SİZDİŃ ERMURAT BAPI BOLYP JÚRGENİŃİZGE MAHAMBET BATYRDYŃ, ONYŃ URPAǴYNYŃ MYQTYLYǴY SEP BOLǴAN EKEN ǴOI... – Pálendeı talasym joq: basqa bir eldiń qyzy bolǵanda, men de bosań bolar ma edim?.. Biraq meniń de babam tegin emes, Qarakereı Qabanbaıdyń bir butaǵymyn. Áıtse de ázilsiz aıtar bolsam, shynynda da Qarlyǵash – men úshin birneshe jerde kádimgideı tóbelesken qyz. Allahı shyndyǵym: meni retsiz qaǵytpaq bolǵan bir jigittiń túbit-túbitin shyǵaryp, toı ústinen qýyp shyqqan kezi bolǵan. Senbeseń, Sovethan Sákenov degen dosymnan sura: ol Qorǵastyń bandysyn sottaǵan Qazaqstanǵa áıgili sýdıa – ádilin jazbaı aıtady. Keıinnen osy opozısıalyq qyzmetim úshin sotty bolǵanymda, meni alyp ketýge kelgen bir top polıseıge «Balalarynyń kózinshe bermeımin!» dep esikten attatpaǵan. Qıanatqa moıynsunbaıtyn ondaı mahambettik minez barshylyq. Biraq jataqhanadaǵy kóp qyzdyń ishinde uıańdyǵymen, názik nazymen, dos-jaranǵa júregin sýyryp berer iltıpattyǵymen erekshe bolyp kózime túsken edi. Menen bes jas kishi bolsa da, kúni búginge deıin anaý-mynaý aqyl surap turam. Meniń talaı buzyqtyǵymdy, túz kezgen tentektigimdi betime basqan kúni joq. Peshenedegi jazýdyń qyzyǵyn da, shyjyǵyn da birge kórip kelemiz. Biz Altaı aımaǵynyń 42 gradýstyq aıazynda úılendik. Búginde marqum bolǵan qazaqtyń belgili aqyny Nurlan Máýkenuly toıǵa kele jatqan 20 stýdentti Jańǵyztóbe stansasynan arnaıy avtobýspen kútip alyp, jeltoqsannyń saqyldaǵan aıazynda jeti kún toı jasaǵan edik. Sol sýyqqa kontrast bolǵandaı, jyp-jyly januıamyz bar. Qarlyǵash – telejýrnalıst, «Aport-prodakshn» kompanıasynyń prodúseri. Kezindegi «Habar-jer», respýblıkalyq telearnalardaǵy búgingi «As-arqaý», «Agrobıznes», «Ádebıet álemi» baǵdarlamalaryn Qarlyǵashtyń shyǵarmashylyq toby jasaıdy. Úlken qyzym Áıgerim de – telejýrnalıst, telekórermender ony «Juldyzdar máziri» degen baǵdarlamadan kórip júr. Batyrbek degen batyr tulǵaly kúıeýbalam bar. Ekinshi qyzym Saltanat Taıvannyń Qarjy jáne bank isteri ýnıversıtetin bitirgen. Qazir Gollıvýdtyń bir kınokompanıasynda «Marko Polo» degen kópserıaly fılmniń túsiriliminde júr. Kishi qyzym Uldana – stýdent, bolashaq týrızm mamany. Buıyrtqan baqytym – balalarym: Qudaı arǵy-bergi bergenin kende qylmaǵan adammyn. – AL ÓSKEMENNEN ALMATYǴA JASAǴAN «SEKİRİSTİŃ» SYRYN AITASYZ BA? – Onda pálendeı syr joq: Sheraǵańnyń shaqyrýymen «Sosıalısik Qazaqstan» gazetine kelgen buıyrtqan joldy da baqyt sanaımyn. Sheraǵań men onyń orynbasary Erjuman Smaıyl meni «SQ»-da jarıalanǵan bir ǵana maqalam úshin Óskemennen shaqyrtyp aldy. Qazir ol maqalanyń ataýyn umytyp qalyppyn: esimdegisi – SHQO-daǵy Ulan aýpartkomynyń birinshi hatshysy Qojamjarov degendi qaq mańdaıdan pergen edim. Sol jarıalanym «SK»-da qaralyp, keıinnen sol birinshi hatshyny ornynan alyp tastady. 