Qazaq tili – bizdiń rýhanı negizimiz.
Bizdiń mindetimiz – ony barlyq salada belsendi paıdalana otyryp damytý. Biz urpaqtarymyzǵa babalarymyzdyń sandaǵan býynynyń tájirıbesinen ótip, bizdiń úılesimdi úlesimizben tolyǵa túsetin qazirgi tildi muraǵa qaldyrýǵa tıispiz. Bul – ózin qadirleıtin árbir adam derbes sheshýge tıis mindet.
Memleket óz tarapynan memlekettik tildiń pozısıasyn nyǵaıtý úshin kóp jumys atqaryp keledi. Qazaq tilin keńinen qoldaný jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrý kerek», – dep atap kórsetkenindeı, urpaq bolashaǵy, ulttyq múdde úshin qazaq tilin jańǵyrtýǵa jan-jaqty jaǵdaı jasalatyndyǵyna toqtalǵan bolatyn [1].
Endeshe, til saıasaty – memlekettik saıasat, ol egemendi elimizdiń berik arqaýy, demografıalyq, ári saıası ahýaldyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin yqpaldy kúsh bolyp tabylady.
Sondyqtan memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtip, tuǵyryn bıiktetý jolynda árbir qoǵam múshesi, osy eldiń azamaty úles qosýy tıis. Memlekettik tildiń negizgi ári basty máseleleri Konstıtýsıa júzinde, «Til týraly» Zań júzinde sheshimin tapqanymen, kúndelikti ómirdiń ózi talap etip otyrǵandaı, til saıasatyn tolyqqandy júzege asyrý úshin ony áli de jetildirip, tolyqtyra túsý qajettiligi týyndap otyr. Solardyń biri – memlekettik qyzmetshilerge memlekettik tildi bilý jóninde mindettiń qoıylýy.
Til mamandary Fransıa, Polsha, Lıtva syndy memleketterdegideı tildik biliktilikti, ıaǵnı tyńdaý, sóıleý, jazý daǵdylaryn qalyptastyrý úshin memlekettik qyzmetshilerdiń memlekettik tildi bilýin mindetteıtin talaptar kerektigin aıtady. Sondyqtan memlekettik tildi bilý Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń, sonyń ishinde memlekettik qyzmetshiler úshin basty mindet bolýy tıis. Jazýshy Smaǵul Elýbaev «Memlekettik qyzmetshilerdiń memlekettik tildi óz deńgeıinde bilmeýi saıası saýatsyzdyq retinde baǵalanýy kerek», – dep, memlekettik tildiń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótken bolatyn[2].
Memlekettik tildi mindetti túrde bilý talaby kóptegen elderde bar. Óıtkeni memlekettik tildiń ústem bolýy sol memlekettiń qadiriniń artýy, onyń arjaǵynda Otanǵa degen súıispenshilik, patrıotızm, ultjandylyq t.b. máseleler bar. Tildiń ústemdigi zań arqyly ǵana qalyptasady. Zań jazylmasa, arnaıy baptar qabyldanbasa, memlekettik tildiń ústemdigin qalyptastyrý múmkin emes. Zańnyń salmaqty bolatyn tusy onyń mindetteýinde jatyr. Mindet bar jerde talap ta bolady. Eger sondaı zań qabyldanyp, talap engizilse, qazaq tilinde sóıleıtin memlekettik qyzmetshilerdiń qatary kóbeıer edi.
Elimizde memlekettik tildi oqytatyn ortalyqtardyń sany búginde artqan. Sonyń ishinde memlekettik qyzmetshilerge qazaq tilin júrgizetin ortalyqtar tildik bilim deńgeılerin anyqtaıtyn QAZTEST júıesi boıynsha oqytý baǵdarlamasyn júzege asyrady.
QR Prezıdentiniń Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» aıasynda QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ulttyq testileý ortalyǵynyń uıymdastyrýymen jyl saıyn Qazaqstannyń ár aımaǵynda memlekettik qyzmetshilerdiń tildik bilim deńgeılerin anyqtaý maqsatynda QAZTEST júıesi boıynsha qazaq tilinen testileý synaqtary júrgizilip otyrady.
Atap aıtsaq, Atyraý óńirinde QAZTEST júıesi boıynsha 2013 jyly – 1008 memlekettik qyzmetshi synaqtan ótken bolsa, 2014 jyly - 1092 memlekettik qyzmetshi, 2015 jyly – 2419 memlekettik qyzmetshi, 2016 jyly – 3181 memlekettik qyzmetshitestileýden ótken.
