Tájikstandaǵy azamattyq soǵys 5 jyldam astam ýaqytqa sozyldy (1992-1997) dep jazady Qamshy aqparattyq agenttigi. Ol tarıhtaǵy eń surapyl soǵystardyń biri boldy. Resmı derekterge saı, soǵysta 100 myńnan astam adam qaıtys boldy. 26 myń áıel jesir atandy jáne 55 myń bala jetimge aınaldy. Tájikstannyń mıllıondaǵan azamaty elden qashýyna týra keldi.

Tájikstandaǵy belgili aqyn jáne jazýshy Gýlrýhsor Safıeva «Áıel jáne soǵys» atty estelik kitap jazyp shyqty. Onda soǵystaǵy adamdardyń bastan ótkergeni  jarıalanǵan. Soǵys eń aldymen balalar men áıelderge qıyn soǵady.

«Biz aıtyp otyramyz, sen jaz»

Meniń keıipkerlerim maǵan ózderi keldi. Olardyń sózderine qulaq asýdy surady. Ol ýaqytta men de bosqyn edim. Týǵan jerimdi tastap, qashýyma týra keldi. Sebebi meni bireýler óltirgisi keldi. Óltirmek bolǵandardyń aty-jónderin bilemin. Men olardy keshirdim. Olarǵa qudaı kýá.

Meniń keıipkerlerim – tájik bosqyndary. Olar Qyrǵyzstan, Aýǵanstan, Iran, Qazaqstan jáne Reseıde turyp jatty. Soǵysta kórgen sumdyqtaryn bireýmen bóliskisi keldi.

Keıipkerlerimniń esimderi ózgertilgen. Ol ýaqytta olardyń aty-jónderi men turyp jatqan jerlerin aıtý qaýipti edi.

«Kúıeýi zorlanǵan áıelin balalarmen qosa qýyp shyqqan»

Keıipkerlerimniń birin Qyrǵyzstandaǵy alys taýly aýylda kezdestirdim. Ony kúıeýi balalarymen qýyp shyqqan eken. Sebebi ony zorlap ketken. Ony úıinen «Sen lassyń» degen sózdermen qýǵan.

Keıipkerimniń kúıeýi qarýly qaqtyǵystyń bir múshesi bolǵan. Onyń jaýlary áıelin zorlaý arqyly óshin almaq boldy. Kúıeýi de jazadan qorqyp áıeli men balasyn tastap qashqan. Soǵys aıaqtalǵanda úıine qaıta oralyp, áıelimen ajyrasyp ketken.

«Ómiriniń sońyna deıin onyń eski teledıdarynyń ústinde soǵysta kóz jumǵan balalarynyń fotosy turdy»

Ár ana úshin balasyn joǵaltý aýyr soqqy. Tájik soǵysynda júz myńnan astam adam kóz jumdy. Kóbiniń  úıinde taqymyn qysyp otyrǵan anasy bar ekeni anyq.

Meniń keıipkerimniń esimi Rohıla. Ol Hatlon oblysynda turdy. Tájikstannyń bul aımaǵynda urys qyzý ótip jatty. Bir kúni onyń úıine tanystary keldi. Olar onyń úsh balasyn ertip ketedi. Rohılanyń otbasy qarapaıym kolhozda jumys isteıtin jumysshylar bolǵandyqtan, balalaryn kóp uzamaı jiberedi dep oılady, alaıda balalar kóp ýaqytqa deıin úıge oralmady. Anasy balalaryn izdep dalaǵa shyqty.

Soǵys... Atys... Rohıla boraǵan oqtyń arasynda balalaryn izdep júr. Eki úlken balasynyń denesin taýyp alyp, úıge alyp keldi. Ózi kómdi. Al kishisin tappady. Ol tiri dep úmittendi.

Ony birneshe kúnnen keıin mataǵa orap alyp keldi. Anasy júgirip kelip, ony qushaqtaǵanda balasynyń dem alyp jatqandaı, ókpe tusy qımyldaǵanyn baıqaıdy.

«Meniń balam tiri!» dep aıqaılap jiberdi.

Balasynyń denesi sýyq ekendigi qatty tańqaldyrdy. Bálkim ol komada shyǵar dep oılady. Shyndyq odan da qorqynyshty bolyp shyqty. Rohılanyń balasyn ózenniń boıynan taýyp alǵan.  Onyń denesine balyq kirip ketken eken. Ony alyp shyqqanda anasy balyqty laqtyryp jiberdi. Keıinirek ol menimen suhbattasqan kezde onyń beker bolǵanyn aıtady. Balyqty saqtap qoıyp, soǵystyń qatigez bolatynyn kórsetý kerek edi deıdi.

Rohılanyń úıinde ony 3 jesir kelini men 15 nemeresi kútip otyrdy. Kelinderiniń biri júkti edi. Ol týraly eshkim bilmedi. Ol jerleý kezinde kúıeýiniń shapanyn kıip aldy. Osy arqyly barlyǵy onyń júkti ekenin bildi. Ol qyz bosandy. Onyń esimin Intızor dep qoıdy.

Rohıla 90 jasqa tolǵanda Mekkege qajylyq bardy. Úıine oralǵannan keıin tanysy ony qonaqqa shaqyrdy. Balalary Rohılany ol úıge barmaýdy surady. Mundaı ótinishke tańqalǵan Rohıla sebebin surady. Qonaq shaqyryp otyrǵan onyń balalaryn óltirgen adam ekeni belgili bolǵan.

Sonda Rohıla balalaryna «Men qajylyqtan oraldym. Men Qudaıdan kelip otyrmyn. Ol bizdi jazalaýdy emes, keshirimdi bolýdy úıretti» degen eken.

Áıel balasyn óltirgen adamdy keshirgen. Úsh birdeı baýyr eti balasyn óltirip tastaǵan adamdy keshirý úshin qandaı kúsh kerek deseńizshi.

«Soǵys ýaqytynda sumyq jaǵdaılar kóp boldy»

Meniń Sadaf esimdi keıipkerim kóp jyl balaly bolýdy armandady. Ol birneshe márte kúıeýge shyǵyp, bala bosana almaǵan. Kóp jyl ótkennen keıin kópten kútken balasy dúnıege keldi.

Soǵystyń naǵyz qyzyp turǵan tusynda Sada men onyń bes jastaǵy qyzy jáne ondaǵan balasyn jetektegen áıel Aýǵanstanǵa qaraı qashty. Aýǵanstanǵa jetý úshin olar Pándjdy qaıyqpen ótpek bolǵan. Jaǵaǵa jetip qalǵanda astys bastalyp qaıyq aýdarylyp ketken. Áıel butaqty ustap aman qalǵan. Sol ýaqytta sýǵa batyp bara jatqan qyzy anasyn kómekke shaqyryp, kómektesýin suraǵan, alaıda Sada butaqty jiberse qyzymen birge batyp ketetinin túsingen. Osylaısha kópten kútken jalǵyz balasy kóz aldynda sýǵa batyp ketti. Keıinirek ol maǵan syryn aıtyp berdi.

«Bala ómirden de qymbat dep aıtatyndar ótirik aıtady. Ómiriń qyl ústinde bolǵanda onyń  barlyǵynan qymbat ekenin sezesiń» dedi Sadaf.

Sadaf adamdardyń ony aıyptaıtynyna qaramastan óz oqıǵasyn aıtyp berdi. Mundaıdy eshkimniń basyna bermesin.

Aýdarǵan: Ásem Álmuhanbet