Búgingi tańdaǵy «Sálafılik» atymen álemge tanylǵan, alǵashynda beıkúná bolyp kóringen, ıslam dininiń alǵashqy dáýirlerinde ómir súrgen uly sahabalar men olardyń artyna erýshi úmmettiń izin jalǵastyrýshy bolyp kóringen bul uıymnyń shynaıy dińgegine úńilýdi jón kórdik.

Bul uıymnyń shyǵý tarıhy jaıynda elimizdiń birqatar dintanýshy ǵalymdary jazyp júrgendikten, bul máselege toqtalmaımyz. Bizdiń alǵa qoıǵan maqsatymyz bul aǵymnan elimizdiń dinı damýyna ákeletin paıdalary nemese zıandary bar ma? Osyǵan toqtalý. Sebebi, búginde biz kórip otyrǵandaı bul baǵyttaǵy keıbir azamattarǵa memleket tarapynan quqyqtyq alań berilip, olardan belgili bir dárejede paıda kórýdi maqsat tutýda.

Bul uıymdy paıda bolǵanynan beri kúni búginge deıin tarıh sahnasynda mynadaı ataýlarmen kezdestirýge bolady. «al-Fyrqatý al-Nadjıa» (Qutylýshy qaýym),  «Áhl al-Istıqamet» (Týra joldyń ıeleri), «at-Taıfatý al-Mansýra» (Jaratýshynyń kómektesýshi qaýymy). Jáne ózderin tek hadıs (Paıǵambarymyzdyń súnnetimen) jolymen júretinder etip kórsetý maqsatynda «Áhlý al-Asar» (Negizgi qaınarlardy basshylyqqa ala otyryp ómir súrýshiler), «Áhl al-Ittıbaǵ» (Paıǵambarymyzǵa shynaıy erýshiler).[1]

Bul uıymnyń dástúrli ıslam seniminen aıyrmashylyqtary jaıynda aıta ketkendi jón sanap otyrmyz. Óıtkeni qarapaıym musylman balasynyń tózimsiz, syńarjaq, qatygez bolýynyń negizgi sebebi aqıda (senim) máselesine baılanysty.

            Sálafılerdiń aqıda negizderi úsh nárseden quralǵan. Olardyń túsiniginshe ıman:

• «Tasdyq» ıaǵnı júrekpen sený;
• «Ikrar» ıaǵnı sengen nársesin tilimen aıtý;
• «Amal» ıaǵnı amal etý, buıryqtardy oryndaý, tyıymdardan tyıylý.

Bir adam balasynyń boıynan bulardyń barlyǵy tabylmaǵan jaǵdaıda Ol musylman bolyp sanalmaıdy. Iaǵnı «Kýfr» (kápir) bolady. Onyń maly, jany, ary adal bolyp sanalady. Radıkaldylyq pen qatygezdiktiń negizi ushqyny osy jerden paıda bolady. Bul senim prınsıpteriniń adam balasy úshin óte qaýipti bolyp sanalatyny jaıynda Mútakallım (senim ilimi) ǵulamalary arasynda «Ittıfaq» (biraýyzdan kelisýshilik) bar. Óıtkeni tarıh sahnasynda birneshe ret buzǵynshylyqty, alaýyzdyqty jáne qandy qaqtyǵystarǵa sebep bolǵan. Osyndaı tózimsizdiktiń sebebinen musylmandardyń úsh ádil halıfasy qastandyqpen óltirilgen. Bul senim adam balasyn óziniń ishki jan dúnıesimen emes ózgelermen ıaǵnı qorshaǵan ortasymen arpalysýyna sebep bolady. Qoǵamda bolyp jatqan keleńsizdikter men kemshilikterdiń sebebin basqalardan izdeıdi. Shama-sharqyna qaramastan álemdik mańyzdy saıası problemalardyń  sheshimin ózine júkteıdi.

Dástúrli ıslam senimine keletin bolsaq, «Tasdyq» pen «Ikrar» ımannyń negizderinen bolyp sanalady. Al amal bolsa ımandy qorǵaýshy retinde tanylady.[2] Mine, osy sebepten dástúrli dindi ustanýshy adamdar meıirban, kishipeıil, bıazy bolyp keledi.

