Basshylary qul eldiń qosshylary da qul

    Myrzan Kenzhebai
    Basshylary qul eldiń qosshylary da qul

    Mynaý ne dep sandalyp otyr dep shorshıtyndar shorshı bersin óz basym myna bir nársege kózim jetti: budan júz, tipti, eki júz jyl buryn ómir súrgen, aǵylshynsha sóılemek túgil kápirdiń tili dep bir aýyz oryssha sóz aıtpaıtyn qarapaıym qıtaban qazaqtyń  ulttyq sanasy, ulttyq namysy, otansúıgishtigi búginde baqytyn basqa jaqtan izdep «Bolashaq» baǵdarlamasymen, ne Máskeýde oqyp kelgen botatirsekterden de, parlamentte aýzymen oraq oryp, bóksesimen dıirmen tartyp otyrǵan depýtattan da áldeqaıda joǵary bolatyn.

    Nege deısiz be? Óıtkeni, olar tili orysshamen aralasyp shubarlanbaǵan, qazirgideı qyryq býyn bolyp bólinbegen biryńǵaı ıslam dinin ustanǵan, eshqaısysy ne orysqa, ne batysqa eliktemeı, qatyny-qatyn, erkegi-erkek bolyp óz ornyn biletin naǵyz qazaq ulty bolatyn. Olardyń bar arman-ańsary, maqsat-múddesi jasanyp kelgen jaý túgil tatý-tátti kórshińmin dep jymıyp kúlip kelip, kúńirenip ketetin orys ataýlynyń tabanyna elin, jerin taptatpaý, ulyn–bireýdiń quly, qyzyn–kúńi qylmaı jar qushyp, urpaq ósirip, Allah aldynda adal ǵumyr keshý bolatyn.

    Al endi sol oryssha bilmeıtin qıtaban qazaqtyń syrtqy saıasattaǵy suńǵylalyǵy, dańǵaıyr dıplomattyǵy óz aldyna. Qazaqty osynaý erminez, órshil, jaýger, otansúıgishtik qasıetinen de, jer-sýynan da aıyryp, tilin shubarlap, ul-qyzyn ulttyq sanasynan aıyryp dúbára, máńgúrt kúıge túsirgen eshqandaı jońǵar da, eshqandaı qytaı da emes, Reseı, ıaǵnı, orystar bolatyn.

    Jalpy bir ulttyń ekinshi bir ultqa bodan bolyp quldyǵyna túsýi taǵdyr isi. Eger sol quldyqqa túsken, tilinen, ata-baba salt-dástúrinen aırylǵan ult óziniń sondaı beıshara kúıge túskenin bilmeı, áli de ózin sol  ulttyń quldyǵynan ketkisi kelmese, naǵyz qasiret sol. Mine, búgingi qazaq sondaı kúıge túsken, áli de bolsa orystyń buǵaýynan shyǵa almaı júrgenin bilmeı, túsinbeı júrgen ult deýge tolyq negiz bar.

    Bir-aq mysal keltireıik. Áneýgúni Qyrǵyz  Respýblıkasynyń prezıdenti Atambaev talaı qazaqtyń ishinde sher-shemen bolyp qatyp aıta almaı júrgenin aıtyp edi qazekemniń nebir kózi ashyqsymaqtary bastap, «Aıtaq!» dese tura shabatyn járeýke jantyqtary qostap Atambaevty júndeı tutty. Dál sol  kúnderi Qazaqstan basshylary Qostanaı ýálaıatynan (oblysynan) qazaqtyń 76 myń gektar jerin (bireýler odan da kóp deıdi) Reseıdiń zymyrandaryn qulatýǵa berip jatqanda álgi  aıtaq dese tura shabatyndardyń birde-bireýi ún shyǵarǵan joq.