1992 jyldyń kúzinde Sheraǵań respýblıkalyq teleradıo korporasıasyna prezıdent bolyp aýysqanda, belgili ádebıetshi-synshy Ámirhan Meńdeke (búginde «Jas Alash» gazeti bas redaktorynyń orynbasary) ekeýmizdi ózimen erte ketti. Ámirhan Qazaq radıosynyń dırektory boldy, men «Taıqazan» atty komersıalyq baǵdarlama ashyp, tyńdarman qaýymǵa ári jarnamalyq, ári ekonomıkalyq aǵartýshylyq qyzmet kórsettim. Sonda ózimiz shyqqan «SQ»-da Erjuman aǵanyń «Bizden ketken bireý – «Volva», ekeý – «Volga» mindi» degen replıkasy shyqqan edi. Mazmuny men deregi dánekústeý bolsa da, sol jarıalanymnyń taqyryby keremet edi, sodan esimde qalypty. Keıinnen qyzmetke «komandamen kelý» degen táltirek tártip qalyptasqan kezde, «Qazaqstan» RTRK» AQ-na prezıdent bolyp kelgen Láılá Beketovanyń komandasy Sheraǵańnyń shekpeninen shyqqan bizderdi syryp tastady da, men eki-úsh aı jumyssyz qaldym. Sóıtip júrgen kezde QR Mınıstrler kabınetinde baspasóz qyzmetin quryp jatqan, búginde belgili saıasatker Ámirjan Qosanov habarlasyp, premer-mınıstrdiń kelisimimen qyzmetke shaqyrdy. Jasyratyny joq, kópshilik áriptesterim biledi, Ámirjan ekeýmiz nemereles apaly-sińlili qyzdarǵa úılengen bajamyz. Biraq bajalyqtan buryn bir aqıqatty moıyndaý kerek: Ámirjan Qazaqstanda buryn-sońdy bolmaǵan baspasóz qyzmetin qurdy. Máselen, qazirgi premerdiń baspasóz hatshysy kim ekenin el-jurt túgili, aqparat alańynyń bir shetinde júrgen men bilmeımin. Qazaqstanda úlken reforma jasaǵan úkimettiń baspasóz qyzmetinde úsh jyldan astam ýaqyt qazaq jaǵyna jetekshilik ettim. – OL KEZDE PREMER-MINISTR ÁKEJAN QAJYGELDIN EMES PE EDİ? – Dál aıttyń! Qajygeldınniń komandasynda bolý – meniń taǵy bir baqytym. Bolashaq azamattyq kózqaras, qoǵamdaǵy qatynastarǵa degen bult-shaltsyz ustanym meniń sanamda sol jyldary qalyptasty. Onyń bárin men Ákejan Qajygeldınnen úırendim. Keıinnen ol opozısıaǵa ketip, prezıdenttikke saılanýǵa quqy bar azamattyǵyn bildirgen kezdegi tym-tyraqaı qýdalaý – Ákejan aǵadan qoryqqan adamnyń qylyǵy. Ony «urlap ketti», «qylmys jasady», áıtti-búıtti degenniń bári – bıliktiń propagandasy. Búgingi el-jurt oqıtyn Bapı basymmen aıtaıynshy, Qazaqstanda dál Ákejandaı premer buryn-sońdy bolǵan emes jáne búgingilerdiń tyrań tirlikterine qarap, jýyq jyldary bolmaıdy dep oılaımyn. Keıingi premerler men olardyń kabınetteri – 90-jyldary Ákejan jasap ketken reformanyń qorasynda buzaý baǵyp, aýlasynda oınap júrgen bala-shaǵalar. Búgin bizdiń el eriksizden Eýrazıalyq odaqqa kireıin dep otyrǵan kezde, dál Ákejan – Qazaqstanǵa aýadaı qajet saıasatker. Ol – sońǵy 17 jylda álemdik dárejede shyńdalǵan, halyqaralyq qatynastardyń ortasynda burq-sarq qaınaǵan, orystyń da oń-solyn jatqa biletin azamat. Onyń ekonomıkalyq oramy men sheshendik oı qısyny búgingi kabınette júrgenderdiń bárin jalǵyz qolymen orap ketedi. Bul – asyra aıtqandyq