Jaqynda ǵana depýtattar aldynda baıandama jasaǵan Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov elimizdiń Reseı, Qytaı jáne Ortalyq Azıa memleketterimen 14 myń shaqyrymdyq shekarasy delımıtasıalanǵanyn aıtty. Demek, shekaramyz álemdik karta men halyqaralyq kelisimderde zańdy túrde bekitilgenipti. Qazir demarkasıa jumystary támamdaýǵa jaqyn eken.
Shekara máselesin tezdetýge sebepshi bolǵan Ýkraına men Reseı arasyndaǵy soǵys bolsa kerek. Bul týraly E.Ydyrysov: «Ýkraına daǵdarysyndaǵy osal tustyń biri — Ýkraına men Reseı arasyndaǵy shekarany bekitý kelisiminiń bolmaýy. Sondyqtan, biz delımıtasıa jumysyn tezdetip, aıaqtaýǵa jaqyn qaldyq. Qazir delımıtasıa kelisiminiń BUU-da rásimdelýin talap etýdemiz. Bul — qajet jaǵdaıda, tórelik úshin halyqaralyq uıymǵa júginýge múmkindik beredi» dedi.
Iá, búgingi tańda álemdik qaýymdastyqta aýqymdy ózgerister oryn alýda. Tipti, memleketterdiń saıasaı-geografıalq kartasy da ózgerýde. Halyqaralyq kelisimder men konvensıalar, BUU Qaralary jaı qaǵaz retinde qalýda. Oǵan Reseıdiń Qyrymdy anneksıalap alýy jáne Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy osy eldi bólshekteýge separatıstik is-qımyldar dálel. Reseıdegi keıbir teris nıetti saıasatkerler ımperıalyq pıǵylyn jasyra almaı, elimizdiń soltústik oblystary týraly arandatý maǵynasyndaǵy sózder aıtty. Ýkraına men Reseı arasyndaǵy jaǵdaıdy eskere kele, ásirese Reseı men aradaǵy shekarany tez anyqtap, zańdy túrde bekitý óte qajet ekeni daýsyz. Olaı bolsa qazirgi kúni eki el arasyndaǵy shekara máselesiniń shynaıy jaıy qalaı?
Qazaqstan táýelsizdigin jarıalaǵannan keıin birinshi kezekte memlekettiń kórshi eldermen shekarasyn anyqtaý máselesimen aınalysty. Sebebi, álemdik qaýymdastyqta memleket bolý degen sóz ony alys-jaqyn elderdiń úkimeti moıyndap, dıplomatıalyq qarym-qatynas ornatýy kerektigin bildiredi. Bul jolda respýblıka Syrtqy ister mınıstrligi ujymyndaǵy qyzmetkerler sanynyń azdyǵyna qaramaı, úlken jumys jasady.
Kórshi eldermen memlekettik shekarany ornatýda úkimettiń tapsyrmasymen qazaq dıplomattary Ulttyq Qaýipsizdik Komıtetiniń Shekara qyzmetimen birlese jumys istedi. Sonyń arqasynda Qazaqstan Respýblıkasy Qytaı, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan elderimen memlekettik shekaralaryn belgilep aldy. Eń sońynda Reseımen 2005 jylǵy 18 qańtarda Qazaqstan-Reseı memlekettik shekara týraly shartyna qol qoıyldy. 2006 jylǵy 12 qańtar kúni QR Prezıdenti N.Nazarbaev pen RF Prezıdenti V.Pýtın eki el arasyndaǵy memlekettik shekara týraly shartty ratıfıkasıalaý gramotalarmen almasty. Sóıtip, kóp jylǵa sozylǵan qıyn da kúrdeli kelissózderdiń nátıjesinde Reseımen aradaǵy shekaraǵa delımıtasıa jasaldy. Ókinishke oraı, shekara máselesindegi kelesi qadam – demarkasıa (shart boıynsha jer ústinde naqty shekaralyq belgilerdi, baǵandardy qoıý) jasaý sozylyp ketti. 7 jyldyń ishinde Qazaqstan men Reseıdiń 7 myń 510 shaqyrym shekarasy naqty jer betinde tolyq belgilenbeı, shekara baǵandarynyń 40 paıyzy ǵana ornatylǵan. Bizdiń soltústik kórshi elmen áli 60 paıyz shekaramyz ashyq jatyr. Reseı jaǵy ár túrli sebepterdi alǵa tartyp, eki el shekarasyn tolyq demarkasıa jasaýǵa qulyq tanytpaı otyr. Al, Reseı Prezıdenti V. Pýtın byltyr resmı túrde: «V svázı s obrazovanıem Evrazııskogo Soıýza otpadaet neobhodımostobýstroıstva gosýdarstvennyh granıs mejdý Rossıskıı Federasıı ı Respýblıka Kazahstan» degen. Buǵan bizdiń úkimet kelise almaıdy. Sebebi, ár memlekettiń belgilengen memlekettik shekarasy bolýy kerek.
Qazirgi tańda kóptegen adamdarda «nege osy kúnge deıin Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi shekara máselesin tolyq aıaqtamaı otyr?» degen suraq týary zańdy. Buǵan dıplomattar kináli me? Áý basta olar Úkimet pen Parlamenttiń aldyna kórshi memlekettermen dıplomatıalyq qarym-qatynas ornatqanda, tez arada shekara týraly kelissóz bastap, jer aýmaǵymyzdy anyqtaý máselesin qoıǵan. Ókinishke oraı, 1992-1996 jyldary Parlament Syrtqy ister mınıstrligine «shekarany belgileý isine asyǵystyq jasamańdar, kórshi elmen arazdyq týyp ketýi múmkin» degen ýáj aıtty. Sol kezdegi depýtat Oljas Súleımenov «búginde dos elderdiń arasynda memlekettik shekara bólinisýdiń keregi joq, Qazaqstannyń 12 myń 180 shaqyrym shekara boıy syzyǵyna respýblıkanyń barlyq azamattaryn birden qol ustatyp qoısaq ta jetispeımiz, sondyqtan bul máseleni keıinge qaldyrý qajet» depti. Shekarada adam qol ustasyp turady degendi qaıdan estigenin kim bilsin. Oljekeń áser etti me, sol jyldardaǵy depýtattardyń basym kóbi memleket qaýipsizdigi negiziniń biri shekara ekenin bile almaǵan sekildi. Sol sebepti olar dıplomattardyń shekara máselesin jan-jaqty sheshýine múmkindik bermegen.
Eshtken kesh jaqsy, bul máseleni dál búgingi kúrdeli kezeńde jedel qarap, ońtaıly sheshýge umtylyp jatqan Syrtqy ister mınıstrliginiń jumysyna sáttilik tileımiz. Óıtpegende, terıtorıalyq máseleler boıynsha alýan túrli qıturqy áreketke baratyn Reseı opyq jegizýi ábden múmkin.
Murat Almasbekuly