    Jaqynda Reseıdiń bir top zıalylary, bir-eki jazýshysy Reseı telearnasynan Qazaqstannyń latyn álipbıine kóshýine qarsy aýzyna kelgenin aıtyp jatty. Olar tipti, Qazaqstanǵa ásker kirgizip basyp alý kerek degen  agresorlyq, shovınısik sózderdi talaı márte aıtty. Sonyń birde-birine álgilerdiń eshqaısysy jaǵy qarysyp qalǵandaı eń bolmasa sháýildegen de joq. Iá, áńgimemizdiń basynda aıtqandaı atam qazaq keler urpaǵynyń osyndaı dúbára kúıge túserin sol zamanda-aq bildi. Olar úı irgesindegi orystyń bar maqsat-múddesi, nıet-pıǵyly qazaq jerin basyp alý, qazaq jurtyn tilinen, dininen, dilinen aıyrý ekenin sol zamanda-aq sezgen-di.      

    «...Janyńda aıbaltań bolsyn» degendi sol kezde-aq aıtqan. Sol babalarymyzdyń saıasatkerligi, otansúıgishtigi, ultjandylyǵy qazirgi kez-kelgen evropızırovannyı, globalızovannyı, ınvestısıashyl-ınnovasıashyldardyń, «bolashakovestardyń» qaı-qaısysynan naıza boıy bıik-ti. Altyn Orda ydyrap, bólek-bólek handyqtarǵa bólingennen-aq zar eńiregen Qaztýǵan, Dospambet, Shalgıizderdi, úsh ǵasyrlyq bolashaqty boljap aıtyp ketken áýlıe Móńke bıdi aıtpaǵanda olardan keıingi Murat Móńkeuly, Esengeldi Aqpan jyraý, Ábýbákir Kerderi, Sarysholaq shaıyr (Boranbaıuly) sıaqty ári aqpa-tókpe, ári sen tur, men ataıyn aqyn-jyraýlar bizdiń búginde «oıbaı, ult arazdyǵyn týdyrýshy atanyp ketpeıik», «oıbaı, orysqa qazaqsha sóılep bálege qalmaıyq» dep qorqasoqtap, tıip-qashyp aıtyp júrgenimizdiń bárin jáne osyndaı  alakóńil, shubartil, jaltaq, jasqanshaq kúıge túsetinimizdi aıtýdaı-aq aıtyp ketken eken jaryqtyqtar. Murat Móńkeulynyń orystar qazaq dalasyn kún sanap basyp alyp ishke enip kelatqanyn, urpaǵynyń tili, dili buzylyp baratqanyn sondaı bir sáýegeılikpen boljap:

    ...Edildi kelip alǵany–

    Etekke qoldy salǵany

    Jaıyqty kelip alǵany–

    Jaǵańa qoldy salǵany.

    Oıyldy kelip alǵany–

    Oıyndaǵysy bolǵany,

    Endi qazaq neń qaldy,–dep zarlaǵanyn jurttyń kóbi biledi. Ol osylaı deı kelip:

              Men qaýip-etkennen aıtamyn:

              Keshegi týǵan balanyń

              Saqal-shashyn qoıdyryp,

              Ashshy sýǵa toıdyryp

              Buzama dep reńin

              Úkili bórik qyzymnyń

              Ustaı ma dep bilegin

              Shaıa ma dep júregin

              Adyra qalǵyr zamannyń

              Men jaratpaımyn súreńin,–dep jas urpaǵynyń keskin-kelbetine sheıin buzylatynyn, araq iship azǵyndaıtynyn kózben kórgendeı sýrettep berdi.

              Al orystyń qorlyǵyn kórgenshe kóz kórmeske ketip qaramdy batyraıyn dep Esengeldi Aqpan jyraý ózi týyp-ósken Aral, Shalqar óńirinen sonaý Qaraqalpaq asyp, arada jyldar ótkende qaıtyp kelgende Reseıdiń tabanyna túsken Otanyn kórip:

              Átteń, dúnıe, qaıteıin

              Saryarqanyń dalasy-aı,

              Ashaly toǵaı aǵashy-aı

              Sher-shemendeı qaınaıdy-aý

              Kókirektiń sanasy-aı,

              Sanasyz bolyp barasyń,

              Sary qazaqtyń balasy-aı,

              Óz balasyn jem qylǵan

              Bılerim aýzy alasy-aı.