2014 jyly júrgizilgen áleýmettik zertteý qorytyndysymen salystyrǵanda eresek halyqtyń qazaq tilin meńgerý deńgeıi – 96,8% kórsetse, 2015 jyly eresek halyqtyń 96,9%-y qazaq tilin túrli (erkin, jaqsy, ortasha) deńgeıde meńgergen degen málimet alynyp otyr.
Atyraý oblysy ákimi apparatynyń Memlekettik qyzmetshilerdi qaıta daıarlaý, biliktiligin arttyrý jáne tilderdi oqytý óńirlik ortalyǵy memlekettik qyzmetshilerdiń kásibı biliktiligin arttyrýmen qatar memlekettik tildi oqytýǵa erekshe nazar aýdaryp, tildik bilim-bilik daǵdysyn, quzirettiligin damytýda jumys júrgizedi.
«Memlekettik tildi deńgeılep oqytý» kýrstary boıynsha tyńdaýshylarǵa tildi damytý men qatysymdy (kommýnıkatıvti) biliktilikti qalyptastyrýǵa baǵyttaı otyryp, til biliminiń salalary boıynsha teorıalyq - praktıkalyq bilim mazmunyn ıgertýdi basty nazarda ustaıdy.
Oqytýdyń negizgi maqsaty – qazaq tiliniń qurylymy men júıesin, qarym-qatynas, tanymdyq qural retindegi ereksheligin fonetıka, leksıka, sózjasam, sıntaksıs, stılısıka salalary arqyly tereńdetip, tildik jáne sóıleý daǵdylaryn qalyptastyryp, qoǵamda qarym-qatynas jasaý daǵdylaryn damytý bolyp tabylady.
Memlekettik qyzmetshilerdiń memlekettik tildi meńgerýi men odan ári damytýy úshin jan-jaqty múmkindikter qarastyrylǵan, olarǵa «Memlekettik tilde is qaǵazdaryn júrgizý jáne onyń standarttary» taqyrybynda arnaıy kóshpeli semınarlar, «İskerlik qarym-qatynas», «Sóıleý mádenıeti», «Sheshendik óner» t.b. taqyrybynda kýrstar, kýrs barysynda ótetin ashyq sabaqtar, semınar-trenıngter, dóńgelek ústelder, kezdesý keshter, túrli baǵyttaǵy is-sharalar tilge degen qyzyǵýshylyqty arttyryp, erekshe den qoıýyna yqpal jasaıdy.
Memlekettik qyzmetshilerdi memlekettik tilge oqytýdaǵy ózekti máselelerdiń biri – kásibı tildik quzyrettilikti qalyptastyrý. Quzyrettilik memlekettik qyzmetshiniń aqparatty mol ıgergendigin ǵana emes, naqty qubylystardy tanyp bilý men túsindirý, qazirgi zamanǵy tehnıka men tehnologıany ıgerý, atqaryp jatqan salalary boıynsha óziniń kásibı bilim alýǵa daıyndyǵyn baǵalaý, ómir saltyn tańdaý tárizdi ómirlik máni bar máselelerdi sheshýdegi biliktiligin alǵy orynǵa qoıady.
Tildik quzyrettilik – qajetti tilderdi, qorshaǵan adamdarmen jáne oqıǵalarmen árekettestikte bolý tásilderin bilýdi, topta jumys jasaý daǵdylaryn, ujymdaǵy ár túrli áleýmettik rólderdi meńgerýdi qamtıdy. Sondyqtan kýrs barysynda memlekettik qyzmetshilerdiń esse jazý, sonymen qatar qyzmet babynda kezdesetin is qaǵazdarymen jumys jasaý quzyrettilikterin ıgerý úshin aýyzsha, jazbasha túrde ózindik paıymdaýlaryn jetkize bilý qabiletterin arttyrý joldary qarastyrylady. Osyǵan baılanysty tildik quzyrettiligin damytý maqsatynda dástúrli jáne ınovasıalyq tehnologıalardy qoldaný, sonyń ishinde synı oılaý, keıs tehnologıalary búgingi kúnde tyńdaýshylardyń qabiletin damytýda jáne oqytýshylarǵa kómek retinde eń tanymal tehnologıalardyń biri bolǵandyqtan, ortalyqtyń oqytýshylary oqytýdyń ozyq tehnologıalaryn óz dáristerinde únemi paıdalanyp otyrady. Jańa tehnologıalar arqyly oqytý qazaq tilin úıretýdiń sapasy men mańyzyn arttyrady. Tildi kompúter arqyly oqytý, aýdıo-beıne materıaldar, róldik oıyndar men iskerlik oıyndar, toptyq, juptyq jumystar arqyly oqytý ádis-tásilderi – búgingi kúnniń talaby. Jańa ádisterdi memlekettik tildi meńgerýde tıimdi qoldaný oqytýshynyń jumysyn nátıjeli, eresek adamnyń tildi úırený áreketin mándi, qyzyqty, paıdaly eteri sózsiz jáne bul ádister jańashyldyqqa, shyǵarmashylyqqa oń kózqaraspen qaraıtyn ınovasıalyq úlgidegi tulǵanyń qalyptasýyna aıryqsha yqpal etedi.
