Kóp jasaǵan adamdar jaıly aıtylyp jatady. Alaıda bir shańyraq astynda baqandaı bir ǵasyr birge ómir súrgen adamdar týraly az estımiz. Tipti, bundaı ǵajaıyptyń bolmaýy da múmkin. Alaıda, adamzat tarıhynda sırek kezesetin bul jaıttyń basqa emes, en dalany mekendegen óz qazaǵymyzdyń arasynan shyqqany tańǵaldyrady. Kezinde bir shańyraq astynda 100 jyl birge ǵumyr keshken Baıan-Ólgıı aımaǵy Delúún sumyny turǵyndary  118 jastaǵy  J.Aqbaı qarıa men 116 jastaǵy A.Kámıla anamyz týraly aqparat alty qurlyqqa taraǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi.

 Bir otbasynda bir ǵasyr ómir súrgen erli-zaıypty qarıalar týraly maqala mońǵoldyń «Únen» gazetinde, orys tilindegi  «Novostı Mongolıı»  gazetinde basylyp, keıin KSRO-nyń «TASS» agenttigi ǵajaıyp jańalyq retinde jarıalapty.

Sonymen qatar «Assosheıted pres», «Iýnaıted pres», Japonıanyń  «Sýsına», QHR-nyń «Shınhýa» agenttikteri aqparat  taratqan. Al, AQSH-tyń «Nú-Iork taıms» gazetinde qos qarıa týraly maqala shyǵysymen amerıkalyqtar qatty qyzyǵypty.

«Olar ne jep, nemen aınalysady, kóp jasaý qupıalaryn mindetti túrde bilip berseńizder!» dep,  AQSH-nyń KSRO-daǵy ««Nú-Iork taıms» gazeti ókildigine tapsyrma beredi. Oqyrmandar tapsyrysyn qanaǵattandyrý maqsatynda amerıkalyq jýrnalıser Mońǵolıaǵa keler aldynda sol kezdegi qazaq jýrnalısi Islam Qabyshqa (Bul kisi qazir Mońǵolıa Ǵylym Akademıasynyń akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory) telefon soǵyp, «Máskeýden Ulanbatyrǵa ushaqpen baramyz. Delúún sumynyna qalaı jetemiz? Arnaıy ushaq jaldaýymyzǵa da bolady. Qarttarǵa jetý úshin qandaı avtokólikpen júremiz» dep suraq jaýdyrypty. Abyrjyp qalǵan Qabekeń:

- Erteń jaýabyn aıtaıyn,- dep qutylady. Buny estı sala MHR-dyń Syrtqy ister mınıstrliginiń úlken laýazymdy sheneýnigi telefon shalyp:

-Elimizge kelmekshi bolyp otyrǵan Amerıkanyń aty shýly jýrnalısi 1960 jyly KSRO-nyń basshysy Nıkıta Sergeevıch Hrýshev sheteldik jýrnalıtermen kezdesýinde: «Siz urynshaq ıt aıǵa qarap úredi»  degendeı  Amerıka elin nege  jek kóresiz, sizder qashan Keńes Odaǵy adamyn  aıǵa qurbandyqqa laqtyrǵaly jatyrsyzdar»  dep shý kótergen A.Sharıfa degen qyńyr, komýnızm, sosıalızmmen ósh alam. Eger ol elimizge kelse, bizdiń masqara etip,  jahanǵa jar salady.  Qandaı bolsa da bir amal qoldanyp, ony keltirmeý jaǵyn oıla! – dep buıyrady.

Osy oqıǵadan soń A.Sharıfa Qabekeńe tún ishinde 4 ret qońyraý shalady. Biraq, ol kisi jýrnalıske basqa syltaý aıtyp keltirmeýdiń amalyn tabady. Sóıtip, Altaıdyń jaılaýynda otyrǵan qarıalarǵa ózi baryp qaıtady. Sol jolǵy sparyn Qabekeń bylaı áńgimeleıdi:

 «Mal aıaqtanǵan kóktem mezgili edi. Olar qystaýynda otyr eken. Delúún sumyndyq partıa komıtetiniń bastyǵy J. Aýǵanbaı ekeýimiz qarttarmen kezdesý úshin olardyń qystaýyna bardyq. Men dúkennen aqsaqalǵa úlken oramal, 1 keli kámpıt, keıýanaǵa 3 metr aq shyt alyp jatqanda J.Aýǵanbaı:

 -Ekeýine eki bólip orap almasań, apamyz joldasynan tartyp alýy múmkin, — degende «bul nege qaljyńdap» tur dep oıladym.

