XXI ǵasyr – jańa tehnologıanyń zamany. Adamzat úshin bar jaǵdaı jasalǵan: úıinen attap shyqpaı-aq, kitaphanaǵa barmaı-aq kompúter arqyly, ınternet arqyly kerekti kitabyn oqı alady. Búginde ata-ájelerimiz saǵynyp otyratyn ótken ǵasyrda aqparat alý, elde bolyp jatqan jańalyqty bilý qıynnyń qıynnyń edi, gazet-jýrnaldar shyqqanymen ony biri alsa, biriniń qoly jete bermegen. Aýyl turǵyndarynyń kóbiniń qala ishindegi qaınaǵan tirshilikten tipten habary bolmaǵan. Al búginde bar aqparat adamdardyń kóz aldynda, ınternet degen ǵajaıypqa kiresiń de, keregińdi alasyń. Degenmen «ata-ájelerimiz sol zamandy nege saǵynady eken, búgingi zamanda bári damyǵan, kóz aldyńda, bar múmkindik jasalǵan, sol zamannyń nesi jaqsy edi?» degen oıǵa da kelmeı qoımaısyń. Kóz jetkizip kóresiń de, bar máseleniń sapada bolǵanyn túsinesiń. Sebebi ol kezde halyqtyń jaǵdaıy mańyzdy ról atqarǵan, ne shyqsa da, ne óndirilse de, halyq úshin bolǵan. Tipti, elde oryn alǵan jańalyqtardyń ózi halyqtyń ıkemine oraı jazylǵan. Elimiz táýelsizdikke qol jetkizbegen zamanda aqparattyń qaı tilde shyqqany mańyzdy emes edi. Mańyzdysy – san emes sapa boldy.
Al búginde sol ata-ájelerimiz ańsaǵan táýelsizdiktiń aspanynyń astynda ómir súrip jatqan baqytty urpaqpyz. Alaıda qarıalarymyz saǵynatyn zamannyń janynda táýelsiz Qazaqstannyń jaǵdaıy álde-qaıda tómen be dep qalarsyń? Adam úshin bar jaǵdaı jasalǵany árıne elep aıtarlyq jáıt. Alaıda sapaǵa kelgende kózińdi jumasyń da qoıasyń.
Búgingi qozǵamaq taqyryptyń aýqymy keń, jańa tehnologıa jaıynda jaza berseń, jyry taýsylmas. Alaıda men halyq úshin berilip jatqan aqparatqa toqtalyp ótkendi jón sanadym. Ár ólkeniń turǵyny óz óńiriniń jańalyǵynan habardar bolýdy kózdeıdi. Úlkendi-kishili saıt-portaldardy aıta bersek, san jetpes. Sol sebepti Qazaqstandaǵy oblys ákimdikteriniń saıttaryna toqtaldym.
Kez-kelgen ákimdiktiń saıtyna kirdim delik... Ne kórdim? Men táýelsiz Qazaqstannyń azamatshasy bolǵandyqtan, birinshi talap etetinim – aqparattyń qazaq tilinde shyǵýy. Iá, shyǵady, oǵan talasym joq. Alaıda, kóp jaǵdaıda birinshi orys tilindegi aqparattyń shyǵatynyn kózimiz shalady. Óz ana tilimizdegi aqparattyń shyǵýyn kútip otyramyz. Sóıtip, birneshe mınýttan soń qazaq tildi aqparat shyǵady. Ne kerek, taǵy kúrsinemiz, sebebi mátin qatege toly. Kóńil aýdarmaıyn deseń de bolmaıdy, ol bildeı bir ákimdiktiń saıty emes pe?! «Saýatty jazylýy tıis qoı» deısiń ishińnen. Ony kórip bitken soń halyq úshin taǵy qandaı qyzmetter kórsetilip jatqanyn baıqaısyń. Taǵy kemshilikterdi kóresiń. Osylardy eskere kelip, árqaısysyna jeke-jeke toqtalyp ótýdi jón kórdim.
Birnshi másele – til máselesi.