Sonymen qatar, senim prınsıpteriniń asyly retinde «al-Ýla, ýal-Bara» (Imandylardy dos tutý, ımansyzdarmen jaý bolý) máselesin nasıhattaıdy. Eń ókinishtisi, bul prınsıp aıasynda ózderiniń qatarynan bolmaǵan barlyq musylmandardy da ımansyzdyq sanatyna jatqyzatyndyǵy. Bul da dástúrli ıslam senimine qaıshy bolǵandyǵynyń bir dáleli.[3]

1991 jyly Safar al-Haýalı Saýd Arabstan patshasy Fahdqa jáne sol kezdegi bas múftı Ibn Bazǵa ashyq hat jazady. Hatta Saýd Arabstan Parsy buǵazy shaıqasynda AQSH-tan musylmandarǵa qarsy kómek alǵandyǵy, shaıqastan soń óz saıasatyn AQSH úkimetimen biriktirý máselesin qatty synady. Sondaı-aq, budan aldyn shyǵarylyp tastalǵan ıslam ǵulamalarynyń quziretin qaıtarýdy talap etti. Naqtyraq toqtalatyn bolsaq, úkimettik bılik isine ǵulamalardy aralastyrý, zań shyǵarý joldaryn sharıǵı tásilge qaıta baǵyndyrý, bilim berý júıesin ıslam dinine sáıkestendirý, BAQ quraldaryn dinı ádeptilikpen sáıkestendirý. Talaptardyń eń bastysy, ári ózektisi Iahýdılerdi negizge ala otyryp, barlyq din dushpandaryna qarsy jáne barlyq kápirlerden zulymdyq kórip otyrǵan musylman ólkelerin qutqarý maqsatynda úlken áskerı jasaq qurý máselesin alǵa qoıdy.[4] Ibn Baz basqaryp otyrǵan Saýd Arabstannyń eń úlken dinı mekemesi «Haııatý al-Kıbarý al-Ýlama» (Úlken Ǵulamalar Keńesi) Haýalıdiń kózqarasyn zararly dep tanyp, «Onyń áreketter men pátýalary fıtnaǵa sebep bolýda» dep, ony qyzmetinen bosatyp, barlyq eńbekteri memleket aýmaǵyndaǵy kitaphanalardan shyǵarylyp tastaldy. Ózin 1994 jyly tutqynǵa aldy.[5]

Osy máseleden keıin Saýd Arabstannyń musylmandarǵa qarsy  AQSH-tan kómek alǵanyn basqa da ıslam ǵulamalary tarapynan zerttelip, anyqtala bastady. Osylaısha álemge «Musylmandardyń qasıetti topyraǵy AQSH qol astyna ótýde» degen uran taraı bastady. Osy kezde Sálafıler Saýd úkimetin jaqtaýshy jáne qaralaýshy bolyp óz ishinen ekige bólindi. Bulardy Saýdtyq Sálafıler (Madhalıa) jáne Jıhadshy Sálafıler dep ataýymyzǵa bolady.

Bizdiń qoǵamda bul toptardyń ekeýi de ómir súrýde. Bul sózimizden soń bizdiń qoǵamda arabtar joq qoı dep oılaýyńyz múmkin. Alaıda, osy toptardyń senimi men dinı kózqarastaryn, ıdeologıasyn ustanatyn bizdiń qandastarymyz jaıynda aıtyp otyrmyz. Ol azamattar bul tarıhı derekterdi bilmeýi de ábden múmkin. Óıtkeni bul aǵymdardyń negizderinen bolǵan taǵy mańyzdy máselelerden biri uıym múshelerine tereń ilim bermeý. Basty qaınary retinde  Qurandy tanyǵanmen ony túsinýde kómekshi qural bolǵan «Ýlýmýl Qýran», «Tafsır» sekildi ilimderdi oqytpaıdy.  Basty qaınary retinde  Hadısti tanyǵanmen, ony túsinýde kómekshi qural bolǵan «Mýstalahýl hadıs», «Jarh ýa Taǵdıl» sekildi ilimderdi oqytpaıdy. Iaǵnı Hadıs pen Qurandy tikeleı túsinýdi nasıhattaıdy. Ol degenimiz - óz ǵalymdarynyń túsinigi. Qarapaıym qatardaǵy uıym múshesine arab tiliniń eń tómengi dárejedegi kitaptaryn «al-Arabıa baına ıadaık» oqytady.  Bul kitaptar din ǵylymyn zertteýge jetkiliksiz.  Óıtkeni, bul uıymnyń ortalyǵy bolyp sanalatyn Mádına qalasyndaǵy «Islam ýnıversıtetinde» oqyǵan qandastarymyzdyń ózderi «Ýsýl al-Fıkh» (úkim shyǵarýdyń negizderi men ondaǵy ereje-qaǵıdalar) ilimine kelgende habarsyz ekendigi baıqalýda. Osylaısha uıym múshelerin ilimsiz ustap, olardy únemi ózderine muqtaj etý máselesi ortaǵa shyǵady. Óıtkeni, bul uıym músheleri ıslam úshin dástúrli bolyp sanalǵan ne senim, ne quqyq mazhabtarynyń eshqaısysyn moıyndamaıdy. Tek osy uıymǵa tıesili bolǵan sanaýly adamdardyń pátýasymen júredi.

