Baıqońyrdan kóteriletin Reseı zymyrandarynyń qaýpinen seskengen jurtty óz aıtqanyna sendirýge tyrysyp kele jatyr. Halyq oǵan sene me, senbeı me, ol endi basqa másele. Biraq mınıstrdiń ustanymy ózgergen emes. «Zymyran qaldyqtary – zıansyz». Bitti. Osy sózin Beıbit Atamqulov ótken aptada taǵy bir márte qaıtalady.
«Aǵymdaǵy jyly josparly ushyrýlar kózdelip otyrǵan joq. Bólingen jer 22 shaqyrymǵa 44 shaqyrym. Ekologıalyq qaýipsizdikke qatysty aıtar bolsam, ekologıalyq saraptama qazaqstandyq taraptan da, reseılik taraptan da júrgizildi. Buǵan qosa, qoǵamdyq birlestikter deekologıalyq qaýipsizdikke, ásirese jan-janýarlar álemine zertteý júrgizdi. Keleshekte ushyrý boıynsha sheshim qabyldanyp jatatyn bolsa, onda úsh jyldyń ishinde 7 ushyrý ǵana bolatynyn taǵy da aıtamyn. Ottekti-kerosındi otyndy qozǵaltqyshy bar ekologıalyq taza zymyran qoldanylatyn bolady» dedi mınıstr jýrnalıserdiń saýalyna oraı bergen jaýabynda.
Aldymen azdaǵan málimet keltireıik. Qazaq jerinde qarý synaýǵa áýes Reseı «Soıýz-2» zymyran tasyǵyshynyń bólikteri qulaıtyn jerdi 2015 jyly suraǵan. Keıin Qostanaı oblysynyń Jangeldın aýdany aýmaǵynan 76 myń gektar jer 3 jylǵa beriletin bolyp sheshilgen edi. Mınıstrdiń joǵaryda aıtyp turǵany da osy jerdiń máselesi. Qaıdan taýyp alǵanyn kim bilsin, Atamqulov zymyran ushyrǵannan keletin ekologıalyq zalal Qazaqstannyń áýe keńistiginen ushyp ótetin ushaqtardyń zıanynan 75 ese tómen deıdi. Demek kókke kóterilgen zymyran men onyń qulaǵan qaldyqtarynyń tutamdaı da zardaby joq.
Alaıda buǵan senýge bola ma? Reseı zymyrandary shynymen de qaýipsiz be? Tosyn jaǵdaı oryn almasyna qandaı kepildik bar? Mine, osyndaı saýaldar adamdy eriksiz ótkenge úńildiredi. Aryǵa barmaı-aq qoıaıyq, 2013 jylǵy apattyń úreıi jurt jadynan áli óshken joq. Baıqońyrdan kóterilgen «Proton-M» zymyrany baýyryna oq tıgen úırekteı bulǵalaqtap kelip, burq ete túsken.
600 tonnadan astam ýly geptıl aýaǵa tarady. Sonda "Qazǵarysh" ulttyq ǵarysh agenttiginiń basshysy Talǵat Musabaevtyń ne degeni esterińizde me? «Zymyran Reseıdiń Qazaqstannan jalǵa alǵan terıtorıasyna qulady. Bul - "Roskosmostyń" ishki sharýasy" degen edi Musabaev esh shimirikpesten. Aqyrynda ne boldy? Apattan ótemaqy alǵaly júrgen qazaq bıliginiń kútkeni ánsheıin esekdáme bolyp shyqty. Tizege basyp úırengen Reseı soqyr tıyn da tólegen joq.
Sonda aradaǵy kelisim qaıda? Qazaq bıligi nelikten apattyń zalaly ótelmaı jatyp, qulaǵysh «Protondy» qaıta ushyrýǵa kelisti? Nege tabandap talap qoımady? Agenttiktiń tusyndaǵy olqylyqtardy túzeýge mınıstrliktiń qaýqary bar ma? Talǵat Musabaevtan Beıbit Atamqulovtyń aıyrmasy qaısy?