Memlekettik tilge den qoıǵan Qazaqstan azamattary úshin de, shetel azamattary úshin de qazaq tilin tereńinen meńgerýde QAZTEST júıesiniń mańyzdylyǵy zor. Ol «Qazaqstan Respýblıkasynda qazaq tilin bilý deńgeıin baǵalaý júıesiniń tujyrymdamasyna» sáıkes Qazaqstandaǵy azamattardyń ultyna, qyzmetine qaramaı, qazaq tilin bilýin halyqaralyq standartty testiler negizinde baǵalaýǵa arnalyp qurylǵan.
Ortalyq óńirdegi quzyrly mekemeler, atap aıtsaq, Atyraý oblysynyń Tótenshe jaǵdaılar departamenti, Qorǵanys departamenti, Ádilet departamenti jáne t.b. respýblıkalyq búdjetten qarjylandyrylatyn mekemelerdiń qyzmetkerlerine, stýdentter men jeke tulǵalar úshin de QAZTEST baǵdarlamasy boıynsha tolyq aqparat kózin taratyp, elektrondy túrde baıqaý synaq testilerin júrgizip, qajetti oqýlyqtarmen qamtamasyz etedi.
BAQ-pen tyǵyz baılanys ornatyp otyrǵan ortalyq «Izýchaı kazahskıı s «Prıkaspııkoı» aksıasynyń aıasynda «Prıkaspııskaıa komýna» gazetiniń turaqty oqyrmandaryna, ıaǵnı ózge ult ókilderine qazaq tili kýrstaryn uıymdastyryp otyrady.
Qazaqtyń birtýar azamaty M. Jumabaev : «Ultqa tilinen qymbat nárse bolmaq emes, bir ulttyń tilinde sol ulttyń syry, tarıhy, turmys - tirshiligi men minezi aıqyn kórinip turady», – dep aıtqanyndaı,Qazaqstan halqy Assambleıasy kóp ultty Qazaqstandaǵy túrli ulttar men ulystardyń salt-dástúr, ádet-ǵuryptaryn sol kúıinde saqtap, ári qaraı damytyp, jetildirýine ózindik úles qosyp keledi. Demek, táýelsizdigimizdi aıǵaqtaıtyn memlekettik tilimiz bir halyqtyń, qazaqtyń ǵana emes, Qazaqstanda turatyn ulttardyń ortaq memlekettik tili bolyp tabylady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń «Til týraly» Zańynyń 4-shi babynda: «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili - qazaq tili. Memlekettik til - memlekettiń búkil aýmaǵynda qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasynda qoldanylatyn memlekettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin júrgizý jáne is qaǵazdaryn júrgizý tili. Sonymen birge, Úkimet, memlekettik organdar memlekettik tildi ıaǵnı qazaq tilin barynsha damytýǵa, onyń halyqaralyq bedelin nyǵaıtýǵa jáne qazaq dıasporasyna ana tilin saqtaýy men damytýy úshin kómek kórsetýge mindetti» dep kórsetilgen[3].
Qazirgi tańda táýelsiz elimizde 130 - dan astam ult ókilderi bir shańyraqtyń astynda tatý-tátti ǵumyr keshýde. Elimizdegi tatýlyq pen ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý jolynda «Kópulttylyq pen kóptildilik elimizdiń basty artyqshylyǵy bolyp tabylady» dep, ana tilimizge janashyrlyqpen oı tastaǵan Elbasynyń osynaý zerdeli sózderin oqyǵanda, árıne, til týraly tolǵanasyń.
Egemendik alǵannan beri elimizde til tazalyǵyna erekshe kóńil bólinip, ana tilimizdiń mártebesin kóterý jolynda jasalǵan aýqymdy is - sharalar da az emes. Qazirgi tańda Atyraý óńiriniń ózinde ózge ult ókilderiniń arasynda da ana tilimizge degen qurmet artyp, memlekettik tildi damytý keńinen jolǵa qoıylǵan.
Osyndaı ulttyń janyn uǵynyp, júregine tereń boılaǵan qasıetti tilimiz týraly qazaqtyń saıyn dalasynda jyrlamaǵan, tolǵamaǵan asyldarymyz ben zıalylarymyz joqtyń qasy desek te bolady.
