Táýelsizdik merekesi jaqyndaǵan saıyn «táýelsizdik kúni nege óz deńgeıinde toılanbaıdy?!», «bir jerden táýelsizdik kúni qutty bolsyn degen jazý kórmeısiń», «táýelsizdik kúni jańa jyldyq shyrshanyń kóleńkesinde qala bere me?!», «osyny nege joǵary jaqtaǵylar qolǵa almaıdy?!» degen sekildi áńgimeler estısiń.
Negizinen táýelsizdik merekesiniń joǵary deńgeıde atap ótilmeı, elenbeı, eskerilmeı júrgenine qazaqtyń ózi de kináli. Óıtkeni, eshkim qazaqqa táýelsizdik kúnin toılamańdar dep tyıym salyp, qolyn baılap otyrǵan joq. Árbir otbasy, ujymdar, mektepter, ýnıversıtetter, mekemeler, tym bolmasa árbir qazaq azamaty táýelsizdik kúnine jańa jylǵa daıyndalǵandaı daıyndalyp, jańa jyldy atap ótkendeı dúrkiretip atap ótip jatsa, eshkim kelip qoı demesi haq.
Meniń oıymsha táýelsizdik kúniniń óz dárejesinde atap ótilmeı otyrǵany – qazaqtyń azattyqtyń qadirin túsinbeýinde, erkin el bolý jolyndaǵy ata-babasynyń bastan keshken qıan-keski tarıhyn bilmeýinde, bilse de tereń túısinbeýinde.
HVIII ǵasyrdyń basynda qazaq halqy jońǵar shapqynshylyǵyna tótep bere almaı, qatty jeńilis taýyp, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaǵa» aınalǵany tarıhtan belgili. Buǵan sebep qazaq handarynda aýyzbirshiliktiń joqtyǵy, qazaqtyń basynyń birikpeýi boldy. Osy kezeńde Ábilhaıyr han bastaǵan kishi júz rýlarynyń deni orystyń bodandyǵyna ótse, Túrkistan, Tashkent, Jetisý óńiri, ıaǵnı ońtústik pen ońtústik-shyǵys óńirler Jońǵar handyǵynyń qol astynda qalyp qoıdy. Iaǵnı, qazaq azattyqtan aırylǵan kezeń edi bul.
Qabdesh Jumadilov «Daraboz» romanynda osy kezeńdi tamasha sýretteı kelip, úsh júzdiń hany bolǵan Ábilmámbettiń ordasynda ótken han keńesine seksen bes jastaǵy qart Tóle bıdiń qatysyp, jylaǵanyn keltiredi. Ol kezde Tóle bı Qaldan Serenniń Tashkenttegi basqaǵy bolyp júrgen-di. Han keńesinde sóz alǵan Tóle bı bylaı dep kúńirenedi:
« Men kári súıegimdi súıretip, jat qolynda qalǵan sonaý Tashkentten kelgende, júregimdi jarǵan eki úlken arman bolatyn. Onyń biri – keshegi Áz-Táýkeniń altyn taǵyn, tý tikken ordasyn kórip, kóńilimdi bir demeý edi, ol armanym oryndaldy. Budan keıin han keńesine kelip, aǵaıynnyń altyn júzin kóremin be, joq pa, ol jaǵy – Allanyń isi. Ekinshisi – ata jurttyń jaý qolynan ada-kúde tazaryp, azat-erkin el bolǵanyn kórip ólsem deýshi edim...».
Mine bul, osydan 3 ǵasyrǵa jýyq ýaqyt burynǵy azattyq ańsaǵan Tóle bı babamyzdyń asqaq armany men sherge toly kóz jasy edi.
Osy uly arman jolynda Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı (qazaq batyrlary osy kisilermen shektelmeıdi) bastaǵan talaı batyrlar at ústinen túspeı, bastaryn báıgege tikti, jyraýlar jyrymen halyqty oıatýǵa tyrysty, ult qamyn oılaǵan keıbir handar men sultandar halyqtyń basyn biriktire bildi.
Aq arman oryndalyp, aq túıeniń qarny jaryldy. Abylaı han bastaǵan qazaq qoly jońǵardy birjola jeńip, jerimizden qýyp shyqty. Elimiz óz jeri, aq kıizge otyrǵyzyp, tóbege kótergen hany bar azat el atandy.
Degenmen alma-kezek dúnıe demekshi, kóp jylǵy soǵystan ábden álsiregen qazaq halqy kóp uzamaı patshaly Reseıdiń bodanyna aınaldy. Óz erkimen emes, kúshpen.
Alaıda azat el bolsaq degen asqaq arman alasarmady.
Atalarynyń joryqty jolyn jalǵastyrǵan qazaqtyń sońǵy hany Kenesary da ómirin ultty azat etý maıdanyna arnady. Kenesary bastaǵan qazaq jasaǵy muzdaı qarýlanǵan patshaly Reseı áskerine qarsy tura bildi. 10 jyldaı ýaqyt jantalasqan soǵysta Kenesary jasaǵy jeńilis tapsa da, sońynan ergen halyqtyń sanasyna erkin el bolýǵa degen umtylystyń dánin seýip ketti.