emes. Osy sózimniń durys-burystyǵyn bilý úshin Serikbolsyn Ábdildın aǵanyń, Ǵazız Aldamjarovtyń, Dosym Sátpaevtyń, Ýálıhan Qaısarovtyń bedeldi pikirin tyńdap kórińiz: keminde 90 paıyz aına-qatesiz rastaıdy. Sóıtken Ákejan Qajygeldındi qarsylastary 1997 jyly otstavkaǵa ketirdi. Taǵy da komanda aýysty. Odan keıin ol kisi Qazaqstan Ónerkásipshiler jáne kásipkerler odaǵynyń prezıdenti boldy: jarty jyl sol jerde birge istedik. 1998 jyly Ákejan Qajygeldın prezıdent saılaýyna túsetindigin jarıa etkennen keıin qýdalaý bastaldy, ony jazyqsyz sotty etti, aqyry shetelde bas saýǵalaýǵa májbúr boldy. Osydan keıin birtindep biz de opozısıaǵa aýysa bastadyq. – «DAT» GAZETİ OSY KEZDE ASHYLDY MA? – Iá, sol jyldary Ákejan Qajygeldınniń basshylyǵymen «Qazaqstannyń Respýblıkalyq Halyqtyq Partıasy» quryldy jáne elge balama aqparat beretin táýelsiz gazet qajet boldy. Alǵashqy bas redaktory Shárip Quraqbaev degen belgili jýrnalıs boldy. Biz Ámirjan ekeýmiz syrttaı baqylaýshy boldyq. Gazette halyqtyq bılik, demokratıa, jarıalylyq taqyryptaryn kótere bastadyq. Qoǵamdaǵy kinárattardy jazatyn elimizdegi alǵashqy gazet bolǵandyqtan, taralymy kúrt óse bastady. 1998 jylǵy prezıdenttik saılaýdyń qarsańynda ol gazetti naqaq jalamen sottap, aqyry jaýyp tyndy. Gazetti qaıta ashý úshin ony basqa ataýmen tirketý kerek boldy. Biraq «Dat» degen atyn saqtap qalǵymyz keldi. Sodan sol burynǵy «DAT» degen maǵynany bildiretin «SolDAT» degen gazet shyǵardyq. Onyń alǵashqy redaktory belgili qalamger Marat Qabanbaev boldy. Jarty jyldyń ishinde ol gazettiń taralymy 48 myńǵa jetti. Keıinnen bul gazetti de sottyń sheshimimen japty. Bul eki arada men eki ret sotty boldym. – SONDA QAMAÝDA OTYRDYŃYZ BA? – Joq. Alǵashqy sotta shartty jaza kesildi, ekinshisinde – eki jylǵa sottaldym, biraq Qazaqstan parlamentarızminiń 10 jyldyǵyna oraı bolǵan amnıstıamen meni bosatty. Áıtse de bes jylǵa jýrnalısik kásippen aınalysýǵa tyıym saldy. Endigi gazettiń bas redaktory bolý quqyǵynan aıyrǵan soń, «bas oqyrman» degen ataý sol jyldary shyqty. Keıingi úsh-tórt jylda «DAT»-tyń aıdarymen «Aına plús», «Juma-taıms» degen gazetter shyǵardyq. Olar da sottyń naqaq sheshimimen jabyldy. «Juma-taımstyń» quryltaıshysy Jumash Kókbóri aǵa qýdalaýǵa ushyrap, salyq pen sottyń lańynan eki-úsh jylda áreń qutyldy. Sodan bir kúni ataqty jazýshy aǵam Qabdesh Jumadilov áldebir jıynda kezige qalyp: «Áı, Ermurat, endi gazet shyǵarsań, ataýyn «Tasjarǵan» qoı. Tarbaǵataı taýynda tasjarǵan degen ósimdik bar, óziniń sabaǵy jumsaqtaý bolsa da, tasty tesip ósedi. Kúlden qaıta jaralatyn Fenıks qusy sıaqty seniń gazetterińe laıyq ataý» degeni. Jańa gazetti bir janashyr aǵaıynnyń atyna tirkettik. Sondaǵy «Tasjarǵan» gazetiniń taralymy 68 myńǵa deıin jetti. Mundaı taralym búgingi gazetterdiń túsine kirmeıdi. Biraq 2009 jyly