Taıaýda Semeı shaharynda Alash qozǵalysynyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı, ult kósemi, belgili memleket qaıratkeri Álıhan Bókeıhan eskertkishiniń ashylý saltanaty boldy.
Sonymen qatar, ótken jyly “Tiri bolsam, han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn”, - dep el táýelsizdiginiń jolyna basyn tikken Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń 15 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórgen edi. Biz osy eńbekterdi paraqtaı otyryp, el kókiregindegi kóptegen saýaldyń jaýabyn Alash basshysynyń mol qazynasynan tapqandaı boldyq.
Eń bastysy, osydan bir ǵasyr buryn qazaq zıalylary kótergen ulttyq máselelerdiń Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń ulttyq sanany jańǵyrtý baǵytyndaǵy “Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý“ maqalasymen úndestik tabýy.
Alash kósemi, pýblısıs Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanmen “júrgizilgen” rýhanı suhbatty nazarlaryńyzǵa usynamyz.
– Táýelsiz el bolý - Alash armany. Osy asyl muratqa jetý úshin qazaq halqy ne isteý kerek?
– Bizdiń izdegenimiz – Alashtyń aty báıgeden kelgeni. Tiri bolsaq, aldymyz úlken toı. Alashtyń balasy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolar.
Bostandyqqa qýansańdar, meni basshymyz dep aıtqandaryń shyn bolsa, mine, men – óle-ólgenshe senderge qyzmet qylýǵa ýáde beremin, sender ýáde beresińder me bostandyqtyń jolymen bolýǵa? Bostandyqtyń jolymen bolsańdar: bısharany jemeýge, partıany qoıyp, birigýge, bas paıdasy men jurt paıdasyn birdeı kórýge, barlyq kúshterińdi ǵylym jolyna, bostandyq arqasymen kógerý jolyna jumsaýǵa kerek. Mine, bostandyq bolǵaly osylardy qylyp otyrǵan shyǵarsyńdar. Osylardy qylmasańdar, bostandyq ózinen-ózi senderge túk ákep bermeıdi.
Qazaqty avtonomıa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kórpesh – Baıandy» shyǵarǵan, Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý.
Ozǵandarǵa jetý kerek, jetkenderimizden ozý kerek. Dúnıeniń tórine tyrmysqandar, tórden oryn alyp jatyr. Tyrmyspaǵandar esikte qalyp jatyr: esikte qalmaı, tórge tyrmysalyq. Basqalar tórge qalaı bara jatqanyna qarap, biz de solardyń istegenin isteıik.
Bul tirshilik úlken talas, bir báıge: júırik alady, shaban qalady. Júıriktik aqyl, ustalyq — jahıtshilikte. Erinshek-ezge – jol, báıge, sybaǵa, múshe joq.
Bizdiń jurt bostandyq, teńdik, qurdastyq, saıasat isin uǵynbasa, tarıh jolynda tezek terip qalady.
Birlikten aıyrylǵan – el qańǵyp qalady.
– Ulttyń rýhanı mádenı damýynyń negizgi joldaryn atap ótseńiz.
– Aqyl da, ustalyq ta oqýmen, isteýmen júre ulǵaıady. Dúnıedegi jer bıligi kúnnen kúnge aqyldy, usta jurt qolyna aýyp barady. Eýropada uly patsha atanǵan jurt, halyqtyń aqyldy-ustalyǵyna súıenip uly patsha bolyp otyr. Bizdiń qazaq jerin mujyq alǵanda taban et, mańdaı terine súıenip alyp otyr.
Qyr halqy ǵylym-bilim jaıyp jatqan hám ózderi ǵylym-bilimge kóńil bólgen sebebinen keshikpeı-aq jaqsylyqty bilip, eńsesin kóterýge aıaq basar, ózderiniń súıekterine bergen aqyly-sanasy bolǵan soń, sol zamanda bolǵan balalarymyz bizden aqyldy bolyp, bizdiń zamanymyzdaǵy atalarymyzdyń qylǵandaryn kórip tań qalar, ıa oılamaı qatyrar.