Osy kezeńde Shoqan, Ybyraı, Abaı syndy qazaqtyń kemeńgerleri qamsyz halyqty bilimge, oqýǵa shaqyrýmen jáne ultty aǵartý isimen shuǵyldandy. Orystyń tili men batystyń bilimin ıgerý arqyly elimizdi órkenıet bıigine shyǵarýdy maqsat tutty. Bul da eldik uran men ulttyq múdde jolyndaǵy ister edi.
Sonymen birge asqaq armandy tý etken Syrym Datuly men Janqoja Nurmuhameduly, Mahambet pen Isataı, Amangeldi men Bekbolat bastaǵan qazaqtyń qaıyspas qara narlary da eldik týyn tómen túsirmeı, erkin el bolý jolynda jandaryn qurban etti.
Biraq azat el bolam degen ardaqty is toqtaǵan joq. Bul qasıetti isti Alashorda úkimetin quryp, azattyqqa umtylǵan Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Júsipbek Aımaýytov, Halel, Jahansha Dosmuhamedovter (aıta bersek jetkilikti) bastaǵan alash arystary jalǵastyrdy. Olar eldik pen ulttyq múdde aıasynda toptasyp, erkindikke soǵyspen emes, halyqty oıatý, órkenıet kóshine ilesý jolymen jetýdi oılady. Óıtkeni, ultqa azattyq áperemin degen talaı dara tulǵalardyń sol jolda qyrylyp qalǵanyn olar jaqsy biletin.
Alashorda úkimeti men Qazaq AKSR-yn qurýǵa atsalysqan alash arystary eldiń astanasy men jerin túgendep, azat el bolýdyń alǵysharttaryn jasady.
Alaıda, olar da osy jolda atyldy, asyldy, aıdaldy.
Odan keıin Keńes úkimeti tusyndaǵy Jumabaı Shaıahmetov, Jumabek Táshenov, Dinmuhamed Qonaev syndy birtýar azamattardyń ulttyń qaıta kóterilýi jolyndaǵy qyzmeti aıryqsha boldy. Olar Keńes úkimetiniń tar qursaýynda júrse de ultqa, elge, jerge adal qyzmet etip, ulaǵatty isterimen ultqa sáýle shashty. Qazaqty odaq tusyndaǵy esh elden kem etpeı, joǵary bıik belesterge kótere bildi. Olar el basqarǵan kezde jalpy halyqty, onyń ishinde jastardy jasytyp, jasqanshaq etpeı, erkindikke tárbıeledi, óz eliniń egesi ekenin sezdirdi. Osyndaı tárbıeniń nátıjesinde keńestik dáýirdiń muz-qursaýyn jaryp, jeltoqsanshyl jas órender ósip shyqty.
Sol jas órender, ıaǵnı Qaırat, Lázzat, Sábıra bastaǵan qazaqtyń qarshadaı qyz-jigitteri alańǵa shyǵyp, ımperıaǵa qarsy turyp, ulttyń azattyǵyn, qazaqtyń erkindigin talap etti. Olardyń «eldi óz ultymyzdan shyqqan azamat basqarýy tıis» degen talaby ózgege qul bolmaımyz, ózimizdi basyndyrmaımyz degeni edi. Kóp uzamaı bul ereýilder KSRO quramyna kiretin kóptegen elderde jalǵasyn taýyp, KSRO-nyń kúl talqany shyqty.
Sonymen, alash arystary atylyp, aıdaýǵa kesilgennen keıin óship qalǵandaı bolǵan erkin el bolam degen eńseli úmit araǵa jarty ǵasyr ýaqyt salyp 1991 jyldyń jeltoqsan aıynda qaıta jandy.
Alla jarylqap, úsh ǵasyrdan beri alasarmaǵan asqaq armanǵa qolymyz jetti, babalar jetpegen armanǵa biz jettik, olar kórmegen qyzyqty biz kórdik.
Endi osyndaı kúreskerlik uranmen, qıly-qıly zamandarda qanshama alash balasynyń qurbandyǵymen qol jetkizgen azattyǵymyzdyń qadirine jete almaý - arymyzǵa syn, súıegimizge tańba.
Sondyqtan árbir qazaqty azattyqty qadirleýge, endi osy eldi azat etip ustap qalý jolynda aıanbaı eńbek etýge shaqyramyn.
Táýelsizdik merekesine mán berip, tar jol, taıǵaq keshýmen kelgen azattyq merekesin óz dárejesinde atap ótýge árbirimiz atsalysaıyq.
Babanyń qany men ananyń jasy sińgen qasıetti de uly dalada qurylǵan erkin elimiz kún sóngenshe sónbesin!
Turarbek Sámetuly
