Shyńǵysqannyń tegi kim? Ózi kim? Bul suraq qashan, qaıdan bastalyp, qashan toqtary belgisiz. Kimder oǵan talaspady, árkim óz boljamyn aıtyp áýre. Keshe ǵana baýyrlas uıǵyr aǵaıyndardyń bir maqalasyn oqydym. Onda bireýleri «ol qazaq bolýy múmkin dep dáleldese, bireýleri negizi sol zamandaǵy Kereı degen rý ertedegi uıǵyrlardan qalǵan jurt, ol sol elden dep ózderine tartsa, bireý joq ol shynynda mońǵul dep pikir jazady». Áıteý bul taqyryp qozǵalsa boldy «ıe» kóbeıe ketetini bar. Negizi talas túıini qazaq pen muńǵul ortasyndaǵy bul daý búginde álemdik deńgeıde san márte talqylandy. Tarıhı, ǵylymı turǵydan jazylymaǵan jazba, aıtylmaǵan ápsana qalmaǵan shyǵar.
Men tarıhshy emespin, biraq tarıhtyń tolqynynda ómir súrip jatyrmyn. Sondyqtan bul suraqty basqa qyrynan qarastyryp kórdim. Iaǵnı jebireıshe (evreıshe). Óz qandastaryn otanyna oralýyyna jol ashyp jatqan tórt memlekettiń biri osy jebireı eli bolsa, biri biz – Qazaq eli. Bizde sheshesi kim ekendigine qaramaı, atasy qazaq bolsa, balasy da qazaq bolyp shejirege de, kýálikke de solaı jazylady. Al jebireıler analyq qaýym retinde ákesi evreı sheshesi basqa bolsa ol evreı dep sanamaıdy da, sheshesi evreı ákesi kim bolsa ol bolsyn oǵan evreı retinde Izraıl azamattyǵy beriledi. Bul «buqa kimdiki bolsa bolsyn, buzaý ózimdiki» degen áńgimege saıady. Bul salttyń óz shyǵý tarıhy bar shyǵar. Alaıda bizdiń ata saltymyz halqymyzdyń analarymyzǵa degen senimdiliginiń óte joǵary ekendigin, búgingi mysqylmen aıtqanda «kórshilerdiń balasy» bolmaǵanyn dáleldeı túsedi. Arýaǵyńnan aınalaıyn ata-babamyz qyz balanyń ary – berisi tutas bir aýyldyń, arysy ulttyń ary-namysy sanaǵan-ǵoı. Birdi aıtyp birge ketpeı endi taqyryptyń tutqasy Temirshi hanǵa keleıin. Shyńǵysqannyń sheshesi Ulýn, qudaı qosqan qosaǵy Bórte Jıdeli baısyn jeriniń, Qońyrat degen eliniń qyzy (bir tarıhshylar sheshesin Merkit qyzy dep júr) endi jebireıshe oılasańyz; Shyńǵysqanda odan taraǵan urpaqtarda Qońyrat, al Qońyrat-qazaq rýy. Ekinshiden, áıeli ózge ult bolǵan qarapaıym qazaqtan tartyp, ult qaıratkerleri sanalatyn aralas nekeli ardagerlerimizdiń kóbisiniń búgingi urpaqtary anasynyń tilinde sóılep, sol ulttyń basymen oılap júr. Osyǵan qarap otyryp, Shyńǵysqan jáne onyń urpaqtary boıynda qońyrat qany bar aqsút berip ósirgen anasynyń tilinde soılemedi dep kim aıta alady. Sonymen bul Shyńǵysqannyń túrki tektes taıpadan shyqqanyn dáleldeı túsetin taǵy bir mysal.
Álibek Ydyrys