Bizdińshe, aıyrmasy joqqa tán. Mınıstrdiń qazirgi sulbasy kózińizge Reseı belgilegen qulaý aımaǵynyń qoryqshysy esebinde ǵana elesteıdi. Eger Atamqulov «qoryqshy» degen sózdi qomsynsa, bir mysal keltiremiz. Ótken jyly mınstrdiń ózi maqtaýǵa teńeý tappaı otyrǵan «Soıýz-2.1» zymyranynyń qaldyqtary Qaraǵandy oblysyna qulap, alapat órt shyqqan. Tipti adam shyǵyny boldy. Abyroı bolǵanda, tilsiz jaýdan mert bolǵan kisi Qazaqstannyń emes, Reseıdiń azamaty. Keıbir derekterge qaraǵanda, apattyń saldarynan 10 myń gektar jer otqa oranǵan. Ánekı, sizge zymyrannyń zalaly! Bir qyzyǵy, osy oqıǵadan Atamqulov eshqandaı apattyń belgisin baıqaǵan joq. Mınıstr kisi qazasyn «neschastnyı slýchaı» dep baǵalasa, apattyń zalalyn «shóp qana órtendi» dep tujyrdy. Ekologıalyq turǵydan «minsiz» zymyran osylaısha ulan-ǵaıyr dalany, ondaǵy ósimdik ataýlyny, júgirgen ań men jybyrlaǵan jándikti kúlge aınaldyrdy. Ókinishtisi sol, bul joly da Reseı ótemaqy tólegen joq. Nege? Atamqulovtyń aıtqanynan uqqanymyz, órtke basqa emes, «shyjyǵan ystyq» sebep bolǵan. Sondyqtan bul qalypty jaǵdaı dep sanalady eken. Qalypty bolǵan soń, Reseı ótemaqy tóleýge mindetti emes. Mundaı azyn-aýlaq zalaldar jalǵa alýǵa tólengen aqynyń ishine kiredi-mys.
Sonda Reseı zymyran qaldyqtaryn Qostanaıǵa qulatý úshin qansha qarjy tóleıdi? Senseńiz de, senbeseńiz de sol, jylyna 460 myń dollar! Osy da arzıtyn aqsha ma? Bul Hrapýnovtar jymqyrǵan mıllıardtardyń bir shıregine de tatymaıdy. Mundaı qarjyǵa Kólginov sekildi ákimder birer kólik alyp minedi. Árıne, kelisimniń kemis tustaryn jalǵyz mınıstrge telýden aýlaqpyz. Eki el arasyndaǵy mańyzdy kelisim-sharttar Atamqulovtyń deıgeıinen áldeqaıda joǵarydaǵylar arasynda jasalatyny belgili. Biraq qazaq bıliginiń dármensizdigi janyńdy kúıdiredi. Qulaý aımaǵyn janyn sala qorǵashtap, zymyrannyń qaýpine kelgende betbaqtyrmaıtyn mınıstrdiń minezi nalytady.
Qulaý aımaǵyna qatysty sóz bolǵanda, qarapaıym halyqtyń namysyna tıetin taǵy bir másele bar. Reseı jalǵa alǵan jerdiń aqysyna beretin 460 myń dollar Jangeldın aýdanynyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn kóterýge, máselen halyqty aýyz sýmen qamtýǵa jumsalatynǵa uqsaıdy. Muny Atamqulov ár-ár jerde aýzyn toltyra aıtyp júr. Sonda deımiz-aý, damyǵan otyz eldiń qataryna umtylǵan Qazaqstan óz jerine Reseıdiń zymyran qaldyǵyn qulatpasa, aýyl jurtyna sý tartyp bere almaı ma? Zymyran qaı kúni qulaıdy dep úreılengen jurt sol sýdy qamsyz otyryp, ishe ala ma?
Shynyn aıtý kerek, zymyrannyń zyr etip, ǵaryshqa samǵap ketýine eshkim de júz paıyz kepildik bere almaıdy. Tipti «Roskosmostyń» ózi de! Óıtkeni tehnıkanyń aty – tehnıka. Betin ary qylsyn árıne, qulaý aımaǵynan taǵy bir kiltıpan shyǵyp jatsa, keshe «kún ystyq» boldy degen Atamqulov erteń «jel qatty soqty» deýi de ǵajap emes. Kúmáni basym dúnıege jurtty sendirem dep janyn salyp júrgen adamnan odan ózgeni kútýdiń ózi – kúpirlik. Osyny oılaǵanda, «Ýá Jaratqan ıem, Atamqulovty ótirikshi qyla kórme!» dep Allaǵa jalbarynǵannan basqa ne istegendeısiz?!
Sansyzbaı Nurbaba