Saýdtyq Sálafıler men Jıhadshy Sálafıler arasyndaǵy basty aıyrmashylyqtarǵa toqtalatyn bolsaq:

• Saýdtyq Sálafıler: Negizinen musylmandar áýeli Jıhadpen emes aqıdasyn durystaýmen aınalysý kerek. Iaǵnı shırkten, (Putqa tabynýshylyq) bıdǵattan (Dinge jańalyq qosýshylyq) jáne kúpirlikten (Alladan basqa kez-kelgen nárseni qudaı dep taný) aırylýy kerek. Senimdi durystamaıynsha Jıhad paıda bermeıdi;
• Jıhadshy Sálafıler: Jıhad ımannyń negizderinen. Bizdiń ómirimizde ıman qanshalyqty mańyzdy bolsa ımperıalıs memleketterdiń musylmandarǵa kórsetken zulymdyqtaryna qarsy turý da sonshalyqty mańyzdy;
• Saýdtyq Sálafıler: Bular ózderiniń nasıhattaryn Bıdǵattardy joıý, namaz, neke, saqal, qabir zıaraty máseleleri jaıynda kóp aıtady;
• Jıhadshy Sálafıler: Bular memleket qurylymdary jáne úkim shyǵarý, Iahýdıler, Hrıstıandar, Amerıka jáne Reseıge qarsy nasıhattar, Sıonızm uıymdarynyń saıasaty jaıynda, jer-jerlerde bolyp jatqan Jıhadtar, mújahıdterdiń (jankeshtilerdiń) muǵjızalary, shahıttiktiń artyqshylyǵy jaıynda kóp aıtady.
• Saýdtyq Sálafıler: Eger memleket basshysy namaz oqıtyn bolsa, Oǵan ıtaǵat etý (baǵyný) mindet bolyp sanalady. Oǵan qarsy shyǵý Harıdjılik (Islamda shekten shyqqan aǵym):
• Jıhadshy Sálafıler: Basshylardyń kýálikterine nemese dinı ómir súrý saltyna qaralmaıdy, olardyń shyǵarylǵan úkimderine qaralady. Adamdardyń qoldan jasaǵan zańdaryna jáne zaıyrlylyq prınsıpterine qarsy kúres ashpasa oǵan ıtaǵat etilmeıdi. (negizinen dálel retinde Ibn Taımıanyń Mońǵol, Tatarlarǵa qarsy shyǵarǵan pátýalaryn ákeledi);
• Saýdtyq Sálafıler: Imandy kóterýdiń Jıhadtan buryn keletindiginiń dálelderi: Bıdǵatshy jáne zalym Abbas sultandyǵynyń ámirine baǵynǵan Ahmad Ibn Hanbal, Shamdy (Sırıa, Irak terıtorıalarynyń eski ataýy) jaýlap alǵan mońǵol qolbasshysy Gazan hannyń yǵyna jyǵylyp, halqyn aman alyp qalǵan Ibn Taımıa, Hıdjazdy shırk pen bıdǵattan qutqarý úshin Asýd otbasymen kelisimge barǵan Ibn Abdýlýahhabtar bizge úlgi bolýy tıis;
• Jıhadshy Sálafıler: Bıdǵatshy jáne zalym Abbas sultandyǵynyń senimine qarsy turyp (Quran jaratylǵan máselesi) olardyń zorlyǵyna shydap ómirin túrmede ótkizgen Ahmad ıbn Hanbal, qylyshyn mońǵoldar men tatarlarǵa qarsy qoldanǵan Ibn Taımıa, Baǵdat kóshelerinde haramdar men bıdǵattarǵa qarsy turý aksıalaryn uıymdastyrǵan ımam Bırbaharı, Arabstanda pasyq, bıdǵatshy Osman ımperıasyna qarsy tura bilgen Abdýlýahhabtar bizge órnek bolýy tıis;
• Saýdtyq Sálafıler: Bekitilgen bir basshynyń, lıderdiń ruqsatymen júrgizilmegen Jıhadtardy qatelik dep sanaıdy. Mysaly: Palıstınada, Kashmırde jáne Sheshenstandaǵy sıaqty. Musylmandar áli qarýly Jıhadqa daıyn emes, qazirgi tańda aldymyzda turǵan uly mindet musylmandardy shırkten, bıdǵattan aıyqtyrý, barlyq musylman álemin Sálafılikke ótkizý;
• Jıhadshy Sálafıler: Jıhad keshiktirilmeıtin bir buıryq. Bekitilgen bir basshynyń, lıderdiń bolmaǵan kezinde kez-kelgen jamaǵat óz arasynan lıder saılap ǵazaýatqa attaný quqyǵy bar;
• Saýdtyq Sálafıler: Saıası demokratıalyq, quqyqtyq memleket júıesin bıdǵat dep sanaıdy. Monarhıany ańsaıdy;
• Jıhadshy Sálafıler: Bular saıası, demokratıalyq, quqyqtyq memleket júıesin taǵýt (Shaıtan basqarǵan el) sanaıdy. Álemdegi musylmandarǵa kápirler tarapynan júrgizilgen zulymdyqtarǵa kóz jumyp otyrǵan musylman monarhıalaryn da synaıdy, moıyndamaıdy.
• Saýdtyq Sálafıler: Bular basqa eshqandaı musylman jamaǵattarymen olardyń Sálafılik kózqarasyna ótpeıinshe ymyragerlikke kelmeıdi;
• Jıhadshy Sálafıler: Bulardyń túsiniginshe, kápirlerge qarsy qýatty bir jasaq qalyptastyrý úshin kez-kelgen jamaǵatpen birigýge bolady. Senim máselesi keıin júre bara túzeletin másele. Uly maqsattar bar kezde bul mindetter moıynnan túsiriledi;[6]