Úsh máshınemen shyqqan bizder aýylǵa da kelip jettik. Kishkentaı balalar kólikti aınalsoqtap, onyń shaǵyn radıosyn alystan qyzyqtap jatty. Olardyń ishinde alasa boıly qart ana da tamashalap turdy. Aýǵanbaı: «Bul álgi 116 jastaǵy Kámıla apamyz,»- dep meni túrtti. «Adam jas kúninde bir bala, qartaıǵan soń bir bala » degen osy eken ǵoı destik.

Kámıla apa meniń  ákelgen kámpıtterime qaıta-qaıta qarap, baladaı qýanyp otyrdy. Al Aqbaı aqsaqal eki bólmeli úıdiń túpki bólmesinde peshtiń qasynda aıaǵyna mási kıip, ústine ishik jamylyp otyr eken. Tizesi  tońatyndyqtan jyly ton, kúpimen orap, peshtiń janyna otyrǵyzyp qoıatyn kórinedi. Boıshań, tolyq deneli aqsaqal: «Kóp jasaǵanmen, kópke kómegimiz joq. Otanymyzda amandyq, tynyshtyq bolsa dep tilep otyramyz. Qazaq, mońǵol halqy kóp qıynshylyqty basynan ótkizdi. Biz ne kórmedik deısiń. Sońǵy 50-60 jylda jurtshylyqpen birge jyrǵaýly ómir súrip jatyrmyz. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamanǵa da jettik. Halqym aman bolsyn degennnen basqa tilek joq mende» dep, aıtqanyn ádeıi úntaspaǵa túsirip aldym.

Aqbaı qart Abaq Kereı rýynan, súıegi- qaraqas. 1912 jyly kóktemniń dál osy ýaǵynda Dambııjansan lańynan úrikken Qaraqas aýyldary «Jalǵyz aǵash» asýy arqyly Altaı aspaq bolǵanda 40 áskerdiń qorshaýynda qalyp, 50 balany kıizge orap tastap,  qalǵanyn qyryp, Qaraqas rý basshysy Aqynbekti tirideı soıyp, tulyp jasap, aıarlyqpen óltiredi. Kıizge oralǵan 50 baladan Rahymbek esimdi bala ǵana aman qalady. Osy zobalańnan Aqbaı aýyly Ahýnt saıy basyna tyǵylyp aman qalǵany jóninde J.Aýǵanbaı áńgimelep berdi.

Aqbaı ata 90 jasqa deıin bes ýaqyt namazyn oqyp kelse, odan keıin  minajat etýdi qoıǵan kórinedi. Kamıla apa toǵyz qyz, úsh ul bala dúnıege ákelse, 92 jastaǵy qyzy Qobda aımaǵynyń Qobda sýmynnynda turady.

Eki uly erte dúnıeden ozyp, qalǵan jalǵyz uly Halh ózeni boıyndaǵy shaıqasta qaza tapqan. Tórtinshi qyzy qyrqynan shyqqan kezde asyrap alǵan uly A. Mýrsal ata-anasyn baladaı mápelep qarap otyr eken».

Osy kezdesýden úsh jyl ótken soń Aqbaı qarıa dúnıeden qaıtady. Sonda qarıanyń Qobda aımaǵy Qobda sumynyndaǵy 93 jastaǵy qyzy: «Júz jıyrma jasaǵan ákem-aı, 118-degi anamdy jetisinde alyp ketkeni-aı, Bolmaǵanda on-jıyrma kún, Bizben birge bolmady ǵoı»,- dep kóris aıtyp joqtaǵanda, jınalǵan jurt kózine jas alyp: «Amal joq 93-tegi qyzy ekeýinen de qatar aıyryldy»,- desipti. Aqbaı aqsaqal qaıtys bolǵan soń týra 1 aptadan keıin 93-tegi qyzynyń qolynda Kamıla áje kóz jumypty.

Osylaısha, qos qarıa ekeýiniń biri 120 jas, ekinshisi 118 jasynda  arasyna bir juma salyp, jaryq dúnıemen qosh aıtysypty. Rasynda tańdaranlyq jaǵdaı. Bul tek súıegi asyl, syılastyǵy bekem, taza tabıǵattan nár alǵan burynǵynyń adamdarynyń basynda ǵana bolatyn qubylys shyǵar. Qazir bir shańyraqtyń astynda bir ǵasyr jasaý tek ańyz, qıal-ǵajaıyp sekildi seziletin bolar…

Qazaqtyń árbir shańyraǵyna osy qarıalardyń ǵumyry men baqytyn tileımiz.

(Materıal Qabysh Islamnyń 1974 jyly jazǵan maqalasynan yqshamdalyp alyndy. Maqalany qazaqshaǵa aýdarǵan jýrnalıs Sábet Nasyruly)