Shilde aıynda Qazaqstannyń 18 mıllıonynshy turǵyny dúnıege keldi. 2020 jylǵa deıin qazaqstandyqtar sanyn 20 mıllıonǵa jetkizý maqsatyna bir taban bolsa da jaqyndadyq. Eger kóp balaly otbasylarǵa memleket tarapynan kórsetiletin járdemaqy men jas otbasylarǵa, sonymen qatar dúnıege kelgen árbir balanyń kútimine arnalǵan járdemaqy mólsheri ósip, jaǵdaı jasalsa bálkim týý deńgeıi budan joǵary kórsetkishti kórseterme edi, kim bilsin? Desek te bal ashpaı naqty sıfrlarǵa súıensek.
Qazaqstannyń demografıalyq máselesin sheshý úshin túrli syıaqylar, jeńildikter qarastyryldy. Desek te kúnin áreń kórip júrgen kóp balaly otbasylar barshylyq. Onyń ishinde úlken otbasyn asyrap otyrǵan jalǵyz basty analar men ákeler de bar. Olarǵa qaltaly azamattardyń kómek qolyn sozyp júrgen jaǵdaılar da az emes. Degenmen, bir aılyq azyq-túlikpen qamtamasyz etip nemese balalaryna bir qysqa jyly kıim satyp alyp bergennen jaǵdaı túzelmeıtini anyq. Bul ishten ǵana emes, memlekettik deńgeıde sheshilýi qajet.
«Qazaq kóbeıý kerek!» dep ár buryshta urandatamyz. Osy kezde jańa otbasyn qurǵan jas otbasylar Qazaqstanda kóp balaly bolaǵynymyzben, olardyń barlyǵyn birdeı qajettimen qamtamasyz ete alamyz ba? Sapaly bilim, senimdi medısınalyq kómek bere alamyz ba degen sekildi suraqtar mazalaıdy. Qamshy.kz aqparat agenttigi Qazaqstanda bala asyraýdyń mashaqaty qandaı, memleket tarapynan qandaı jaǵdaılar jasalǵanyn jáne ol qazaqstandyq otbasylar úshin jaqsy ómir súrýge kómegin tıgize ala ma degen suraqqa jaýap izdeýge tyrysty.
Bala kútimine beriletin járdemaqy
2017 jyldyń basynda-aq búdjetpen bazalyq kórsetkishter bekitilip qoıǵan. Soǵan saı, birinshi balaǵa – 13070 teńge, ekinshi balaǵa – 15452 teńge, úshinshi balaǵa – 17812 teńge, al tórtinshi jáne odan da kóp balaǵa 20195 teńge tólenedi. Al eger egiz bala dúnıege kelse, olardyń ár qaısysyna jeke-jeke járdemaqy qarasytyrylǵan.
Áıelder bala kútimine baılanysty dekrettik demalysqa ketetindikten, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory aı saıyn analardyń ortasha jalaqysynyń 40%-n tólep otyrady.
Al múmkindigi shekteýli balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylardyń jaǵdaıy ózgerek. Olarǵa taǵaıyndalǵan járdemaqy mólsheri 25682 teńge. Bul qarjy otbasynyń kirisine baılanysty emes. Iaǵnı otbasyndaǵy kiris mólsheri qansha bolsa da atalǵan sommany alýǵa quqyly.
Bul rette balalardyń múgedektik tobyna qatysty da beriletin járdemaqy mólsheri ártúrli bolatynyn eskerý kerek.
Memleket tarapynan beriletin járdemaqy bir bala kútimine jetkilikti me?
Munaı baǵasynyń túsýi, devalvasıa, ekonomıkadaǵy turaqsyzdyq, daǵdarys saıyp kelgende jappaı qysqartý men qymbatshylyqqa soǵatyny belgili. Osyndaı naryq zamany men qymbatshylyq jaılaǵan ýaqytta balaǵa qajettiniń barlyǵyn satyp alý qaltaǵa aýyrlyq etedi.