Bilimge – jaqsy da, jaman da joq. Bilim – almas qanjar. Kim qolyna alsa, sonyń qoly, salyp qalsa, jaqsy-jamandy aıyrmaı, basty alyp túsedi.
Rýhanı mádenıettiń bir belgisi – jalpy oqý, gazeta, kitap oqyp, ǵylym jolyn taný, qol jetkeni ǵylym jolynda izdenip, adam balasyna jaqsylyq jol ashý.
Oqýda júrgen jastarǵa járdem qylý – jurt boryshy dep bilsek, buǵan moıyn usynsaq, endi muny iske aınaldyrý sharasyn qylý kerek. Bizden rýhanı mádenıeti ozǵan jurttyń bul týraly salǵan qysqa joly bar. Biz de sol jolǵa túsý jón. «Járdem» qaýymynyń isin bastaýǵa, atqarýǵa taza pikir, talap, jahut qana shart. Meniń jorýymsha, bul is qolynan keletin jigitter qazaqta osy kúni bar.
– Jer basty baılyǵymyz ǵoı. Alash jurtynyń Jer Anaǵa degen ustanymy qandaı bolý kerek?
– Jer – dese dirildemeı bolmaıdy. Sonda da jer máselesi negizgi ǵumyr máselesiniń eń zory. Jer isin: «ala qashty, tartyp aldy, tıip ketti» qylmaı, aqylmen, sabyrmen atqarǵan oń.
Jersiz halyqtyń óz aldyna ult bolyp jasaı almaıtyndyǵy belgili. Jerin joǵaltyp, birikkende, qazaq ne opa tabady? Ne qazaq bolmaı, ne túrik bolmaı, «jer men kóktiń ortasynda asýly qalatyn paqyrsyz oraza» sıaqty bolady.
Qansha qurbandyq bersek te, qashan alsaq ta, jerli avtonomıadan bergige eshkimmen bitise qoımaspyz! «Halyq sózindeı» biz dúnıeden úmitimizdi birjola kesip kete almaımyz. Aqyrynda bolsa, aýyr da bolsa, jerli avtonomıaǵa qaraı jol sala beremiz. Joldyń paıdasyn qazirgi býyn kórmese de keleshektegi býyn kórer. Bizge jerli avtonomıanyń ıdeıasy qymbat.
Bizdiń qazaq jaqsy jerin alty bólip, 4-ine egin salyp, 2-sine pishen shaýyp, mal baqsa, osyny kóterer. Jylda basqa, kózge tópelep, jańa kelgen hoholsha jyrtsa, jyldan jylǵa astyqtyń shyǵymy kem bolyp, jer ıesi qazaq jerin tozdyryp, qańǵyp qalar.
Qazaq jurt qyzmetshilerin túzetpeseń, jurt bolyp sharýǵa aınalyp jaryspasań, mujyqqa jer zakon arqyly emes, tirshilik jarysy arqyly ketedi. Oraldaǵy bashqurt aǵańsha jerdi mujyqqa tıyn-sıynǵa qyzyǵyp jaldap qoıyp, aqyr-sońynda sol mujyqtyń sıyryn baǵasyń!
– Elge tulǵa bolyp júrgen azamattardyń ult aldyndaǵy jaýapkershiligi qandaı bolý kerek?
– Kim sheber bolsa, jalyqpaı talmaı izdense, birigip – tize qosyp, ádis qylsa – ǵumyr báıgesi soniki. Qazaq typ-tynysh jatyp, erinshek, esh nárse qylmaıdy dep oılamańdar! Olar qaıratty, jumystyń bárine jaraıdy. Biraq olardy qozǵaý kerek.
Jalǵyzbyn, azbyn demeı, bizden burynda ótip ketken, biz ne qylamyz demeı, aspaı-saspaı, tasymaı is qylsa, adam balasynyń qolynan kelmeıtin is bolmaıdy. «Tamshy – tas tesedi».
