirlikteri teńgege ǵana emes, búkil qarjy júıesine degen senimdi tómendetip jiberdi. Sondyqtan qazir birnárseni boljap aıtý óte qıyn. Bizde qarjylyq tártip joq. Ulttyq bankt halyq aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinbeıdi. Biz ózimizdiń teńgemizdi, ekonomıkamyzdy turaqty damytýdy qajet dep oılaıtyn bolsaq, aldymen jaýapkershiligimizdi arttyrýymyz qajet, tártip qajet. Al búingi tańda árkim óz oıyna kelgendi istep jatyr.
Eske salar bolsaq, osydan 1 jyl buryn munaı baǵasy túskende, sarapshylar endigi joly munaıǵa táýeldi bolmaıtynymyzdy, Qazaqstannyń munaıǵa báskeles bolatyndaı basqa sala turǵysynan damıtynyn aıtqan. Mine, arada 1 jyl da ótti. Ne ózgerdi, ne damydy?
Onyń barlyǵy salmaǵy joq áńgimeler. Ondaı joldy, modeldi taýyp alatyn bolsaq, ony 25 jyl boıy kimnen jasyryp keldik? Onyń bári qur pıar. Halyqty jubatyp qoıý maqsatynda týǵan áńgime. Ondaı damýdyń modeli joq, ony áli eshkim oılap tapqan joq. Ár memleket úshin turaqty damýdyń astarynda birnárse jatyr, ol – úlken jaýapkershilik, bilimdilik, sol isti jaqsy bilý. Al bizde ondaı joq. dál balabqshadaǵy sekildi «anany anaý búldirdi, mynany mynaý búldirdi» dep biri-birine jaýyp, kishkentaı balalardyń áńgimesine kóshken. Halyq olardan nátıje kútip otyr emes pe?!
Al elimizde devalvasıa bolýy múmkin be? Bul suraqty da jaýapsyz qaldyrmady.
Men devalvasıa bolady, bolmaıdy dep túsinikteme bere almaımyn. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, bizde damymaǵan ekonomıka, jaýapkerishilgi az ekonomıka. Sondyqtan jospar berý óte qıyn. Aldymyzda ne bolatynyn eseptep, sol dárejege, sol josparǵa jetý úshin, sheneýnikterdiń jaýapkershiligin arttyrý qajet.
Ol jaýapkershilik qashan artady? Halyq aldyndaǵy jaýapkershilik qashan júıege keledi?
Negizinen, Elbasynyń talaptary, maqsattary, bári durys. Sol maqsattarǵa jetetin, sol maqsattardy oryndaıtyn, deńgeıine jetkizetin sheneýnikter joqtyń qasy. Sheneýnikter bilimdi bolýy qajet. «Halyqtan uıat bolady» degen sózdi úırenýleri qajet.
QYSQA MERZİMDE TEŃGE QATTY QUNSYZDANBAIDY
Dál osy suraqtardyń jaýabyn ekonomıs Maqsat Halyqqa qoıyp kórdik. Ekonomıs bolashaqta Qazaqstan ekonomıkasynyń qaryshtap damıtynyna senimdi.
Jalpy qazirgi tańda rasymen munaı baǵasy quldyrap kele jatyr. Mamyr aıynyń 22-sinen beri qaraı qaraıtyn bolsaq bareldiń 10 dollarǵa deıin arzandaǵanyn baıqaımyz. Búginde 45 dollardan satylyp jatyr. Eń negizgi sebep – osy. Teńgeniń baǵamyna áserin tıgizip, 325-326-ǵa baryp turǵany osy sebepten dep aıtýǵa bolady.
Munaı baǵasy ne úshin arzandap jatyr?
Sebebi karteledrdiń kelisimi oıdaǵydaı bolmady. Kelisim bolǵan kúnniń ózinde oǵan táýelsiz oıynshylar, AQSH, Iran, Sırıa syndy memleketter, eń negizgisi AQSH-tyń eksporty áserin tıgizip otyr dep aıtýǵa bolady. Ótken jyldyń sońynda-aq bul kartelderdiń kelisimin AQSH buzýy múmkin degen boljamdar aıtylǵan. Búgingi tańda biz osy senarıdi baıqap otyrmyz.
Taǵy bir aıta ketetini, janama túrde áser etip otyrǵan jaıt AQSH «federaldy rezervter» júıesiniń dollardyń tıisti paıyzdyq mólsherlemesin kóterý bolyp tabylady. Bir jyldyń kóleminde aqyryn, baıyppen dollardyń baǵasyn arttyryp kele jatyr. Jáne jyl sońyna deıin taǵy eki márte ósimdi josparlap otyr. Sondyqtan bul da belgili bir dárejede teńgeniń qunsyzdanýyna, damýshy elderdegi barlyq valútalardyń qunsyzdanýyna septigin tıgizedi dep aıtýǵa bolady.
Jáne taǵy bir áserin tıgizetin úlken faktor – Reseıdiń rýbli. Reseı úkimeti rúbldiń qunsyzdanýyn qalap otyr dep aıtýǵa bolady. Sebebi olar sol arqyly el ekonomıkasy úshin kóbirek tabys taýyp otyr. Osy syndy negizgi faktorlar teńgemizdiń qunsyzdanýyna áserin tıgizip otyr.
Búgingi tańda munaıǵa básekeles bolatyndaı elimizde qandaı sala damyǵan?
Jaqsy suraq. Qazirgi tańda basymdyqtar, strategıalar jasalyp otyr. Basymdyq berip otyrǵan salalardyń biri – qyzmet kórsetý jáne logıstıka salasy. Logıstıka salasy boıynsha, bizde aldyǵa qaraı órleý bar. Onyń ishinde naqtyraq aıtatyn bolsaq, Batys Eýropa, Batys Qytaı dálizi, Uly Jibek joly ıdeıasy. Osy salalar kishkene bolsa da ekonomıkamyzǵa balama salalar bolyp tabylady. Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵy. Aýyl sharýashylyǵy bizdiń ekonomıkamyzǵa negizgi yqpal etýshi salanyń bolary anyq. Biraq jemisin berýi úshin biraz jyldar kerek. Osy sala boıynsha kishkene kúte turý kerek jáne memleket tarapynan qoldaýdy doǵarmaý kerek. Týrızm jáne kómek kórsetý salalary bizdiń ekonomıkamyzdyń jańa kelbetin qalyptastyrýǵa septigin tıgizedi.
Kútpegen jerden devalvasıa bolýy múmkin be? Teńge qaı shekke deıin quldyraıdy?
Ábden múmkin. Ári qaraı munaı baǵasynyń qalaı ózgeretinin naqty boljaý qıyn. Biraq ta quldyraý baıqalyp jatqandyqtan, qaıtadan kóterilip ketedi dep aıta almaımyz. Bul úrdis jalǵasýy múmkin. Biraq qysqa merzimde teńge qatty qunsyzdanabaýy kerek. Óıtkeni memlekettiń búdjette bekitilgen kýrsy – 330. Qymbattaıdy degenniń ózinde eń kóbi 340-345-ke deıin barýy múmkin. Teńge men dollar arasy osyndaı somada bolýy múmkin dep oılaımyn. Ulttyq bank ázirge aralasyp otyrǵan joq. Al eger jaǵdaı qıyndap jatsa, bank óktemdilik saıasatyn júrgizýdi joqqa shyǵarmaımyz dep otyr. Demek teńge qatty qunsyzdanatyn bolsa, Ulttyq banktiń aralasatyny jaıynda aıtýǵa bolady.
Suhbattasqan: Gúlim JAQAN