Dúnıege kelgen balalarǵa ketetin shyǵyndy ortasha eseppen eseptep kóreıik.
- Jórgek – sanyna baılanysty baǵasy 3000-7000 arasynda.
- Eger ana súti azdyq etse qosymsha beriletin tamaq taǵy bar. Jasandy sút. Quramyna baılanysty baǵasy 1000 – 20 000 deıin barady. Eshkini sútinde bar dárýmendermen baıytylǵandary tipten qymbat.
- Medısınalyq tekserý – tirkeýi barlar turǵylyqty jeri boıynsha jergilikti emhanada aqysyz tekseriledi. Aýrýhanaǵa jatý qajet bolǵanda joldamańyz bolsa aýrýhanaǵa jatyp emdelý tegin.
Basqa da shyǵyndardy eseptemegende jergók pen qosymsha tamaqqa orta eseppen 20 000 teńge ketedi. Al memleketten bir balaǵa beriletin 13 myń teńge tek jórgekke jetedi eken.
Bala ósedi. Onymen qosa oǵan ketetin shyǵyn da artady. Árbir ata-ana baýyr eti balasyna eń jaqsysyn usynýǵa tyrysady. Sapaly oıynshyq, qymbat kıim, saıabaqqa aparý sekildi qydyrtýy taǵy bar.
Qazir oıynshyqqa lısenzıasy bar, densaýlyǵyna esh zıanyn tıgizbeıdi degen sapaly oıynshyqtardyń baǵasy – 1000 teńgeden bastalyp kerek deseńiz 100 myńǵa deıin jetip ary qaraı aspandap kete beredi.
Balańyzǵa qarapaıym kólikti alyp beresiz be, álde púltpen basqarylatyn, úlkenderdiń júrgizetin kóliginen az ǵana aıyrmashylyǵy bar oıynshyqty satyp alasyz ba ony qaltańyzǵa qarap sheshesiz.
Kıim-keshek baǵasy da kóńil kónshitpeıdi. Balalarǵa arnalǵan kıimder ólshemi kishkentaı bolsa da, quny qomaqty. Balańyzdy bastan aıaq kıindirý úshin qaltańyzda keminde 50 myń teńgeńiz bolý kerek. Ásirese mektepke barar kezde tek kıim satyp alýmen shektelmeı, oǵan qosymsha keńse taýarlary, portfelińizdi taǵy qosyńyz.
Árige barmaı balanyń balabaqshaǵa berý aqysyn alaıyq. Bul ýaqytqa deıin balaǵa beriletin jórgekpul da toqtaıdy. Eki jaqtap jumys istep balalaryn asyraýdy maqsat tutqan otbasylyq jup balasyn balabaqshaǵa beredi. Ondaǵy ortasha baǵa balanyń jasyna baılanysty 25 myń teńgeden bastaý alady.
Tizbekteı berseń kóp. Desek te, eń mańyzdy jáne kózge kórinetin shyǵyndar da osylar. Munyń barlyǵy tek bir balaǵa ǵana ketetin shyǵyn.
Al kóp balaly otbasylar úıdegi úlkeniniń kıgen kıimin tozdyryp, oınaǵan oıynshyǵy bútin jetse sony mise tutady.
Ár adam balany eń aldymen ózi úshin dúnıege alyp keletin anyq. Ony tárbıelep, qatarǵa qosyp, asyraý ár ata-ananyń basty boryshy. Sol úshin ol aıanbaı eńbek etedi, ózi toıa jemese de qolyndaǵy bar dámdisin balasynyń aýzyna tosady, ózi 5 jyl burynǵy tozyǵy jetken kıimmen júrse de baýyr eti balasyna sońǵy úlgidegi sándi kıim alyp berýge tyrysady. Qazir qatarynan qalmaýy úshin qymbat uıaly telefondaryn da ustatyp qoıdy.