              Oıda-orys, qyrda-sart

              Qalaly jurtqa jem boldy

              Bizdiń qazaq balasy-aı.

              Kezegimenen berilip,

              Orysqa ?? bergesin

              Kóship edim jerinip

              Jerinip kóshken adyra-aı,

              Turǵanyn qarash, kórinip

              Bul qonystan kóshirgen

              Atasyz orystyń jábiri-aı,–degen joldary búkil ishi-baýyryńdy kól shaıqaǵandaı etpeı me? Ol zamanda batys óńiriniń qazaqtary jatqan myna sheti  Atyraý, myna sheti Oral, Aqtóbeden, Torǵaı ólkesine sheıingi Reseımen arqalas ulan-ǵaıyr batys shekarany Saryarqa dep ataǵan Esengeldi Aqpan jyraýdyń «Saryarqa» dep otyrǵany sol aımaq. Qurmanǵazy «Saryarqa» kúıin ózi ómir súrgen osy aımaqqa arnasa, Mahambet:

    Arqanyń qyzyl ızeni

    Basy kúrdek, túbi aral

    Qydyryp shalar arýana,-

    degende de osy óńirdi aıtqan.

              Bul aqyn-jyraýlardyń kópshiligi óz óleńderinde «jer-sýdan aıryldyq», «jerimizge orystar qaptap kelip jatyr, ne isteımiz» degen ýaıym-qaıǵyny medet qyp otyra bermeı, basqynshylarǵa qarsy attanaıyq dep uran tastap, el basqarǵan sultan, bılerdiń namysyn oıatpaq boldy. Kishi júz Álim taıpasynan shyqqan Tóremurat jyraý

              Kúnige jasyp júrgenshe

              Kózden aqqan jas kepsin.

              Orysqa qul bolǵansha

              Qanjyǵada bas ketsin,–dep uly attanysqa shaqyrsa, sol Álimniń tileý rýynan Sarysholaq shaıyr (Boranbaıuly)

              Áýlıe Móńke aıtqany

              Aınymaı keldi aldyma,

              Baǵymnyń neden qaıtqany

              Qudaıdyń kóńili qaldy ma?

              Elimdi bılep aldy ǵoı

              Keshegi kelgen qańǵyma,–dep kúıinedi. Kúıinedi de dereý:

              Qalmaqtan qıyn boldy da

              Orystyń salǵan oırany

              Qazaq degen sorlyǵa

              Batyp tur myna soıqany

              Baıaǵy kúnim elesteı

              Kelmeske ketti  aınalyp,

              Oryspen tóbe teńespeı

              Alǵan betten taımalyq,–basqynshy jaýmen aıqasqa shaqyrady. Sarysholaq odan ári:

              Áı, orystar, orystar

              Bıik teń be dóńespen?

              Elime keldiń qonystap,

              Patshań bergen keńespen

              Ash orysty toıǵyzyp

              Qaqyrasy joq qańǵyńa

              Meken bergen men emes pe em?

              Qaıǵyma ortaq dos bolsań

              Birigip qam jemes pe eń?-dep basqynshylardy aqyl-keńeske, mámilege shaqyrsa, endi birde oǵan qulaq aspaǵan orys otarshyldyǵyna bylaısha qaıta kúıinedi.

              Qandy kek býyp júrekti

              Bermeı tur Qudaı tilekti

              Zyǵyrdanym qaınaýmen,

              Shapqynmen kúnim qur ótti.

              Otarba keldi oırandap,

              Kók tútinin shubatyp,

              Áskeri júr taırańdap

              Shalqar kólden qur atyp.