Romın Madınov degen depýtat meniń ar-namysyma tıdi dep, «Tasjarǵandy» sotqa berdi. Sottyń solaqaı sheshimimen bizge 50 mln teńge aıyppul salynǵan soń, gazet redaksıa­syn bankrot dep jarıalaýǵa májbúr boldyq. Sóıtip júrgende «Azat» partıasy men «JSDP» qosylyp, Jarmahan Tuıaqbaev aǵa maǵan óziniń «Obshestvennaıa pozısıa» gazetin shyǵarýdy usyndy. Buǵan deıin ol gazet 5 myń taralymmen shyǵyp, onyń bir myńǵa tolar-tolmas danasy ǵana satylyp turǵan eken. Shúkirshilik, qazirgi qylshyldaǵan qymbatshylyq zamanynda resmı taralymymyz 30 myńnan asady. Ázirge ǵumyry uzaǵyraq bolyp turǵan, 2009 jyldan beri shyǵyp kele jatqan – osy gazet. Bul arada men ózimmen birge 16 jyl boıy «DAT» gazetter jobasyn úzdiksiz shyǵarysyp kele jatqan Baqytgúl Mákimbaı qaryndasym men Kenjetaı Aıtbakıev degen baýyryma razymyn. Keıin zaman ózgerip, bizdiń kóshede de meıram bolyp jatqanda, naǵyz marapatqa laıyq patrıottar – osy ekeýi. – ERMURAT AǴA, GAZETİŃİZDE JARNAMA KÓRİNBEIDİ. ONY SHYǴARÝǴA KİMDER QARJYLAI KÓMEK JASAIDY? – Joǵaryda aıtqan Baqytgúl men ­Kenjeden basqa eshkim kómek jasamaıdy. Al qarjylyq kómek jaǵyna kelsek, oqyrmannan basqa odaqtasymyz joq. Biz tek qana bazar satylymy arqyly kún kóretin gazetpiz. Jarnama bergisi keletinder kóp, biraq olar opozısıalyq gazetke járdem ettińder degen jeleýmen qýǵynǵa túsýden qorqady. Anyǵynda, bul – Rahat Álıevtiń zamanynan qalǵan stereotıp, áıtpese birli-ekili jarnama berýshini byqpyrt tıgendeı etken eshkimdi kórmedim. – «DAT» GAZETİNİŃ TARIHYNA ÚŃİLGENDE, QANDAI JÝRNALISER ESİŃİZGE TÚSEDİ? – Shárip Quraqbaevtyń alǵashqy redaktorlyq qyzmeti úlken erlik boldy. Árıne, odan keıin birinshi kezekte Marat Qabanbaev eske túsedi. Onyń orynbasary Ǵalymjan Muqanov degen myqty aýdarmashy-ádebıetshi edi. Búginde ekeýi de marqum boldy. Negizi «DAT»-ta istegen myqtylardyń birazy ártúrli jaǵdaıda erte qaıtys bolyp ketti. Arǵynǵazy Madıarov degen ári jýrnalıs, ári ákimger azamatymyz bolǵan, ol da búginde ortamyzda joq. Asqat Sháripjanov degen óte bilimdi, ushqyr jýrnalıs bolǵan edi: ony mashına qaǵyp-mys óltirdi. Bul ólimniń qasaqana jasalǵanyna senimdimin. – GAZETİŃİZDİ SATYP ALÝǴA BILİK JAQTAN USYNYSTAR TÚSPEDİ ME? – Boldy. Biraq men kelispedim. Gazetti odan ári damytý maqsatyndaǵy saý­da-sattyq bolǵanda, bálkim, ondaı ymy­raǵa barýǵa bolar ma edi?.. Al usynys jasaýshylardyń maqsaty – gazettiń óńin aınaldyrý, bıliktiń yǵyna jyǵyp berý. Ondaı ymyraǵa yryq berseń, qalyń oqyrmannyń múd­desin satyp ketkeniń. Buǵan júrek daýalaý úshin men anamnan basqa adam bolyp týyp kelýim kerek shyǵar. – SİZDERMEN QATAR OPOZISIALYQ SARYNDA JAZATYN QANDAI GAZETTİ BÁSEKELES SANAISYZ? – Birinshiden, opozısıanyń óz ishinde yryń-jyryń báseke bolsa, ondaı qozǵa­lystyń quryǵany deı berińiz. Ekinshiden, ázirge eki tilde shyǵatyn «DAT»-pen básekelesýge