Osyndaı jarqyraǵan zamanda balańyzdy qajettimen de, qajetsizben de kómkerip qoıa alasyz. Oǵan biriniń jaǵdaıy kelse, endi biriniń murshasy bola bermeıdi. Qazaqstandaǵy ortasha jalaqy 100 myń teńgege jetpeıdi. Baspana bolmaǵan jaǵdaıda páteraqy, azyq-túlik, jol aqysyna ketetin shyǵyndar da biraz otbasyn qyspaqqa alyp otyrǵany jasyryn emes.
«Balańa ketken qarjyny shyǵyn deý kúná, ishten shyqqan balanyń qýanyshy men baqyty úshin jumsalǵan qoldyń kiri ne táıiri», - desek te áleýmettik jaǵdaı, qarjylyq qıyndyq bar.
«Jaǵdaıyń bolmasa balany ne úshin alyp kelesińder? Al balany dúnıege alyp kelgen ekensiń, memleketke mindet qylmaı óziń baq» deıtinder de tabylady. Durys-aq. Alaıda demografıa sıaqty aýqymdy máseleni jekelegen otbasy bolyp emes, uıymdasqan, jaqsy oılastyrylǵan strategıa arqyly júzege asatynyn esten shyǵarmaıyq. Ata-ana onsyz da shamasy kelgenshe úkimet kómektesse de, kómek qolyn sozbasa da óz balasyn ózi baǵatyny anyq. Alaıda ekinshi qurylǵan jańa otbasy sondaı mashaqatty kóre tura kóp balaly bolýǵa júregi daýalaıdy ma eken?
Bir úzik syr
Tarıhqa úńilsek qazaq halqy talaı náýbetterdi bastan ótkerdi. Soǵysty da, qoldan jasalǵan asharshylyqty da, túrli revolúsıany. Osyndaı qıyn qystaý zamanda kóptegen qara kóz qazaq qaza boldy. Mıllıondaǵan qandasymyz qyryldy.
Qazir etek-jeńimizdi jınap, táýelsizdigimizdi alyp, tarydaı shashylǵan qazaqty tarıhı otanyna oralýyna jaǵdaı jasap jatyrmyz.
Kóp balaly otbasylarǵa túrli qarjy túrindegi syıaqylar qarasytyrylyp, jas otbasylarǵa jergókpul bekitildi. Osylaısha shytynaǵan Qazaqstannyń demografıa máselesin qolymyzdan kelgenshe jamap, qalpyna keltirýge tyrysyp baǵyp jatyrmyz.
Ata-babamyzdyń bileginiń kúshimen naızanyń ushymen saqtap qalǵan keń baıtaq jerinde osydan birneshe jyl buryn ǵana 17 mıllıon halyq turdy. Álemdegi jer kólemi boıynsha 9-shy oryndy alatyn Qazaqstan sekildi el úshin bul tómen kórsetkish. Sondyqtan syrttan keletin qaýip te kúshti edi.
Barlyǵyn saralaı kele qara kóz qazaqtyń sanyn kóbeıtý aldyńǵy sheptegi basty máselelerdiń qataryna qosyldy. Demografıany kóterý úshin túrli jol men ádister bar. Onyń bir sara joly – dúnıege kóptep bala alyp kelý. Bolashaqta Qazaqstandy jańa, joǵary deńgeıge kóteretin taǵy bir qazaqstandyqqa dúnıe esigin ashýǵa múmkindik berý. Qazaqstyń keń-baıtaq darhan dalasyn qorǵap, keler urpaqqa mıras retinde jetkizetin qazaqtyń sanyn kóbeıtý arqyly kúshti biriktirý. Sol úshin árbir qazaqstandyq balasynyń ash, jalańash qalmasyna, sapaly bilim alyp, qajetti medısınalyq kómek kórsetiletinine senimdi bolatyn jaǵdaıǵa jetý jolynda jasalyp jatqan qadamdardyń kem-ketigi tezirek bitelip, túzelse degen nıet bildiremiz.
Ásem Álmuhanbet