                   ***

     

              Myltyqtyǵa kúsh kelmeı,

              Naızasyn saılap erlerim

              Bastaýshy kútip tistendi

              Bastaıtyn biraq bıler joq

              Qoldaýshy han joq, kúsh kem-di,–dep odan ári:

             

              Edilden bermen jaılaǵan

              Jaıyqtyń boıyn boılaǵan,

              Saǵyz, Elek, Oıyl, Jem

              Maılysaı, Yrǵyzdy ap toımaǵan.

              Qaýyljyr, Teben, Qos-SHaǵan

              Sonaý sheti Aral men

              Atyraý, Ústirt, Qubajon,

              Orynbor, Sarytaý, Oralmen

              Bárine saldy tyıýdy

              Jandaral salǵan qararmen.

              Erkin ósken qazaǵym

              Úıinde jatyr kúrsinip

              Salǵasyn patsha mazaǵyn

              Qalyń ásker qoqańdap

              Joqty tap dep zorlaǵan

              Myltyqtan yǵyp erlerim

              Kózinen jasy parlaǵan

              Shyǵyna qashyp balalar

              Ańyrap ana zarlaǵan

              Ashý býyp dertpenen

              Ájeler sýyryla qarǵaǵan

              Atys ta shabys, úrkitý

              Ómirde mundaı bolmaǵan

              Elimdi kezgen jalmaýyz–

              Jeksuryn orys ońbaǵan

              Iá, otarshyl Reseıdiń qazaqqa salǵan zobalańyn dál osy Sarysholaqsha, Esengeldi Aqpan jyraýsha, Murat Móńkeulynsha, Tóremurat, Shernıazsha ashshy aıqaımen, keýdeni kernegen ashý-yzamen eshqandaı «bas aqyn» da, basqa aqyn da aıtqan emes. Buny bárin mysalǵa keltirip otyrǵan sebebimiz,  búginde oqyǵan-toqyǵan, orysshaǵa sýdaı saıasatkerlerdiń de, neshe túrli daıyndalyp kelgen zańdardy qabyldaǵysh depýtattardyń da eshbireýi qazaq ultynyń ǵasyrlar boıy Reseıdiń tabanynda taptalyp qalǵan oı-órisin, sanasyn, budan 100-200 jyl buryn ómir keshken, qazaqtyń túbine  qaı el jetetinin boljap zar ılegen álgi aqyn-jyraýlarsha «rýhanı jańǵyrta»  almaı otyrǵanyn  eske salý bolatyn.

    Al, Reseıdiń kóshedegi kez kelgen mujyǵyn aıtpaǵanda anaý Lımonov, Prohanov, Dýgın, Jırınovskıı taǵy basqalary sıaqty belgili-belgili qaıratkerleri eki sóziniń birinde Qazaqstandy orystyń jeri, ony qazaqtarǵa biz bergenbiz, endi sony ásker kirgizsek te basyp alýymyz kerek dep aýzynan aq kóbik atqylap, oǵan Kremldegiler «qoıyńdar, bularyń uıat bolady» demek túgil solardy rahattana tyńdap otyrǵanda, sonyń bárin kúnde kóre tura qazaq basshylary ne únsiz, ne ótirik jýyp-shaıyp otyrǵanyn kórgende basshylary  quldyq sanadan qutylmaǵan eldiń qarapaıym qosshylary qutylýy múmkin emes  degen oıǵa ketedi ekensiń. Jáne ánebir «Bárin, tildi durystaýdy da, basqasyn da árkim ózinen bastaýy kerek degen» naǵyz saıqalı saıasattyń halyqty aldandyryp, ózderin jaýapkershilikten alshaq ustaý úshin oılap tapqan ázázil uran ekenine kóziń jetkendeı bolady.

    Myrzan KENJEBAI

    Qatysty Maqalalar

    Qazaq qoǵamynyń mamyr prızmasy

    Qazaq qoǵamynyń mamyr prızmasy

    10:53, 28 mamyr 2020