Qazaq halqy áli kúnge deıin kúresip, sol kúresten jeńilis taýyp kele jatqan bir másele bar, ol – til. Iaǵnı, qazaq tili men orys tiliniń qatar júrýi. Búginde bir-birinsiz ómir súre almaı keledi. Sebebi táýelsiz Qazaqstanda bul eki tildiń mańyzy zor. Ekeýi de zańdyq turǵydan qabyldanyp qoıǵan. Muny ózgertýge bıliktiń ázirge qaýqary joq sekildi. Alaıda eki tildiń qatar júrýi múmkin emes, biri qashan da basym turady. Al táýelsiz tuǵyry bıik Qazaqstanda basym turǵan til dep qazaq tilin ataıyn deseń, tiliń barmaıdy. Ne kerek, moıyndaýǵa tıispiz. Jańa tehnologıany da, qoǵamdy da, áleýmetti de jaýlaǵan orys tili. Kez kelgen ortaǵa barsańyz da, qyzmet orys tilinde kórsetiledi, ıntrenet resýrstaryndaǵy qyzmet orys tilinde júrgiziledi. Internetti paıdalaný úshin ózimizge qajetti saıtty ashqymyz keledi, birinshi saıttyń orys tilindegi beti ashylady. Iá, qazaq tili degen tetiksheni basyp, kerek aqparatymyzdy óz ana tilimizde oqýǵa múmkindik alatynymyz belgili. Alaıda orys betiniń birinshi ashylýy orys tiliniń mártebesiniń bıik ekenin kórsetip tur. Elbasymyz 2012 jylǵy joldaýynda bylaı degen: «Tilge degen kózqaras shyndap kelgende elge degen kózqaras ekeni daýsyz. Sondyqtan oǵan beı-jaı qaraı almaımyz. Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn máninde memlekettik til mártebesine kóterilgende elimizdi «Qazaq memleketi» dep ataıtyn bolamyz», dedi 2012 jyly Qazaqstan halqyna joldaýynda. Sodan beri 5 jyl ótti. Búginde «Qazaq memleketi» degen ataýǵa laıyqpyz ba? Men jaýap bere almadym... Sizder she?..
Iá, araǵa taǵy 5 jyl salsaq, bári qalpyna keler dep óz-ózimizdi sabyrǵa shaqyramyz. Alaıda búgingi qoǵamnyń beınesine qaraısyń da, kúrsinesiń. Ózim basyn ashqan oblys ákimdikteriniń saıttaryna nazar salaıyq. Ońtústik Qazaqstan men Shyǵys Qazaqstan oblys ákimdikteriniń saıttaryn ashsaq, birinshi bolyp oryssha betin kózimiz shalady. Tek «qazaq» degen tetiksheni basý arqyly qazaq tildi jańalyqtarǵa óte alasyz. Nege qazaq tilindegi, óz ana tilimizdegi, táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik tilindegi aqparatty birinshi bolyp ashpasqa, nege qazaq tilindegi aqparatty birinshi bolyp shyǵarmasqa?!
Bıliktiń resmı saıttaryndaǵy paraqshalarynyń birinshi bolyp orys tilindegi aqparat ashylyp turǵanda, ózge portaldardyń hali jaıynda úndemesem de bolady.
Budan ózge mınıstrlikterdiń saıttarynyń birinshi kezekte orys tilindegi paraqshasy ashylatyny jasyryn emes. Men orys tilindegi paraqsha múldem bolmaýy tıis degen oıdaǵy adammyn. Resmı til bolǵandyqtan, onyń ústine kóp ultty memlekette ómir súrip jatqandyqtan, aqparattyń orys tilinde de berilýi zańdy shyǵar. Alaıda ekinshi kezekke qoıǵanymyzdan eshkim jolymyzdy bógemes. Halyqtyń kóbi derlik jańa tehnologıany meńgergen. Eger óz elimizde qazaq tilinde aqparat jıi taralyp, qazaq tili qashan da basym tursa, tipti qazaqtyń bir sózin de bilmeıtin qazaqstandyq káristiń ózi memlekettik tildi úırenýge talpynar ma edi, kim bilsin?!
Ekinshi másele – sapa jóninde bolmaq. Búginde kez kelgen salaǵa bilikti, óz isine uqypty, alǵyr maman qajet-aq. Qaı sala bolmasyn, birinshi kezekte bilimdi maman izdeıdi. Alaıda oblys ákimdikteriniń saıttaryna qatysty emes sekildi. Nege deısiz be? Halyqqa kerekti aqparat jetkizý barysynda qatege tunyp turǵan jańalyqty jetkizgen baspasóz hatshysy kim úshin jumys istep júr? Mysaldan bastaıyq:
Bul Almaty qalasy ákimdiginiń resmı saıtynda jarıalanǵan aqparat. Jańa aýla alańdary salynǵany kóńil qýantady, balalar úshin salynǵan sport alańdary tipti keremet boldy. Alaıda men bul jerden «bastysy jańalyqty aıtsam boldy, jetkizsem boldy» degen túsinikti ǵana kórip turmyn. Sapaly jazylǵan mátin joq. Kishkentaı ǵana mátinniń ózinde 5 qate ketken. Saýatty maman jazǵan aqparatqa uqsata almadym.