Jurt úshin qıadaǵy qıyndy alǵan, jurtqa qyzmeti maı bolǵan Halamıdiń ǵumyry baqytty jigit ǵumyry ǵoı! Júırik, qyran kúshin qıanǵa salsa, jurt maqsatyn ornyna aparsa, munan artyq ne baqyt bar, baýyrlar!
Adam balasy istep júrgen ustalyqtyń eń ońaıy etik tikken, mini, bu da kim bolsa sonyń, kez-kelgenniń qolynan kelmeıdi, bu da etikshini kútedi. Saıasat isi – adam balasy istep júrgen ustalyqtyń eń qıyny, etikke qylatyn amal taramyspen bitedi, saıasat jolynda taramys ornynda adam balasy. Taramys ta sheberdi kútedi.
Baılyqty ónermen, sharýamen, qyzmetpen izdemeı, jurtty tonap, momyndy jylatyp izdegen myrzalar, qysty kúni úńgirde jatyp, óz aıaǵyn sorǵan aıý mysalynda ǵoı, qansha qomaǵaılansa da, sorǵany – óz aıaǵy.
Az adam atqa mindim dep qasqyr bolyp jurtqa shapsa, mundaı jurtta bereke qaıdan bolsyn?
Eldiń turmysyn, tilin, minezin bilmegen kisi – kósh basyn da alyp júre almaıdy.
Júırik, qyran kúshin – qıanǵa salsa, jurt maqsatyn ornyna aparsa, munan artyq ne baqyt bar, baýyrlar!
Bizde birlik bolyp, is qyla biletin sheber tabylsa, Alashtyń balasy baqyt-mahabbat jolyna tústi!
– Ult urpaǵyna aıtar ósıetińiz ...
– Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden.
Ulttyń joǵyn uıyqtap júrip emes, oıaý júrip izdeý kerek.
Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys, áıtpegende, bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz. Keıingi urpaq ne alǵys, ne qarǵys beretin aldymyzda zor sharttar bar.
Bul zamanda jylap muratqa jetem deý – ash túıeniń kúıseýi syndy dármensizdik.
Bizdiń árbir isimizdiń negizi – bos, ómir – qysqa. Oqyǵandarymyz bar – qaltasy tesik, baılarymyz bar – tóbesi tesik. Ekeýi bir jerge jelimdeseń de qosylmaıdy.
Beınet ete berińizder, aǵaıyndar, taban et, mańdaı terimenen qylǵandaryń aramnan dáýren súrgennen jaqsy! Qudaıǵa senińder – Qudaı degen qor qalmas!
Burynǵynyń kóbi – kúsh-qýatty tıisti ornyna jumsamaı, biriniń kózin biri shuqýdan ýaqyty artylmady, istegeniniń bári jábir, zalym boldy, qalǵanynyń bári zorlyq-zombylyq edi. Eger tarıh oqysań, paıdasy bar istiń qandaı ekenin bilip, sony istemekshimiz! Zararly isten qashpaqshymyz! Burynǵynyń ońdy isinen úlgi almaqshymyz!
Alashtyń azamattary! Aqsaq qoıdaı basqadan keıin qalǵanymyz ba? Joq, qalmas amalyn izdep qamdanamyz ba? Qalmaımyz deseń, qarap jatpalyq. Kóp iske – kóp bolyp jabylaıyq! Ulyq is – usaqtan ulǵaıady. Kirpish zor emes, qalasań qandaı zor úı shyǵady. Shópshektep jıyp, shómeledeı ıleý isteıtin qumyrsqany kórmeımiz be?
Alla Taǵala Quran Kárimde: paıdaly orynǵa ózderińniń súıgen nárseleriń men maldaryńdy shyǵarmaı turyp izgilik, jaqsylyq degen nársege jetise almaısyńdar - dep bútin adam balasyn shyn kóńilimen ult isine qyzmet etýge qyzyqtyrady.
Suhbattasqan Dáýlet Tileýberdıev
