Ýılám Sefaırdyń «Saıası» sózdiginde amerıkandyq arman (American dream) túsinigi týraly bylaı delingen: American dream – amerıkanyń «negizin qalaýshy – ákelermen» qalyptasqan bostandyq nemese múmkindikter ıdealy; ulttyń rýhanı kúshi; eger de amerıkandyq júıe amerıkandyq saıasattyń negiz-qańqasy bolsa, al American dream onyń jany.
Biz «amerıkandyq arman» dep ataıtyn kózqarastar jıyntyǵy osy memlekettiń 200 jyl boıǵy tarıhynyń mádenı murasy bola kele memlekettiń jetken uly jetistikteriniń negizin bolyp keldi. Birneshe ǵasyrlar boıy bul arman elge kelýshi ımıgranttarǵa esik ashty, amerıkan azamattaryn olardyń ómirde jetistikterge jetýiniń qozǵaltqysh kúshine aınaldy, ózge el azamattaryn basyp ozýǵa múmkindik berdi. Árbir amerıkandyq osy ıdeıa usynatyndaı táýelsiz, erkin ómir súrýge tyrysty. Olardyń bul talpynystary memleketten qoldaý tapty, al olardyń árbir prezıdentteri ózderiniń saılaý aldy sózderinde «amerıkandyq armandy» oryndaýǵa ýáde berýdi ádet etti. Osynyń bári AQSH-tyń álemdegi №1 memleket bolýyna septigin tıgizdi. Al búginde olar ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası jáne qorǵanys salalary boıynsha kópshilik memleketterdi basyp ozatyn, baı-qýatty memleketke aınaldy.
Sol sekildi qazirgi tańda «eýropalyq arman» tirkesi kúndelikti ómirimizge enip barady. Eki dúnıejúzilik soǵys órtiniń kúlinen paıda bolǵan bul ıdeıa qajyǵan, álsiregen Eýropany biriktirdi. Búginde 28 memleket ókildik etetin bul birlestikti alǵashqy transulttyq birlestik dep qarastyrsa bolady. Odaqtyń paıda bolý sátinen bastap eýropalyqtar óz memeleketteriniń sheginen asyp shyǵarytyn, álem elderiniń bir-birimen tereń baılanysta jatqanyn uqqanymen jańa jahandyq sanany ıgere bastady. Búginde eýropalyqtardyń ómir súrý salty, sapasy, kózqarastarymen álemniń basqa elderiniń damý jáne ómir súrý deńgeıi anyqtalatyny barlyǵymyzǵa aıqyn.
Eki «armannyń», durysyraq aıtsaq ómirge degen kózqarastyń shyǵý tegi bir mádenıet bolǵanymen, ekeýiniń aıyrmashylyqtary barshylyq. Amerıkandyq kózqaras ulttyq memleket qurýdyń sátti mysaly bola alady. Ol óz kózqarasynda tek bir eldiń, bir mádenıet múddesiniń sheńberinde qalyptasqan bolsa, eýropalyq dream usynatyn kózqaras amerıkandyqqa qaraǵanda mýltımádenıetti, kontınenttik deńgeıdegi birlestik qurýdy sátti kórsete aldy.
Óz kezeginde, ózine tán fanatızm men ýtopıalyq kózqarastar saldarynan sátsiz aıaqtalǵan «álem proletarıatyn komýnızm týy astynda biriktirgisi kelgen sovettik arman» jaıynda da atap ótken jón. Ýtopıaǵa negizdelgen, ári arty úlken totalıtarızm men jazyqsyz adamdar ómirine qurylǵan júıe qysqa ýaqyt ishinde álem boıynsha kóptegen adamdardyń júregin jaýlap aldy. Ǵaryshty ıgerý, ǵylymı tehnologıalyq progres pen ındýstrıalızasıaǵa, jalpy adamzat tarıhynyń damýyna edáýir septigin tıgizdi.
Barlyq uly ister aldymen sanada oryn alyp, uly maqsattar jolynda jasalady. Ideıalar, ulttyq murattar qoǵamnyń qozǵaltqysh kúshi, qýaty bolyp tabylady. Munsyz uly ashylýlar men ister múmkin emes. Búginde álemdik daǵdarys tek memleketterdiń qarjylyq, memlekettik basqarý ınstıtýttaryn janap qana qoımaı, sol sekildi rýhanı-mádenı, dinı, ıdeologıalyq ınstıtýttarynyń daǵdarys kórsetkishi bola alady. Eýropalyq qundylyqtar men kózqarastar aımaqqa kelip jatqan mıgranttar men terorızm qaýpimen beriktigi synalyp jatyr. Álem dinderiniń ishki resýrstary bitip, alǵashqy qalpynan aýytqyp ketti. Al amerıkandyq dream-niń ózine tán materıalızmge baǵyttalǵan kózqarasy álemge qajetti ıdealızmdik, rýhanı serpin bere almaýda. Osy tusta bolashaqqa jańa serpin bere alatyn jańa ıdeıalardyń qalyptasý prosesi júrip jatqany da aıqyn.
