Dári baǵasyn kim qalyptastyrady? Jalpy, dári-dármek – bıznes kózi me, álde adamnyń ómiriniń ólshemi me? Tarazy basynda turǵan bul salystyrýda sońǵysyna basymdyq berilýi tıis. Qarańyz, aýyrǵan adam dárihanaǵa barǵanda saıasatty da, statısıkany da oılamaıdy. Oǵan keregi – qajetti dárini tabý jáne ony alýǵa qaltasynyń kótere alýy ǵana. Biraq búginde myńdaǵan adam dál osy eki máselemen betpe-bet kelip otyr: birinshiden, ol izdegen preparat múldemjoq, ekinshisiniń baǵasy qalta kótermeıdi.
Aıta ketý kerek, Qazaqstanda dári-dármek baǵasyn retteý boıynsha birqatar tetikter jumys isteıdi. Memleket bul saladaǵy qoljetimdilikti arttyrý úshin turaqty túrde ózgerister engizip keledi. Soǵan qaramastan, qoǵamda dáriniń baǵasy, qoljetimdiligi jáne ony satyp alý tetikterine qatysty suraqtar áli de kóp.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýlarynda jáne resmı málimdemelerinde básekelestikti damytý, medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý jáne dárilik zattardyń baǵasyn memlekettik retteý tetikterin jetildirý qajettigin birnesheret atap ótti. Búginde memleket dáriniń sońǵy shekti baǵasyn belgileıdi. Alaıda baǵanyń negizgi bóligi oǵan deıin – óndirýshiden kóterme jetkizýshiler arqyly dárihanaǵa jetkenge deıin qalyptasady. Sondyqtan sarapshylar men sala ókilderi baǵa qalyptastyrýdyń barlyq kezeńi barynsha ashyq bolýy tıis dep esepteıdi.
Keıbir preparattardyń tapshylyǵy baıqalyp, naýqastar qajetti dárisin izdep, dárihanalardy aralaýǵa májbúr. Al keıde bir dáriniń baǵasy ártúrli bolǵandyqtan tutynýshylar arasynda suraq týyndaıdy. Bul rette halyqtyń barlyq saýaly kóbine dárihanalarǵa baǵyttalady. Alaıda dárihana preparattyń bastapqy baǵasyn qalyptastyrmaıdy ǵoı. Sondyqtan máseleni túpki sebepterimen birge qarastyrý mańyzdy. Dári dármek baǵasyn retteý týraly jıi másele kóterip júrgen Jalpyulttyq sosıal demokratıalyq partıanyń usynystary kóńilge qonymdy. Sosıal demokrattar, dárilik zattardy retteýdiń jańa modelin usyna otyryp, basty nazardy sońǵy bólshek baǵaǵa emes, baǵa qalyptasatyn bastapqy kezeńderge aýdarýdy jón sanap mynadaı usynystaryn aıtady.
Deldardardyń tábeti artpasa, tómendemesi anyq!
Preparattarǵa shekti baǵany daıyn ónimge emes, óndirýshiniń baǵasynan (ınvoıstan) esepteletin kóterme ústeme baǵa arqyly belgileý, preparattardyń quny men áleýmettik mańyzdylyǵyna qaraı ústeme baǵany saralap, ınvoıstardyń sıfrlyq monıtorıńin engizý qajet dep esepteıdi.
Jalpy, dári baǵasyna áser etetin faktorlardyńtaǵy biri - jetkizý tizbegindegi artyq komersıalyq deldaldardyń bolýy. Negizgi sebebin de osy dese durys aý.
Deldaldardyń kóptigi – olardyń tábetin tómendetpeıdi, kerisinshe qosylatyn aqy kólemi úlkeıedi degen sóz. Sáıkesinshe, sebebi túsindirilmegen dári dármek baǵasy aspandap shyǵa keledi. JSDP osy jerde de jaqsy usynystaryn aıtyp otyr. Dári-dármekti qarapaıym komersıalyq ónim retinde emes, áleýmettik mańyzy bar strategıalyq resýrs retinde qarastyrý qajet dep esepteıdi. Sondyqtan dári jetkizý tizbegin ońtaılandyryp, artyq deldaldyq býyndardy qysqartyp, dárige bólinetin búdjet qarajatynyń qozǵalysyn tolyq sıfrlyq baqylaýǵa alýdy usynady. Bul árıne, ázirge bir partıanyń usynysy ǵana. Al ol usynystyń júzege asyp ketpeýine yqpal etýshiler kóp, árıne. Kim ekeni aıtpasa da belgili. Jep otyrǵan nanynan kim aıyrylǵysy keledi. Biraq másele osy usynystardyń qoǵamda ótkir másele retinde kóterilip, aıtylyp jatqany. «Aıta aıta Altaıdy, Jamal apa qartaıdy» dese de, dál osy dári dármek baǵasyn retteý máselesi jıi kóterilýi kerek. Óıtkeni dári-dármek – qarapaıym komersıalyq ónim emes. Ol adamnyń densaýlyǵy men ómirine tikeleı áser etedi. Sondyqtan baǵa qalyptastyrý júıesi de eń aldymen azamattyń múddesine qyzmet etýi tıis.
Qoǵam kóterip otyrǵan negizgi suraq ta osy: dári-dármekke bólinetin mıllıardtaǵan qarjynyń nátıjesin qarapaıym adam qashan sezinedi? Eger júıe ashyq, jetkizý tizbegi tıimdi ári baǵa qalyptastyrý túsinikti bolsa, bul eń aldymen halyqtyń dárige qoljetimdiligin arttyrýǵa jáne densaýlyq saqtaý júıesine degen senimdi nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