Mine osylaısha, eń mańyzdy degen aıyrmashylyqtardy kórsetýge tyrystyq. Biraq, eskere ketetin mańyzdy bir jaıt bar. Bulardyń kórinisteri alýan túrli bolǵanymen zaty bir. Iaǵnı, joǵaryda kórgenińizde súıenetin qaınar kózderi, pátýa beretin ustazdary, oqytatyn bilim oshaqtary jáne qarastyratyn taqyryptary ortaq. Bul sanap kórsetken aıyrmashylyqtar ýaqytsha qubylystar bolyp tabylady. Bul kóńil-kúıdiń jáne sheıhtardyń pátýasyna baılanysty máseleler. Mysaly: Saıd Býrátskıı, Nadr Aýhalıd, Ahmad Madınskıı sekildi azamattar Reseı Federasıasy aýmaǵynda emin-erkin «Takfırlik durys emes, Jıhad ol nápsińdi tárbıeleý jáne ilim alý» - dep nasıhat júrgizip, bir mezette DAISH (IGIL) qatarynan tabyldy. Bular da sol Mádına qalasyndaǵy Islam ýnıversıtetiniń túlekteri edi.

Biz qolymyzdan kelgenshe zertteýler júrgizip kórdik, joǵaryda atalǵandardy qorytyndylaı kelip, bul baǵyttaǵy azamattarǵa quqyqtyq alań berý arqyly olardan nátıje kútýdiń qanshalyqty oryndy, orynsyz bolǵany belgili boldy. Aldymyzdan shyqqan kishkene qıynshylyqtardan qutylamyz dep júrgende, babalarymyzdan jalǵasyp kele jatqan uly muradan arylyp qalmaıyq. Sebebi bul Hanafı mázhabyn, Matýrýdı aqıdasyn biz ózimiz danalyǵymyzben tańdap alǵan joqpyz. Sonaý yqylym zamandarda dana bolǵan babalarymyz halqynyń bolashaǵy úshin dindi ábden zertteı otyryp, eń sahıhyn, eń ómirsheń mázhabtardy bizge belgilep bergen. Biz bul mázhabtardy oqyǵan saıyn ol bablarymyzǵa sheksiz qaryzdar ekenimizdi sezinýdemiz.

Teolog, magıstr T.Taldybaev

[1] Muhammad Fethi Osman, es-Selefiyye fil-Muctami’ati’l-mua’sıra, er-Riyad, 1401-1981, s. 20: Muhammad Said Ramazan el-Buti, es-Selefiyye: Merhale zemeniye vubarake la mezheb İslami, Dımeşk, 1408/1988, s. 9-11,14,19: Müfrih bin Süleyman el-Kavsi, el-Menhacü’s-Selefi, er-Riyad, 1422/2000, s. 36-44.

[2] Es-Samerkandi, Sauad’ul Ağzam

[3] Müfrih bin Süleyman el-Kavsi, el-Menhacü’s-Selefi, er-Riyad, 1422/2000, s. 25: Abdurrahman Abdümalik, el-Usulü’l-ilmiyye li’d-davati’s-Selefiyye, Kuveyt, 1395, s. 10-35: Abdullah bin Abdülhamidtl-Eseri, Selefi Salihin’in akidesi, çev. M. Ün, İstanbul, 1999:

[4] Risaletü’l-ulema fi’s-Su’udiyye ile’l-Melik Fehd ve Müzakkeratü’n-nasiha, “The Rise of Politikal İslamism in Saudi Arabia”, Middle East Journal, 48 (1994), 630-4

[5] Mehmed Ali Büyükkara, Çağdaş İslam Akımları, İstanbul, 2016, s. 68:

[6] Mehmed Ali Büyükkara,”11 Eylül’le Derinleşen Ayrılık: Suudi Selefiyye ve Cihadi Selefiyye”, Dini araştırmalar, 20 (2004), s.205-234: