Bala tárbıesindegi ózindik erekshelikteri arqyly halyqtyń mádenı qundylyqtary qalyptasady. «Uldy tárbıelegeniń – eldi tárbıelegeniń, qyzdy tárbıelegeniń – ultty tárbıelegeniń» deı otyryp, ata-babamyz eshbir jarǵy, nusqaý jazyp áýre bolmaı-aq, qysqa da nusqa naqyldarmen tárbıe taǵylymnyń tamasha úlgisin tanytqan. Máselen, ul balany erteńgi abyroıly áke, qadirli otaǵasy, el qorǵaıtyn er, ulttyń namysty azamaty retinde ádildikke, qaısarlyqqa, salt-dástúrimizdi saqtaýǵa tárbıelegen, óner men bilimge baýlyǵan. Al «qyzǵa qyryq úıden tıym» jasaı otyryp, sypaıylyq, meıirbandylyq, adaldyq, sezimtaldyq, eńbekqorlyq qasıetterin boıyna darytýǵa basa mán bergen. «Qyz – óris, ul – qonys» dep bilgendikten urpaǵynyń sanasyna jastaıynan ulttyq tárbıe men ımandylyqty qatar sińirip, olardyń ata-anasyn syılaıtyn, eli úshin eńbek etetin ul-qyz bolýyn armandaǵan. Iaǵnı bala tárbıesine tek ata-anasy ǵana jaýapty bolmaǵan, búkil aýyl, el jaýapty bolyp otyrǵan.
Al qazir she? Qazirgi jahandaný zamanynda bala tárbıesinde otbasyndaǵy áke-anadan góri, jarq-jurq etken teledıdar men jalt-jult etken ǵalamtordyń áseri basymyraq. Jas býynnyń sabaqtan tys kúndelikti bos ýaqytyn bolashaqta kádege asar óner úırenýge emes, túrli áleýmettik jelilerge arnaıtyny jasyryn emes.
Jýyrda Oral qalasyndaǵy joǵary jáne arnaýly orta oqý oryndarynyń bilim alýshylary arasynda «Bozbala men boıjetken» baıqaýy ótti. Búginginiń bozbalasy arǵy atalaryndaı batyrlyq, ánshilik, serilik, mergendik, ańshylyq, zergerlik sıaqty ónerlerdi darytqan «segiz qyrly, bir syrly» ma? Nemese qazirginiń boıjetkeni oıý oıyp, keste tigý, túıme qadap, kıim pishý, toqyma toqyp, as ázirleý sıaqty alýan túrli turmysqa beıim be? – degen qyzyǵýshylyqtyń jeteginde bardyq bul saıysqa.
Eki kúnge jalǵasqan baıqaý bes kezeńnen turdy. «BQO jastar uıymdarynyń qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń jetekshisi Manarbek Ajkenovtiń aıtýynsha, baıqaýdy uıymdastyrýdaǵy basty maqsat – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyn basshylyqqa ala otyryp, jastar boıynda ulttyq tárbıe qundylyqtaryn damytý, memlekettik tildiń qoldanysyn keńeıtý, jastardyń jeke tulǵa retinde jarasymdy damýyna, búgingi qyzdar men jigitterdiń shyǵarmashylyq jáne joǵary zıatkerlik áleýetin arttyrýǵa yqpal jasaý. Baıqaýdy uıymdastyrýǵa Batys Qazaqstan oblysynyń jastar saıasaty máseleleri basqarmasy, oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy, oblystyq bilim basqarmasy, oblystyq dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasy qoldaý kórsetti.
