Barsha adamzat balasyn teńdeı kórip, barsha tabıǵat ıelerine jylýyn aıamaı tógip turǵan shýaqty jaz mezgilinde ózińizdi baqytty sezinýge daıynsyz ba? Baqytty bolýdyń syry – tek arman men maqsatta ǵana emes, sonymen qatar ózińdi jaıly ári qaýipsiz sezinýińde. Al ózińdi jaıly ári qaýipsiz sezinýdiń bir syry – densaýlyq kútiminde.
«Deni saýdyń jany saý» demekshi, jaz mezgilinde jańa isterge jol ashyp, belsene kirisý úshin jáne jazdyń tamashasyn sezinip, jaǵalaýda ýaıymsyz demalyp jatý úshin dál osy jaz mezgilinde órshıtin jáne paıda bolatyn aýrýlardyń aldyn alǵan jón. Jaz mezgiliniń ózine ǵana tán erekshelikteri, saq bolmasańyz, ózine ǵana tán keleńsizdikterin týdyrýy múmkin. Iaǵnı, kúnniń kózi, ystyq topyraq, jándikter men ystyqtan qatty qınalatyn úı janýarlary, ósimdikter, taǵy da basqalary ártúrli aýrýlarǵa sebepshi bolady.
Shań-tozańnan bolatyn aýrýlar:
Jaz mezgilderinde shań-tozańnan paıda bolatyn alergıalyq aýrýlar jıi ushyrasady. Jaz aılarynda órshıtin sebebi de bar, osy mezgilde qaýlap ósetin túrli shóptermen baılanystyrýǵa bolady. Medısınada alergıanyń bul túri kóktemnen kúzge deıin ǵana sozylatyn bolǵandyqtan, «maýsymdyq pollınoz» dep ataıdy. Alergıaǵa tap bolǵan naýqastyń kózi, murny jáne denesi dýyldap qyshyp, qyp-qyzyl bolyp qyzarady. Murnynan sý aǵyp, kóp túshkiredi. Aıaq asty jótel paıda bolyp, terisi bórtedi. Tipti naýqastyń tynys alýy nasharlap, ókpesi tarylady nemese denesi isinip, tamaǵy titirkenedi, tipti alergıalyq esten taný bolýy da múmkin.
Alergıadan zardap shegetin adamǵa negizinen kókónister men sıtrýsty jemisterge shekteý qoıady. Sonymen qatar shokolad, kofe, kakao, qant, tuzdalǵan qytyrlaq nandar (chıpsy, kırıeshkı) jáne teńiz ónimderi de syrqatty qozdyrady. Esesine, sý, sút ónimderin, qyryqqabatty kúndelikti as mázirge qosyp qoıǵan durys. Balalardyń as-sýyna aıryqsha kóńil bólý kerek. Alergıadan zardap shegip júrgen adamdar kúndelikti tutynatyn taǵamdardyń tizimin jazyp, ózderine ne jaqpaıtynyn da ańǵarýlaryna bolady. Máselen, kúnine bir gram S dárýmenin qabyldaý; taǵam quramynda aqýyz, maı, kómirsýtegi jetkilikti bolýy shart; bólmeni jeldetip, aýasyn jıi tazartyp turǵan durys; naýqas jatatyn bólmede kilem, palas, jumsaq oıynshyqtar men ortaq zattardyń bolmaǵany jón.
Kún kózinen, kúnge qyzdyrynýdan paıda bolatyn aýrýlar:
Kúnge kúıgende bastapqy kezde 10–15 mınýt, keıin qyzdyryný ýaqytyn uzartý qajet. Birden uzaq qyzdyrynsa, kún sáýlesi ótip, adamnyń dene qyzýy kóteriledi.
Keıbireýler kúnge qyzdyrynýdyń jóni osy eken dep tal túste, ystyq kún astynda, ystyq qum ústinde jatady. Olaı etseńiz, óz densaýlyǵyńyzǵa ózińiz qastandyq jasaǵanmen birdeı bolasyz. Negizinen «zagar» qabyldaýǵa qolaıly kezeń tańerteńgilik saǵat 9-12 arasy jáne keshki 17-den keıingi ýaqyt.
Bul ereje saqtalmasa kúnniń zıandy áseri dermatıt, esekjem, teriniń qaterli isigi aýrýlaryna soqtyrýy múmkin.
