Ystambuldyń Etıler aýdanynda turatyn Mustafa Shoqaıdyń rýhanı uly Álim Almat 2018 jyly 1 aqpan kúni 101 jasta dúnıeden ozdy. 1917 jyly Yrǵyzda dúnıege kelgen Álim Almat dúnıejúzilik soǵysta nemisterge tutqynǵa túsip Túrkistan Legıonynda bolǵan. Soǵystan keıin Parıj qalasyna baryp Shoqaıdyń zaıyby Marıa apamyzdy tapqan. Mýzıkant jas jigitke kómektesken Marıa ony Túrkıaǵa jiberedi. Túrkıada memlekettik konservatorıada uzaq jyldar skrıpkashy bolyp qyzmet atqardy.
Álim aǵamyzben shoqaıtanýshy bolǵannan keıin aralasyp turatynmyn. Aq kóńil, áńgimeshil, kishipeıil, Shoqaı dese ishken asyn jerge qoıatyn keremet kisi edi. Shoqaı nemese legıon týraly jańa eńbek jazǵanda mindetti túrde birinshi aǵamyzǵa aparyp oqyp pikirin alyp turatynmyn. Sonda ol jańa shyqqan kitaptarymdy kórip qýanyp batasyn berip otyratyn.
Týǵan aǵamdaı jaqsy kóretin Álekeńniń ózi de meni jaqsy kóretin. Úıine ár barǵanymda, ár telefon soǵyp hal – jaǵdaıyn suraǵanymda qýanyp qalatyn. Biraq ózi eshqashan maǵan telefon soǵyp shaqyrmaıtyn. Onyń sebebin “Sen ǵalym adamsyn, jumysyn kóp telefon soǵyp úıime shaqyryp ýaqtyndy alǵym kelmeıdi. Qol bos bolsa, ózi keledi dep kútip otyram” deıtin.
Oǵan kelip ketip júrgen bir Shoqaıtanýshy “Sizshe kim myqty Shoqaıtanýshy Ábeken be? Men me? Ony ma kóbirek jaqsy kóresiz, meni me?” dep suraǵan kórinedi. Sonda eshkimniń kóńilin qaldyrǵysy kelmeıtin aǵamyz “Shoqaıdy kim zerttese, azdy kópti eńbek jazsa, barlyǵyn birdeı jaqsy kórem, qurmet tutam. Olardyń eshqaısysyn birbirinen aıyrmaımyn. Bári men úshin birdeı qymbat” dep jaýap bergen.
Aǵamyz Shoqaı týraly, Alash qaıratkerleri týraly qyzyq anekdottar aıtyp beretin. Álekennen estigen eki anekdotty retinde kelgende aıta keteıin.
Aǵamyzdyń aıtýynsha Mustafa Shoqaı – Túrkistan halyqtarynyń táýelsiz el bolýlaryna Eýropalyqtardyń qoldaýyn alý úshin konferensıalar ótkizý barysynda birde ol Anglıaǵa barady. Onyń sóılegen sózderinen áser alǵan bir aǵylshyn lordy Shoqaıdy úıine qonaqqa shaqyrady. Tıisti mekenjaıdy izdep barsa, úlken aýlaly úıdiń qaqpasynda turǵan saqshysy Shoqaıdy keýdesinen ıterip esikten kirgizbeıdi de “Sizdiń bul úıge kirýińizge bolmaıdy” deıdi. Shoqaı “nege?” dep suraıdy. “Óıtkeni, – deıdi saqshy, – siz úndistandyqsyz. Úndistandyqtar bul úıge kire almaıdy.”
Sonda Shoqaı “Joq, men úndistandyq emespin, túrkistandyqpyn, qazaqpyn. Jáne qojaıynyń meni úıine qonaqqa shaqyryp edi” degende, “á, onda keshirińiz” dep úıge kirýine ruhsat beripti saqshy.
Biraq bul joly Shoqaı úıge kirýden bas tartypty da, “Úndistandyqtar kirmeıtin úıge men de kirmeımin” dep ketip qalady. Sóıtip Mustafa Shoqaı Shyǵys halyqtaryn kemsitken násilshildikke óziniń qarsylastyǵyn kórsetken eken. Bul sonymen qatar Shoqaıdyń jeke basynyń qamynan góri halyqtyń qamyn oılaıtyn prınsıpshil tulǵa ekenin de kórsetedi. Erteńinde Lord Shoqaıdan nege kelmegenin surap jaǵdaıdy bilgennen keıin qaıta qaıta keshirim surap, úıine taǵy shaqyrsa da barmapty. Onymen bir restoranda kezdesip áńgimelesipti.
