«Asar» qalashyǵy – qazaqtyń basyn qalaı qosýdyń jarqyn joly!
Ári kásipkerliktiń taptyrmas úlgisi
…1960-jyldardyń ortasynda táýelsizdik alǵan Aljırdegi 6 mln.fransýz otarshylarynyń jaǵdaıy qıyndaı tústi. Sol kezde prezıdent Sharl de Goll isker, bilimdi, ultshyl kadrlarynyń birine (aty-jóni esme túspeı tur) 2 jyldyń ishinde 6 mln.fransýzdy kóshirip ákelý, jumys jáne baspanamen qamtamasyz etý baǵdarlamasyn jasaýdy tapsyrady. Baǵdarlama jasap ákelgen jigit ózin premer-mınıstrdiń orynbasary etip taǵaıyndaýyn jáne onyń baspana men kólik suraǵan ótinishteri toqtaýsyz sheshiletin bolýyn talap etedi. De Goll onyń suraǵan bar quzyretin beredi. 2 jyl emes, týra 1,5 jyl ótkende vıse-premer «tapsyrmańyz oryndaldy, meni qyzmetten bosatýyńyzdy ótinem» dep raport beredi…
Biz de syrttaǵy tarydaı shashylǵan 5 mıllıon qazaqtyń eń bolmasa 5 jylda kóshirip ákele alamyz ba? Oraz Jandosov 2004 jyly osy joldar avtoryna bergen suhbatynda: «Za 5 let 5 mıllıonov? Dlá pravıtelstva eto ne vopros. Lısh by byla na to polıtıcheskaıa volá rýkovodstva gosýdarstva…» dep jaýap bergen edi…
Ózbekstanda qany eshkimmen aralaspaǵan 100 paıyz qazaq 3 mln. baýyrlarymyz bar. Biraq, qujattary 100 paıyz ózbek bolyp jazylǵan. Salt-dástúri – qazaqtiki, tildiń 70-80-paıyzy – ózbektiki. Mektepte bilimdi ózbekshe alǵan, úıde – qazaqsha sóılesedi. Rýy – qazaqtyń rýy, biraq, ultym «ózbek» deıdi. Mine, olardyń qanshasyn ákelýge bolady, ol belgisiz…
Al, qujaty da qazaq, tili de qazaq, «Qazaqstanǵa jetsem!» dep qulshynyp, usharǵa qanaty bolmaı otyrǵan qandastarymyzdyń sany – 2 mln. adam. Qytaıda resmı 1,3mln., beıresmı 3 mln. qazaq bar. Mońǵolıa men Reseıdegini qossaq, osy úsh elden eń kemi 3 mln.qazaq keledi. Sonda barlyǵyn qosqanda – 5 mln.adam bolady.
Qalaı ákelemiz?
1-baǵyt: Sol memleketterdegi eldi sońyna ertip kele alatyn erlerdi tartý, olarmen úgit-nasıhat jumysyn júrgizý.
2-baǵyt. Ózbekstandaǵy qazaq jastary JOO-na túse almaıdy, óıtkeni qazaq mektepteri kırıllısada qalǵan. Solarǵa 2-5 paıyz kvota bólý kerek. Basqalaryn búgingi kolejderde (burynǵy SPTÝ, GPTÝ) 6 aılyq ıa 1 jyldyq kýrs túrinde bolsa da oqytyp, erterek kásibı maman etip daıarlap shyǵarý qajet. Onsyz da ol jaqtaǵy ár otbasy eń bolmaǵanda bir balasyn osy jaqqa jiberip, «plasdarm» jasap jatyr. Biraq, olar QR azamaty bolmaǵan soń, túrli qıynshylyqqa tap bolýda. Shekarada olarǵa «baýyrym, qosh keldiń!» degen bir aýyz jyly sózimizdiń ózi nege turady?! Onyń ornyna «óı, ózbek!» degen sózdi esitken onyń, týra bireý óńmeninen tepkendeı bolatyny sózsiz… Qansha aıtqanda ol jaqtyń qazaǵy bul jaqqa kelýdi ańsap turady.Ol jaqta el rýǵa bólinbeıdi. Olardyń patrıottyq sezimi bizdikinen áldeqaıda kúshti, olar Qazaqstannyń tıtteı de bir jetistigine erekshe máz bolady, bokserlarymyz jeńse, kádimgideı toı jasaıdy!..
Mine, osy 2 baǵytta qatar jumys isteý qajet. Bárinen buryn qazaq eliniń ıdeologıasynyń betin osyǵan jumys isteýge burýǵa tıispiz. Olar kelse – elde qazaq kóbeıedi. San – sapaǵa aınalady. «Qazaqqa qazaqtyń qosylǵany bizge ne beredi?» degen máseleni ashyp aıtýymyz, kórmeıtin, kórgisi kelmeıtinderdiń kózine shuqyp kórsetýimiz qajet. Ideologıa túzelse, bul jaqtaǵy qazaqtyń da syrtqy qazaqqa degen, bıliktegi úırenshikti komfort ómirinen aırylyp qalmaý úshin ǵana ult múddesin satyp otyrǵan orysshyldardyń tapsyrmasyn oryndaý saldarynan paıda bolǵan teris kózqarasy kúrt ońalatyny da sózsiz!
Shymkenttegi 20 myńǵa jýyq turǵyny bar «Asar» shaǵyn aýdanynda (bul óz aldyna keremet qalashyq) memleketke qaıtpaıtyn mektep, bala baqsha, jol sekildi túrli shyǵyn somasy 5 mlrd. teńgeni quraıdy. Biraq, sol «Asardy» salǵan, negizinen kóship kelgen oralmandardan quralǵan «Aq Ordasy» kompanıasynyń (prezıdenti Ibadýlla Qalybekov) ózi memleketke 10 jylda 6 mld.teńge salyq tólep qoıdy!.. Kompanıada 3 myń jumys orny bar bolsa, onyń kem degende úshten biri jergilikti turǵyndar. Odan bólek «Asardaǵy» 20 myń halyq taǵy salyq tólep jatyr ǵoı! Salyqtan bólek qansha elge paıda, tabys ákelip jatyr. Osyny nasıhattaý joq bizde…
Iaǵnı, syrt qazaqty ákelgende tabatyn paıdamyz ben olardy ákelmegende utylatyn jaǵymyzdy salystyrý kerek. Utylǵanda eshqandaı baǵamen ólsheýge bolmaıtyn eń qymbat qundylyqtan – qazaqtyń tutas bir bóliginen aırylatynymyzdy túsindirý kerek.
Bizde sol Ózbekstannan kelgen «gastarbaıterler» az ba? Solardyń ornyna óz baýyrlarymyzdy ákelýge bizge kim kedergi, ne bóget? Úlken kompanıalar, korporasıalar jalǵa beretin júzdegen, myńdaǵan páterlerdi nege salmaıdy?
Jumys pen baspana
Jalpy, adam balasyna ómir súrý úshin eń birinshi keregi eki-aq nárse – qolyna jumys pen basyna baspana!
Qazaqstanda bul máseleni 4 baǵytta bylaı sheshýge bolady.
- Ońtústikte – baý-baqsha, kókónis baǵyty. Kishkene páter + jylyjaı.
Bizge 180 mln.turǵyny bar TMD bazary ashyq. «Asarda» koreıalyq lısenzıamen «Jylyjaı» jasap shyǵaratyn zaýyt salyndy. Aýyl sharýashylyq ónimin saqtaıtyn qoıma salyndy. «Asar» turǵyndary 3 sotyq jerden jylyna orta eseppen 10 myń dollar taýyp otyr.
2-baǵyt. Ortalyq Qazaqstan. Astana, Kókshetaý, Qostanaı, SQO, Pavlodar. Qunarly topyraq. Sábiz, kartop egýge taptyrmaıtyn ólke. Ol ónimdi tek Reseıge qaraı emes, beri qaraı da, Ortalyq Azıa elderine de satýǵa bolady. (Al, biz ázirshe masqara bolyp, Pákistannan kartop tasyp jatyrmyz!..) Arqada ósiriletin kartop pen sábizdiń ózindik quny óte arzan. Sol óńirge kóship barǵan ár otbasyǵa 2 ga jer berý kerek. Bir aýyldaǵy 1000 otbasyǵa – 2000 ga jer. Mashıno-traktor parkin quryp, jer jyrtýdy, egý men jınaýdy sonyń moınyna artyp, kartop pen sábiz uryǵyn avanspen tegin jetkizip berip (keıin ónimniń baǵasynan ustap qalyp), qasyna qystaı saqtaıtyn qoımany salyp bersek, sonyń arqasynda 2 gektardan ár otbasy 30-40 myń dollar tabýyna bolady.
3-baǵyt. Shyǵys Qazaqstan. Mal sharýashylyǵyna suranyp turǵan aımaq.
Et baǵyty. Evrostandartqa saı, sanıtarıalyq talapqa saı etip, et kombınatyn salsaq, sonyń aınalasyndaǵy 50-100-200 myń otbasy et óndirýge mamandanady. Ár úıge 10-20-30-40 bas kishkentaı buzaý avansqa beriledi. Jarty jyl, 1 jyl, 2 jyldan keıin olardy et kombınatqa ótkizesiń. Kombınat sol kezde buzaý men jem-shóptiń aqshasyn ustap qalady. 20 bas buqadan kemi 10 myń dollar tabys tabasyń.
Iaǵnı, bir oqpen eki qoıandy atyp alýǵa bolady, bul júıe ári halyqqa jumys kózi, ári memleketke eksport kózi.Halyqtyń qamyn sál de bolsa sóz júzinde emes, is júzinde oılaǵan keńes ókimeti kezinde etti 2,5 somnan satyp alyp, halyqqa 1,90 somnan satatyn. Nege? Aqymaq pa? Esep bilmeı me? Joq, etti arzan satqanmen qymbat baǵamen eksportqa ketetin múıiz, tuıaq, ishek, teri, qan – bunyń bári ettiń shyǵynyn eselep jabatyn. Tipti, ishek-qaryndaǵy boqtan tyńaıtqysh jasalatyn.
Sút baǵyty. Bul jerde sút zaýytymen kelisim-shart jasalady. «Molokovoz» sút jınaıdy. Sút zaýyty neshe túrli ónim shyǵarady. Basymdyq – qazaqtyń ulttyq taǵamdaryna berilip, olar eksportqa jiberiledi. Biz ázir bıdaı, tary, arpa, júgerige mıneraldyq tyńaıtqyshtardy (kalıı, fosfor, azot) álemdik deńgeıden kemi eki ese az beremiz. Esesine ekologıalyq taza tamaq shyǵarýdan aınymasaq, onyń ústine mıllıondaǵan maldyń qıyn organıkalyq tabıǵı tyńaıtqysh etip paıdalanýdy tıisti jolǵa qoıyp alsaq, evropalyqtar ettiń, súttiń baǵasy 2-3 ese qymbat eken dep oılanyp jatpaıdy.
4-baǵyt. Batys Qazaqstan. Onda túıe sharýashylyǵy, mal sharýashylyǵy + jylyjaı. Sebebi, klımaty onsha sýyq emes ári tabıǵı gaz arzan. Reseı naryǵy jaqyn. Óz elimizden de, Reseıden de ózbek pen ázirbaıjan taýaryn yǵystyryp shyǵarý – óz qolymyzda!
Mańǵystaý – álemdik shubat ortalyǵyna aınala alady!
Biz teriskeı ólkelerge oralmandarmen qosa ishki mıgranttardy da mindetti túrde qosyp ornalastyrýǵa tıistimiz.
Túıe jeıtin shópti myńdaǵan gektarǵa egýge bolady.
«Qazaqtyń aq bas sıyry», «qyzyl sıyr» tuqymyn qaıtadan qolǵa alýǵa bolady.
Mal basyn barynsha tıimdi paıdalanýdy úırený – aldymyzda turǵan úlken is.
Ekologıalyq taza et pen sút ónimderi – qazaqtyń brendine aınalady! Mıllondaǵan maldyń tezeginiń árbir kılogramynyń ózi brıket túrinde jasalyp otyn (mysaly, qoı qumalaǵynyń qyzýy kómirden artyq ekenin aýyldaǵylar jaqsy biledi!) men organıkalyq tyńaıtqyshqa aınalýy tıis.
Bos qalǵan aýyldarǵa qaıtadan jan bitedi. Otandyq ǵalymdar men ónertapqyshtardyń jańalyqtaryn qoldana otyryp, kún men jeldiń qýaty úıdiń jaryǵy men teledıdaryn qosýǵa tolyǵymen jetedi…
Qarjylandyrý – qaıtatyn tabys kózi bolǵandyqtan memleket óziniń quıǵan aqshasyn 1 jylda-aq qaıtaryp ala bastaıdy. Sondyqtan, oǵan alǵashqy qoldaý kórsetýdi memleket tolyq moınyna alýy tıis! Qarjyny qaıdan alamyz?
- Mıllıardtaǵan teńge ıgerilmeı jatyr.
- Mıllıardtaǵan teńge túrli sheteldik keńesshilerge («Samquryq-Qazyna» – 27 mlrd.teńge) jalaqy túrinde «raspıl» jasalyp, jelge ushyp jatyr.
- Jyl saıynǵy ekonomıkalyq jáne medıaforýmdardyń, dinaralyq samıttiń qarjysy.
- «Altyn zaem» sekildi qundy qaǵazdar shyǵarý.
Eń bastysy – korrýpsıany joıý. Osy baǵdarlamany iske asyrýǵa jaýapty tikeleı QR Prezıdenti bolýy jáne ol jylyna baǵdarlamanyń oryndalý barysyn 2 ret qarap otyrýy tıis. Sebebi, búrokratıa ózine tikeleı materıaldyq paıdasyn kórip turmasa -jaýapkershilikten qashý, qol qoımaýdy úrdiske aınaldyryp barady.
Ózbekstanda jylyna 8 mln.adam syrtta tabys taýyp júr. Dál kázir, Mırzıeev turǵanda bul jobany iske asyryp qalýǵa bolady. 5 jyl, 10 jyldan keıin dúnıe ózgerip, saıasat ózgerip ketýi múmkin…
«Asardaǵy» «Modýl» zaýyty aǵashtan «vremánka» – qorjyn úı qurastyryp beredi. Úı-jaıdy turǵyndarǵa, keıin satyp ala alatyn etip, eger jaldaý aqysyn ýaqtyly quımasa, úıinen aırylyp qalatyn etip 5-10 jylǵa jalǵa berýge bolady. Arý Arqanyń tabıǵatyn bir-eki jyl onda turǵan adamnyń kózi qıyp kete qoıýy qıyn… «Asardyń» óziniń eń kemi 500 turǵyny basqa óńirlerde tabys taýyp júr. SQO-da turatyn burynǵy ózbekstandyq azamattar Shymkentke, «Asardyń» ózine de qaıtqysy kelmeıdi.
Baǵdarlama júıe retinde durys jasalýy, onyń basshysy tikeleı QR Prezıdentine baǵynyshty bolýy tıis.
Soltústikte memleket qajettiligine dep jerdi alýǵa bolady, bul máseleni de sheshý qıyn emes. Mını-sehtar ashyp tastaý qajet, ár aýyl bir kásipti ıgeretin bolsyn. Bunyń úlgisin 2-dúnıejúzilik soǵystan qıraı jeńilgen, 2 birdeı qalasyna amerıkalyqtar atom bombasyn tastaǵan, jeńimpazdarǵa mıllıardtaǵan dollar kontrıbýsıa tólegen japon eli kórsetken bolatyn. Olardan kórip, keıinirek kárister, kúni keshe qytaılar sol úlgimen bastady damýdy. Bizdiń aýyl sharýashylyǵymyzdyń – mal men jerdiń óńdelgen ónimderi – mine, osylar bizdi órkenıet kóshine ilestiretin, poıyzdyń sońǵy úzeńgisine aıaq arttyratyn múmkindigimiz. Múmkin, sońǵy múmkindigimiz…
Syrttaǵy qazaq kelýge áli qushtar! Biraq, ol qushtarlyqtyń oty jyl sanap báseńdep keledi. Mine, eń qorqynyshtysy da osy!
Sebebi, 15 jyl burynǵy Qytaı qazaǵy men búgingi qazaqtyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı! Ol kezde siz Shyńjańǵa barsańyz ózińizdi Qazaqstanda júrgendeı sezinetin edińiz. Kázir ol zaman kózden bulbul ushqan. Otbasynda balasy (jas býyn) men áke-sheshesi (orta býyn) bir-birimen qytaısha sóılesedi! Sebebi, burynǵy qazaq mektebiniń bárinde qazaq tili men ádebıetinen basqa pán ataýly túgel qytaı tilinen kóshirilgen sońǵy 9 jyl ishinde qazaqsha bilmeıtin, esesine qytaıshany jetik biletin, sol tilde sóıleýge beıim urpaq ósip shyqty. Bul urpaqtyń ata-anasy qazaqsha da, qytaısha da biledi, al, olardyń ózderiniń áke-sheshesi qytaısha bilmeıtin! Endi qazaqsha bilmeıtin, tek qytaısha biletin urpaq ósip keledi. Biz de Qazaqstanda otyrsaq ta mundaı máńgúrtterdi tárbıeleýdi áli jalǵastyryp kelemiz, aıyrmashylyq bizde qytaıshanyń ornyn orys tili ıelenip otyrǵanynda ǵana. Al, balanyń qaı ulttyń tilinde bilim men tárbıe alsa, ol ulttyń ókili bolyp shyǵatyny – adamzat tarıhynda dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıomaǵa aınalǵan.
«25 jylda 1 mıllıon qazaq keldi» dep bórkimiz qazandaı bolady. 1 mıllıon budan on jyl buryn kelip qoıǵan-tuǵyn. Ótken jyly 32 myń adam ǵana keldi. Ázirge tek aýzymyzben oraq orýdan asa almaı, bes jylda bir ret eshqandaı másele sheshpeıtin Quryltaı ótkizip, toı toılaýdan asa almaı otyrmyz.
«Oralmandaryńdy urǵanym bar!» deıtin mamashovtar basshylyqta otyrǵanda, seń ornynan eshqashan qozǵalmaıdy.
Qazir qarqyndy qımyldap qalmasaq, endi 25 jyl emes, 15 jyldan keıin Qytaı men Ózbekstannan altyn berem deseń de qazaqty ákelý qıyn bolady. Eýropanyń, ol túgili Túrkıanyń qazaǵy kelmeı otyrǵan joq pa! Soltústik Qazaqstanda Reseıdiń memlekettik meıramdary dál Reseıdegideı toılanady! Temir joly Máskeýdiń ýaqytymen júredi. Qyrym men Donbassty kórip turyp, Uly dalanyń Teriskeıin, Shyǵysy men Batysyn qazaqylandyrmasaq, aırylyp qalýymyz bir kúnde!
Osy qaterdi kórmesek, erteń kimge ókpeleı alamyz?..
Qaraman NARULY