Bolashaq álemniń kórinisterin álemniń progresıvti oılarynyń eńbekteri men zertteýlerinen kórýge bolady. Solardyń bir mysaly retinde, AQSH-tyń Venýs qalasynda ornalasqan halyqaralyq emes “The Project of Venus” jobasynyń zertteýlerin nazarǵa alýǵa bolady. Jak Fresko negizin qalaǵan joba «saıasatsyz, joqshylyqsyz, soǵyssyz álem» tujyrymyn usyna kele joba maqsattarynda kelesideı qazirgi tańda aktýaldi bolyp kele jatqan máselelerdi qozǵaıdy: jeke memleketterdiń aqshaǵa baǵyttalǵan ekonomıkalaryn resýrsqa baǵyttalǵan ekonomıkamen almastyrý, adamzat sanyn olardyń bilim deńgeıin ósirý arqyly erikti túrde retteý, qorshaǵan ortany qalpyna keltirý, adamzat ıgiligi maqsatynda tehnologıalarmen ózara almasý, qaıta qalpyna keletin balamaly energıa kózderine jappaı aýysý, adamnyń barlyq túrdegi shyǵarmashylyq qabileti men bastaýlaryn qoldaý jáne t.b. Alaıda, bul jerde adamzat áli qabyldaýǵa daıyn emes maqsattar da bar: korporasıalar men bılik (jergilikti, ulttyq, transulttyq jáne t.b.) túrindegi basqarý túrlerinen bas tartý, memlekettik shekaralardy joıý, adamzatqa ortaq til engizý, ultshyldyqqa, ıdeologıalarǵa negizdelgen eski ustanymdardan bas tartý jáne t.b.
Osy sekildi bolashaqtyń kórinisin kelesi mysaldan da kórýge bolady. Úndistannyń Tamıl-Nadý shtatynda irgesi 1968 jyly qalanǵan, IýNESKO-ǵa qarasty álem qalasy dep tanylǵan Aýrovıl qalashyǵy bar. Qalanyń orys tildi saıtynda «Aýrovıl – álemniń barlyq elderiniń adamdary asqan úılesimdilikte saıasattan, dinnen, ulttyq erekshelikterden tys ómir súre alatyn álemdik meken bolýdy maqsat tutady. Aýrovıl maqsaty adamzatty biriktirýdi iske asyrý» delingen. Qala turǵyndary komýnaǵa bólinip ómir súredi. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýmen aınalysady. Biraq,bul turǵyndardyń basty aınalysatyn sharýasy emes. Qalanyń ereksheligi – qala turǵyndary jan men tándi damytýǵa arnalǵan praktıkalarmen aınalysady. Osyǵan oraı, qalanyń qyryq jyldyǵyna sáıkes qala ortalyǵyna medıtasıa jasaýǵa arnalǵan altyn tústi Matrımandr sferaly ǵımaraty ashylǵan. Qala turǵyndaǵy ǵımaratty adamnyń kemeldikke jetýge degen talpynysyna berilgen qudaı jaýabynyń sımvoly dep tanıdy.
Bul eki mysaldyń qaısysy bolsyn bolashaqtyń naqty sıpaty dep aıtý qıyn. Alaıda, materıalızmge, ǵylymı-tehnologıalyq progreske baǵyttalǵan birinshisi bolsyn, nemese rýhanı damý men ezoterızmge negizdelgen ekinshisi bolsyn, eki qarama-qarsy kózqaras ta adamzattyń birigýi týraly aıtady. Bul proses búginde jahandaný dep atalady. Sol sekildi eki kózqaras ta saıasattan, dinnen, ulttyq shekaralardan tys álemdi qoldaıdy. Ol degenimiz, bolashaqta basqarýdyń basqa túrleri paıda bolatyny, shekaralardyń shartty sıpat alýy múmkindigin kórsetedi. Osy turǵyda, biz adamzattyq progres qadamdarynan qalmaı, zaman aǵymdaryna durys obektıvti baǵa bere otyryp, bolashaqqa óz úlesimizdi qosa otyryp alda kútip turǵan ózgeristerge óz paıdamyzǵa saı ıkemdele bilýimiz kerek.
Sóz kezeginde, qazaqstandyq ıdeıa qandaı, qazaqstandyq dream ne, biz bolashaqty qalaı kóremiz oǵan qandaı úlesimizdi qosa alamyz degen suraqtar týyndaıdy. Maqala basynda jazylǵandaı, american dream – ult rýhy demekshi, qazaqstandyq ult qandaı, onyń sıpaty qandaı, onyń álemdegi orny qandaı degen suraqtar taǵy týyndaýy múmkin. Álbette, bul suraqtardyń jaýaby birneshe urpaq aýysymymen keledi. Sebebi, qazirgi tańda ulttyń jańǵyrý, qalyptasý kezeńi júrip jatyr. Prosestiń sońynda qaıta jańǵyrǵan ult qazaq rýhty bolady ma, álde jahandaný úrdisine tótep bere almaı bolmysy bólek ult bolady ma, ony ýaqyt kórseter.