Úı janýarlarynan, jándikterden paıda bolatyn aýrýlar:
Sibir jarasy (qoıda - topalań, jylqyda - jamandat, iri qarada - karatalak, túıede - aqshelek, qarabez) mal jáne jabaıy janýarlardyń basıllýs antrasıs mıkroby kozdyratyn, jiti túrde ótetin asa qaýipti juqpaly aýrýy. Onymen adam da (túıneme, kúıdirgi) aýyrady. Sibir jarasy keń taraǵan aýrý.
Sibir jarasy malǵa olardy aýrý kozdyrǵyshymen lastanǵan jaıylymdarǵa jaıyp baqqanda, shóp, sý arqyly taraıdy. İndet negizinen jaz aılarynda órshıdi. Maldyń aýyz, jutqynshaq, kilegeı qabyqshalaryndaǵy jaraqattar nemese as qorytý júıesindegi aqaýlar aýrýdyń taraýyna negizgi sebep bolady. Maldyń jalpy kúıi tómendegende (ashyǵý, vıtamın jetispeýi, dene qyzýynyń kóterilýi t.b.) olar aýrýǵa shaldyqqysh keledi. İndettiń aýa arqyly taralýy da múmkin. Sonymen qatar qansorǵysh jándikterdiń (masa, shirkeı) de aýrý taratýy yqtımal.
Topyraqtan paıda bolatyn aýrýlar:
Topyraq gelmıntozdardyń taralýynda erekshe rol atqarady. Aýrý adam men janýarlardyń nájisimen birge topyraqqa gelmıntterdiń jetilmegen jumyrtqalary – askarıdalar, qylbastar, taǵy basqalardyń orasan zor mólsheri túsedi. Olar topyraqta ınvazıalyq qasıetterge ıe bolýyna múmkindik beretin ózderiniń damý sıklyn aıaqtaıdy, osyǵan baılanysty bundaı gelmıntter geogelmıntter dep atalady. Topyraq betindegi gelmıntterdiń jumyrtqalary ınsolásıa men kebýden óledi, al 2-10 sm tereńdikte jatqandar óz tirshiligin 7-10 jylǵa deıin saqtap qalady (E.I.Goncharýk, 2006). Gelmıntter nájis-oraldy jolmen, al ankılostomalar – jaralanbaǵan teri arqyly juǵady. Askarıdanyń jumyrtqalary alýan túrli obektilerde, ásirese klımaty ortasha ylǵaldy jáne ylǵaldy klımatty aımaqtarda kezdesedi. Askarıdoz ben trıhosefalezdi kóbinese, jeke bas gıgıenasynyń erejelerimen jetkilikti dárejede daǵdylanbaǵan balalar juqtyrady. Adam ıt askarıdasyn da juqtyrýy múmkin. Qalalarda ıtterdiń kóptigi jáne olardy ustaý erejelerin saqtamaý topyraqtyń gelmınt jumyrtqalarymen lastanýyna ákep soǵady. Toksokaroz – ıtter askarıdasynyń lıchınkalary týdyratyn aýrý, ol anyq alergıalyq belgilermen (esekjem, tunshyǵý jáne taǵy basqa) jáne qarqyndy ótýimen sıpattalady.
Teri aýrýlary:
Teriniń tersheńdigi de – nevrologıalyq aýrýlardyń bir sımptomy. Aıaqtyń terleýi, jaǵymsyz ıistiń shyǵýy – kóbine sańyraýqulaq aýrýlarynan jáne vegetatıvti júıkeniń buzylystarynyń nátıjesinde paıda bolady.
Teriniń sańyraýqulaqty aýrýlary jıi kezdesedi. Óıtkeni dene terleıdi, kúnniń ystyǵynan tersheńdikke boı aldyramyz. Al sańyraýqulaq ylǵaldy, sýly jerdi jaqsy kóredi. Sonymen qatar qaıyzǵaqtar da sańyraýqulaqtar aýrýynyń nátıjesi de bolýy múmkin. Oǵan sańyraýqulaqqa qarsy dárilerdi qoldaný kerek. Ony árıne, qandaı aýrý dan ekenin aldymen anyqtaý qajet. Ol úshin laboratorıalyq dıagnostıkadan ótesiń.
«Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» dep beker aıtpasa kerek. Óıtkeni, joǵarydaǵy kórsetilgen aýrýlar paıda bolǵan jaǵdaıda sizdiń ómirińizge úlken qıyndyqtar alyp kelýi múmkin. Saq bolyńyz!
Sholýshy Orazhan Aqtolqyn