Álim Almat aǵamyz bir áńgimesinde Alash kósemderinen Ahmet Baıtursynulyn óz kózimen kórgenin aıtty. 1935 nemese 1936 jyly bolý kerek deıdi, – Álim Almat aqsaqal-, Almatyda kóshede kele jatqanda boıshań symbatty Ahańdy kórdim, sálem berdim. Ol sálemimdi aldy. Ahań ol kezde Sibirde aıdaýdan qaıtyp kelgen kezi bolatyn. Almatyda ýnıversıtetterde orys ǵalymdaryna qazaq tilinen sabaq berip júretin. Sol sabaqtarda orystar onsha mán bermeı júrgen bolsa kerek.
Sondaı sabaqtardyń birinde Ahań orys profesorynan surapty:
– Qazaqstanda ómir súrý jaqsy ma?
– Jaqsy.
– Qazaqtyń qymyzy jaqsy ma?
– Jaqsy.
– Qazaqtyń qazysy jaqsy ma?
– Jaqsy.
Qazaqtyń jeri, qymyzy, qazysy jaqsy, biraq tili jaman, solaı ma? Sen qazaq jerinde jaqsy ómir keship qazysyn jep qymyzyn ishkende, tilin nege úırenbeısin?” dep orys profesoryn uıaltqan eken.
Álim Almaty qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásipqoı skrıpkashy. Naǵashysy Temirbek Júrgenovtyń qoldaýymen jastaıynan mýzıka bilimi ala bastaǵan. Konservatorıada oqyp júrgende 1939 jyly ol áskerge shaqyrylyp, Brest qamalyna jiberiledi. 1941 jyldyń maýsymynda osynda nemisterdiń qolyna tutqynǵa túsedi. Mýzykant ekenin bilgennen keıin, bir nemis ofıseri ony Berlınge jibergen. Sonda Túrkistan Legıonynda istegen. Soǵystan keıin elge oralsa, Stalın zobalańynan óziniń aman qalmaıtynyn bilgen Ǵalymjan Fransıaǵa bet alady. Osynda 1947 jyly Mustafa Shoqaıdyń zaıyby — Marıa apamyzǵa kelip qamqorshylyǵynda bolady. Ózinen kóp jaqsylyq kórgen marqum Álim aǵamyz Marıaǵa anam dep otyratyn.
Marıa Shoqaı da óziniń estelikterinde Álim Almat týraly aıtady, ol bylaı deıdi: “Bir jyldan keıin Germanıadan skrıpkashy Álim keldi. Ol óte jańsy skrıpkashy bolatyn. Oǵan konservatorıa bitirgeni týraly dıplom kerek bolatyn. Ózi Moskva fılarmonıasynyń stýdenti edi. Soǵystyń kesirinen oqýyn aıaqtaı almaǵan. Men ony Parıjdegi Rahmanınov atyndaǵy orys konservatorıasyna jazdyrdym. Birań ol profesor Andreevti pedagog retinde unatpady, máshhúr bir fransýz profesorynan jeke sabaq ala bastady, ekstern retinde emtıhanǵa kirdi. Emtıhandy jaqsy tapsyryp dıplomyn alǵan soń Túrkıaǵa ketti. Túrkıada úılenip, resmı qyzmetke túrdy. Qazir jeke dárister de berip, mýzykant-pedagog retinde úlken tabystarǵa jetip júrgen kórinedi”.
Keıin atap aıtqanda 1950 jyly Álim Almat Túrkıaǵa baryp turaqtady. Osy jerde Ǵalymjan Ábdisálemuly degen aty-jónin ózgertip, Álim Almat atanady. Mýzykant retinde Ystambulda memlekettik konservatorıada skrıpkashy retinde jumys istep 1975 jyly qurmetti demalysqa shyqqan.
Álim Almat tekti otbasynyń urpaǵy. Onyń atasy Almat Tobabergenuly (1805-1897) óz zamanynda úlken sáýdeger bolǵan. Jastaıynan Reseı patshalyǵy, Buhar, Hıýa, Qoqan handyqtary arasyndaǵy saýda kerýenderine ilesip saýda istegen, sóıtip júrip orys tilin úırengen. Til bilgendigi úshin Reseı patshalyǵy men Túrkistan handyqtary arasynda dıplomatıalyq mısıalarǵa qatysqan.
Sondaı-aq, Almat Tobabergenulynyń patsha sheneýnikteri men Kenesary han arasynda júrgizilgen kelissózderge de aralasqany jóninde halyq arasynda aıtylady.
Almat Tobabergenuly bes ul, súıgen. Samyrat, Tóremurat, Muhambetqalı (Mahan), Qosmurat, Pirmahan. Osy uldarynyń ishinde— Tóremurat Álim Almattyń atasy bolyp keledi. Tóremurattan Ábdisálem, Ábdisálemnen Ǵalymjan ıaǵnı Álim Almat týady.
2018 jyly, 1 aqpan kúni Ystambul qalasynda 101 jasta dúnıeden qaıtqan marqum Álim Almat aǵamyzdyń ımany joldas, topyraǵy torqa bolsyn!
Ábdiýaqap Qara
Tarıh ǵylymynyń doktory,
Mımar Sınan kórkem óner ýnıversıtetiniń profesory