shamasy jetetin basylym joq. – QALAI OILAISYZ, JALPY QAZAQSTANDA OPOZISIA BAR MA? – Dál qazir ondaı tutasqan uıym joq. Sottaıtynyn qamap, óltiretinin atyp, qorqytatynyn qoraǵa tyǵyp, satyp alatynyn qýyrshaqqa aınaldyryp – bárin qurtyp bitti. Biraq kýhnáda tisin qaırap otyrǵandar men áleýmettik jelidegi opozısıanyń ekpini kún ótken saıyn ósip keledi. – «OBSHESTVENNAIa POZISIA» GAZETİ EKİ TİLDE SHYǴADY. TEK QAZAQ TİLİNDE SHYǴARÝ OIYŃYZDA BOLMADY MA? – Bul gazet maǵan deıin tek orys tilinde shyǵatyn. Men ony jartylaı qazaqshaǵa aınaldyrdym. Qazaqtyń múddesin oryssha aıtý úshin onyń ekinshi jartysyn orys tilinde qaldyrdym. Onyń ústine taza qazaq tilindegi gazetterdiń naryqta kún kórýi ońaı emes. Gazettiń orys bóligin men oryssham tasyp bara jatqannan shyǵaryp otyrǵam joq: eldegi tildik, naryqtyq jaǵdaıdyń talaby solaı bolyp tur. – BİZDİŃ EL EÝRAZIALYQ ODAQTYŃ MÚSHELİGİNE ENDİ. AL QAZİRGİ ÝAQYTTA AQSH PEN EÝROODAQTYŃ RESEIDİŃ SOǴYSSHYL SAIA­SATYNA QARSY SALǴAN SANKSIALARY BİZGE ÁSER ETE ME, QALAI OILAISYZ? – Áser etpese, Nursultan Nazarbaev Qaýipsizdik keńesiniń osy oraıdaǵy jasyryn otyrysyn ótkizip, úkimetke sanksıalar jaǵdaıynda jumys júrgizýdiń nusqalaryn jasaýǵa nusqaý berer me edi?! Sanksıalyq tizimdegi áldebir taýardy bizdiń eldiń áıgili jemqorlary Reseıge qaraı ótkizip jibergen kúnniń erteńinde AQSH-tyń «SRÝ»-y ol jaǵdaıdy Obamaǵa jetkizedi. Onyń ústine agresor elmen saıa­sı úlgidegi odaqtas bolý – sanksıasyz-aq ońyp turǵan jaǵdaı emes qoı. – TÁÝELSİZDİGİMİZGE, MEMLEKETTİGİMİZGE QAÝİP TÓNİP TURǴAN JOQ PA? JALPY, SYRTQY KÚSHTERDİŃ YQPALYNAN QALAI QORǴANAMYZ? – Syrtqy kúshterden bizdiń alaqandaı el áskerdiń kúshimen qorǵana almaıdy. Bizdiń búkil áskerdiń sany men qaýhary Reseıdiń bir áskerı okrýgine, Qytaıdyń jalǵyz ǵana armıalyq korpýsyna tótep bere almaıdy. Sondyqtan biz birinshi kezekte memlekettigimizdi aqparattyq qaýipsizdikpen qorǵaýymyz kerek. Ol úshin eń aldymen Qazaqstanǵa habar taratatyn Reseıdiń bes birdeı saıası federaldyq telearnasynyń únin óshirý kerek. – SİZ KÓP JYLDAN BERİ OPOZISIADA JÚRSİZ. OSY ÝAQYTTYŃ İSHİNDE TÝYSTARYŃYZ, DOSTARYŃYZ SİZBEN ARALASPAI KETKEN JAǴDAILAR BOLDY MA? JALPY, OPOZISIAD­A JÚRGEN ADAMDA DOS BOLA MA? – Opozısıada ǵana emes, kádimgi ómirdiń ózinde ýaqyt óte kele dostardyń qatary birte-birte eksheledi. Al opozısıada ondaı iriktelý bes ese qatty qarqynmen júredi dep oılaımyn. Máselen, meniń sot organynda qyzmet etken bir dosym boldy. Men onyń ekinshi ulynyń ókil ákesimin. Biraq búginde sottyń úlken qyzmetinde júrgen sol «dosym» meni kórgen jerde tym-tyraqaı qasha jóneledi: pálem juǵyp ketedi dep qorqatyn bolýy kerek. Bul endi dostyq emes, naǵyz beısharalyq bolsa kerek. Shyn dostardyń arasynda saıasat júrmeıdi. Al osy júrisim úshin menen aınyǵan týǵan-týysym joq..

"Juldyzdar otbasy" jýrnaly