Baıqaýǵa qatysqan bozbalalar eń aldymen atqa ertoqym salýdan sheberlik jarystyrdy. Qazaq halqynyń ótkenin tórt túliktiń tóresi atanǵan jylqy malynsyz elestetý múmkin emestigi sıaqty, naǵyz seri jigitti syny kelisken sáıgúliksiz elestetý múmkin emes. Taqymy atqa tıgen azamat arqalanyp, arýaqtanyp, qıalyna qanat bitip shabyttanady, qýatyna qýat qosyp qaırattanady. At ertteý barysynda baıqaýǵa qatysýshy úmitkerler er-turmannyń túrleri men jabdyǵy, dástúrli at ústi oıyndary, er qanaty jylqy malyna qatysty maqal-mátelder týraly bilimderin ortaǵa saldy. Jigitterdiń ónerin ulttyq sport túrleri boıynsha oblystyq balalar men jasóspirimdep sport mektebiniń jattyqtyrýshylary baǵalady. Tól tarıhymyzda at ertteý jarysy óz aldyna derbes saıys bolǵan. Oǵan er jigittermen qatar, qyz balalar da qatysqan. At ábzelin altyn men kúmisten jaınatyp, qaıys aıyldy myqtap tartyp, sán-saltanaty kelisken ertoqymyn ádemilep salǵan soń, kórshi aýyldarǵa deıin atjarys uıymdastyratyn bolǵan. Osy ata dástúrdiń HHİ ǵasyrda qaıta jandanyp, turmysymyzǵa qaıta oralyp kele jatqany kóńilimizdi bir marqaıtyp tastady. Buǵan qosa asyq atýdan, gir tasyn kóterýden, aýdaryspaqtan myqtylar anyqtaldy.
Al qyzdar úshin sıyr saýý saıysy uıymdastyryldy. Qala turmaq, aýyl halqynyń ózi dúkenniń daıyn sútin iship otyrǵan qazirgi zamanda jas qyzdarymyzdyń sıyr saýa alatyny alǵashynda kúmán týdyrǵany ras. Alaıda «sheshe kórgen – ton pisher» demekshi, sıyr saýýda aldyna jan salmaıtyn epti, pysyq, eńbekqor boıjetkenderimiz bar eken. Aýyldan shyqsa da, baıqaý barysynda sıyrdy alǵash ret saýyp kórgen qyzdarymyz da boldy. Osy tusta, jastarymyzdyń boıyna ulttyq tálim-tárbıeni sińirýmen qatar, úıdiń ishki-syrtqy tirligine baýlyp, qolynan is keletin sheber qylyp tárbıeleıtin osyndaı saıystar kóptep uıymdastyrylsa degen oı qylań berdi.
Búgingi boıjetken – erteńgi ana. Otbasylyq ómirdiń sánin kirgizip, jylýyn, qyzyǵyn molaıtatyn, mán-mánisin arttyratyn bolǵandyqtan, qyz balaǵa júkteler jaýapkershilik te ushan-teńiz. Sondyqtan, baıqaý barysynda boıjetkender sábıdi besikke bóleý jáne ińkál jaıý saıystaryna qatysty. Oral qalasyndaǵy Tehnologıalyq kolej bazasynda ótkizilgen qos saıysqa qyzdar shama-sharqynsha daıyndalyp kelgen eken. Áıtkenmen, áttegen-aı deıtin tustar bul kezeńde de oryn aldy. Qamyrdyń ıin qandyrmaı, jaımasy oqtaýyna qaıta-qaıta jabysqan qatysýshylar da kezdesti.
«Bozbala men boıjetken» baıqaýynyń ekinshi aınalymy Qadyr Myrza Álı atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵynda jalǵasty. Saıys sońynda qatysýshylardyń ıntellektýaldy óresi, óneri, bilimi saralandy. Iaǵnı qatysýshylar sálemdesý, suraq-jaýap, óner, ulttyq naqyshtaǵy zamanaýı sán úlgilerin kórsetý kezeńderi boıynsha baq synasty.
J. Dosmuhamedov atyndaǵy pedagogıkalyq kolejiniń oqýshylary Ernat Supyǵalıev pen Gúlnaz Qonaeva «Bozbala men boıjetken – 2017» baıqaýynyń jeńimpazy atandy. M. Ótemisov atyndaǵy BQMÝ stýdentteri Bekjan Ábilekov pen Mádına Shakırova ekinshi orynǵa ıe bolsa, BQITÝ-dan kelgen jup Samat Qanat pen Gúlmıra Nurmuhanova úzdik úshtikti túıindedi.
Gúlim AQAP,
Batys Qazaqstan oblysy