Apaıtós batyrlarymyz ben ot aýyzdy, oraq tildi sheshenderimiz júrip ótken uly qazaq dalasynda azattyqtyń týy jelbirep, táýelsizdiktiń tańy atqanyna 25 jyl toldy. Osynaý syndarly jyldar ishinde qazaq eli alyp belesterge qol jetkizdi. Ǵasyrlar qoınaýynan taǵylym alyp, ulylyqty ulaǵat tutqan ata-babalarymyz tamyry tereńde jatqan dástúrlerimiz ben dinimizdi, tilimizdi jańǵyrtty. «Ótkenderdiń qadirin bilý, olardyń arman-múddelerin jalǵastyrý – adamgershilik paryz ǵana emes, qoǵamdyq damýdyń, ilgeri basýdyń negizgi alǵysharttarynyń biri» degen Elbasy qandastarymyzdy ata-babalarymyzdyń jolymen júrip, júreginde patrıottyq sezim uıalatyp, bolashaqqa nyq senimmen qadam basýǵa shaqyrdy.
Orys halqynyń tekti tuqymynyń biri - rejıser Andreı Konchalovskıı «Gomerdiń «Odısseıasyn» tolyq túsiný úshin, arnaıy grek tilin úırendim» degende, 20-shi ǵasyrdyń Gomeri atanǵan Jambyldyń jyryn, Abaıdyń óleńin, Áýezovtyń prozasyn túsiný úshin, men arnaıy qazaq tilin úırendim dep aıtatyn azamattar sany kóbeıse, elimizdiń mereıi óspeı me!?
Kezinde Gegel óziniń «Estetıkasyn» fransýzdardyń aýdaryp jatqanyn estigende, meniń oılarymdy jetkizýge olardyń til baılyǵy jeter me eken dep kúmándanǵan eken.
Sondyqtan ár halyqtyń ana tili - onyń jany, , ulttyq bolmys-bitiminiń beınesi, ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan rýhanı baılyǵynyń kózi, ishki jan dúnıesiniń ózine ǵana tán qupıasy.
Búginde qazaq dalasynda ana tilimizdiń erkin qoldanylyp kele jatqanyna
27 jyl tolyp otyr. Osy aýqymdy jyldar ishinde memlekettik tilge memlekettik múdde turǵysynan qaraý, onyń ómirsheńdik qasıetke ıe bolýyna bılik tarapynan qamqorlyq jasaý máselesi turaqty arnaǵa baǵyttaldy. Qazaq halqynyń qaharman uly Baýyrjan Momyshuly óz zamanynda: “Til baılyǵy – eldiń eldigin, jurtshylyǵyn, ǵylymı ádebıetin, ónerkásibin, mádenıetin, qoǵamdyq qurylysyn, salt-sanasynyń, jaýyngerlik dástúriniń, murasynyń qaı dárejede ekenin kórsetetin sózsiz dáleli, mólsheri,” – dep, ana tiliniń qudiretin taıǵa tańba basqandaı anyq ta aıqyn kórsetip bergen bolatyn.
Qoǵamdyq-áleýmettik ortada, memlekettik organdar men uıymdarda, qoǵamnyń túrli salalarynda memlekettik tildiń órken jaıyp damýyna yqpal etetin basty qadamdar men tyń sheshimder jasalýda.
Atyraý óńirinde til saıasatyn júzege asyrý maqsatynda kóptegen mańyzdy jumystar oń sheshimin taýyp keledi. Barlyq memlekettik organdarda resmı qujattardy memlekettik tilde júrgizýge úlken mán berilýde. Sonymen qatar iri kompanıalarda, joǵary oqý oryndary men arnaýly oqý oryndarynda memlekettik til sabaqtary keńinen qoldanysqa enip, tilimizdiń damýyna zor yqpalyn tıgizip otyr. Óz tilimizdi ógeısitpeı, ózge tildi dáreje kórmeı, eń birinshi ana tilimizdiń abyroıyn oılaýymyz qajet.
Elbasynyń bekitken «Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» jáne «Úshtuǵyrly til» saıasatyn iske asyrý maqsatynda ortalyq óńirimizde ornalasqan quzyrly mekemelermen tyǵyz baılanystar ornatyp, memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıtýde josparly túrde qyzmet atqaryp keledi.
Keleshekte memlekettik tilimizdiń kórkeıip, keń etek jaıýy úshin jáne mártebesi men mereıin arttyrý barysynda júrgizilgen is-sharalar Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde memlekettik qyzmetten basqa da salada qyzmet atqaryp júrgen qyzmetkerler úshin de óz septigin tıgizip, jalǵasyn tapsa nur ústine nur bolar edi. Mine, sondyqtan memlekettik tildiń mártebesin nyǵaıtyp, qoldanys aıasyn keńeıtýde tyńǵylyqty túrde jumys atqarý basty nazarda bolmaq.