Búgingi tańda kóbi ınetrnetke táýeldi bolǵandyqtan saıttardan alǵan aqparattarǵa qarap ıkemedeledi, saýat ashady. Al álgindeı qateler kózge óreskel kórinedi. Bıliktiń resmı paraqshalarynda dál osy syndy qateler kezdesip jatqanda, ózge aqparattyq agenttikter jaıynda sóz qozǵaýdyń da keregi shamaly.
Úshinshi másele, álgi oblys ákimdikteriniń saıttary shyn máninde halyq úshin qyzmet kórsete me? Qarapaıym halyq kún saıyn, tipti saǵat saıyn eldegi, óńirdegi aqparattardy bilip otyrýǵa nıettenedi. Sol úshin de kerekti aqparatyn saıttardan izdeıdi, jańalyqtaryn sol jerden oqıdy. Al oblys ákimdikteriniń saıttary halqyna kerek jańalyǵyn kún sanap berip turýǵa mindetti edi. Alaıda ol jaǵynan da tasadan qalyp ketip jatyr.
Nazarlaryńyzǵa eki oblystyń resmı saıttaryn usynamyz. Baıqaǵanymyz jańalyqtar kún ara shyqpaıdy. Arada eki-úsh kún ótse de, aqparat salynbaǵan. Sonda ákimdik kim úshin jumys istep jatyr? Halyq keregin ózge saıttardan oqyp alady deýlerińiz de múmkin, al sonda mundaı saıttardyń qajeti qansha? Kerekti aqparat salynbasa, saıtty júrgizip otyrǵan baspasóz hatshysyna ketken aqsha aıdalaǵa ushqanmen teń emes pe? Álde oblystarda elge aıtarlyqtaı jańalyq múldem bolmaı qaldy ma? Óz basym munyń sebebin halyq úshin emes, ózi úshin jumys istep otyrǵan adamnyń isine balar em. Sebebi ony halyqtyń qajettiligi alańdatpaıdy.
Álgi saıttardyń halyq úshin paıdaly tusy dep «Ákimge suraq» degen bólimin aıtar edim. Oblys turǵyndary ózderin mazalaǵan kez kelgen suraqtaryn ákimge qoıa alady. Iaǵnı, saıtta solaı delingen. Alaıda jaýap qansha ýaqytta keledi, belgisiz. Al syrtta jaýap kútip, qınalyp otyrǵan halyq qanshama. Jalpy, suraq tikeleı ákimge bara ma, meni mazalaıtyny sol...
Oblys ákimdikterinen ózge, halyq úshin jumys isteıtin qyzmettik saıttar, bıliktiń saıttarynyń qatary kóp. Alaıda kóbisiniń saıt degen at ǵana bar. Al sol saıtty júrgizip otyrǵan mamannyń jaýapkershiligi qaıda qaldy? Qarapaıym halyqtyń bar úmiti tórtinshi bılikte. Tórtinshi bıliktiń mindeti – halyqtyń kóńilinen shyǵatyn aqparat taratý, taratqan aqparaty arqyly halyqqa paıdasyn tıgizý. Iaǵnı, halyq pen tórtinshi bılik qashan da tyǵyz baılanysta bolýy tıis.
Ótken zamanda tilshi de aqparatty sapaly jetkize bildi, ony qabyldaǵan halyqtyń da jany tynysh boldy. Sebebi maman ár isine jaýapkershilikpen qaraıtyn. Iaǵnı, halyq pen tórtinshi bıliktiń arasyndaǵy túsinistiktiń dárejesi joǵary deńgeıde boldy.
Al búginde kereksiz aqparatyn taratýmen qoımaı, ol aqparaty qatege tunyp tursa, ony kúndelikti baqylap otyrǵan halyqtyń BAQ-qa degen seniminiń óshpesine kim kepil?!
Qamshyger: Gúlim JAQAN
