«Qazaq handyǵyna 550 jyl» shyǵarmashylyq báıgesine
Beısenbaı Bekjan Kálenuly
Bas sýrette: 1754 jylǵy karta "I-e Carte de l’Asie"
Izdatelskıı dom Blaý-Karta Tartarıı. Amsterdam, 1640-70 gg. Gravúra na medı
Senesiz be, senbeısiz be? Orystar osyǵan deıin aıtyp kelgen tarıhynyń jalǵan ekenin ózderi moıyndap, bas tartyp jatyr.
Pervyı kanal televıdenıa pokazal sújet na etý temý, v kotorom prezıdentý Pýtıný byla pokazana starınnaıa karta Evrazıı ı terıtorıa nyneshneı Rossıı, nazyvaemaıa v drevnostı Velıkaıa Tartarıa.
Reseı prezıdenti V. Pýtın bas bolyp, buǵan deıin orystar Altyn Orda áskerin jeńip, túrikterden bostandyq aldyq dep júrgen 1380 jylǵy Kýlıkovo shaıqasyn bolmaǵan degenge deıin barady.
Olardy tyńdap otytsań tipti, adamnyń aqylyna sımaıtyn, buǵan deıin aıtyp kelgen sózderine qarama-qarsy pikirler aıtyp júr. Olar burynnan túrikterdiń ata qonysy bolǵan Ortalyq Azıany-Eýropalyqtardyń Orta ǵasyrlarda qoldanǵan ataýymen Uly Tartarıa dep atap, burynnan orys jeri degenge deıin barady. Olar ózderiniń, slavándardyń geni I gaplogrýppasyna jatatynyn umytyp, biz arıımiz, R1a1 gaplogrýppasynyń ıelerimiz degendi aıtyp júr. Biz oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin bárin basynan bastaıyq.
Orys memleketiniń bastaýy Kıev knázdiginen bastalady. Al Kıev qalasynyń negizin salǵan hazarlar.
Qazirgi derekter boıynsha qazirgi Kıev mańyndaǵy alǵashqy eldi mekender Kónekıev(Starokıev) taýynda budan 1500-2000 jyldar buryn paıda bolǵan. Ańyz boıynsha, b.z. V ǵasyrdyń sońy men VI ǵasyrdyń basynda Dneprdiń oń jaǵalaýyndaǵy bıik jarqabaqtan aǵaıyndy hazar jigitteri Kıı,Shek,Horıv pen qaryndastary Lybed qala salyp, qalaǵa eń úlkeni Kııdiń atyn beredi. Qala Kııdiń qalasy-Kıev gorod atalady. Keıbir tarıhshylar Kıevti dalalyqtardyń (polovsy) ortalyǵy boldy deıdi.
X ǵasyrda Vızantıa ımperatory Konstantın Bagronarodnyı Kıevtiń hazarsha «Samvatas»-«bıiktegi bekinis» degen de aty bolǵan deıdi.
Kıı, Shek, Horıv ı Lybed osnovyvaıýt Kıev
1982 jyly qalanyń 1500 jyldyǵy arnaıy atap ótildi. Demek, qala b.z. 482 jyly salynǵan dep sanalady.
Al hazarlar degen kimder? Endi soǵan toqtala keteıik.
Hazarlar qazirgi Reseıdiń ońtústiginde kóneden kele jatqan halyq. Gýn ımperıasy qurylǵanda osy ımperıanyń quramyna kiredi.
Ataqty Edil patsha (Atılla) qurǵan gún ımperıasy Edil kenetten qaıtys bolǵan soń ekige bólinedi. Batysy ortalyǵy Rım qalasy bolǵan Ýarhan memleketi bolsa, shyǵysy Hazar qaǵanaty dep atalady.
Jańa qurylǵan Hazar qaǵandyǵy kúsheıip, kórshilerine qaýyp tóndire bastaıdy. VI ǵasyrda parsy patshasy Kabad Shırvannyń soltústiginde topyraqtan úlken qorǵanys shebin júrgizedi. Al onyń uly Hosroı hazarlarmen shekarada qorǵanys qamalyn salady.
Konstantın Bagránarodnyı, Baıer, Lerbertter hazarlardy-túrikter dep ataıdy jáne hazar qalasy Sarkeldi-«aq qonaq úı» dep aýdarady.
VI ǵasyrda hazarlar: shyǵysynda kóshpendi túrik taıpalarymen, soltústiginde fındermen, batysynda bolgarlarmen shektesedi, al ońtústiginde olardyń ıeligi Araks ózenine deıin jetedi.
Bul kezde orys degen ataý atymen joq. Orys degen at alǵash ret IX ǵasyrda paıda bolady. Orys degen ataý birinshi ret Novgorodqa varág Rúrıkpen birge kelgen. Osy varágtardan shyqqan knáz Oleg (keı derekterde normandyq Oleg dep ataıdy) Kıevti qýlyqpen basyp alatyn 882 jyl alǵashqy orys knázdyǵynyń qurylǵan jyly dep sanalady.
VII ǵasyrda hazarlar ishki tartystan álsiregen bolgarlardyń jerin tartyp alady. Osydan bastap hazarlar men Vızantıa ımperıasy betpe-bet keledi. Hazarlar Vızantıaǵa úlken qaýyp tóndiredi. Vızantıalyqtar hazarlarǵa úlken syı berip turady, tipti quda bolýǵa da barady. Imperator Konstantın Bagronarodnyı hazarlarǵa qarsy alandar men oǵyzdardy paıdalanýǵa tyrysady. Al ımperator Geraklıı Persıaǵa qarsy kúreste hazarlardy óz jaǵyna qosyp aldy.
638 jyly arab halıfy Omar Persıany jaýlap alyp, kórshi elderdi shabýyldady. Arabtarǵa qarsy soǵys hazarlarǵa aýyr soqqy boldy. Hazarlardyń astanasy Selınderdi arabtar jaýlap aldy. Tek qana arabtardyń Bolındjır ózeni boıyndaǵy jeńilisi hazarlardy tolyq talqandalýdan saqtap qaldy.
Hazarlar qysta qalada tursa, jazda dalaǵa jaılaýǵa shyǵyp ketetin bolǵan. Selındjerdi arabtar talqandaǵan soń olardyń astanasy qazirgi Astrahan mańyndaǵy Itıl qalasy boldy.
VII-VIII ǵasyrlarda hazarlar arabtarmen 80 jyldyq soǵys júrgizdi. 737 jyly kelisim jasalyp, arabtar hazarlarǵa ıslam dinin qabyldaýǵa mindetteıdi.
Hazarlar ońtústiginde sátsizdikke ushyrasa, soltústiginde jeńisterge jetti. Hazarlar 894 jyly oǵyzdarmen odaqtasyp, Tavrıa aralynyń soltústiginde turatyn pechenegter men vengrlerdi talqandaıdy. Al odan burynyraq Dnepropetrovsk boıyndaǵy slavándardy baǵyndyryp, olardan «úı basy salyq» alady. Osylaısha hazarlar IX ǵasyrda kúsheıe bastady. Hazarlarmen birge soltústikte jańadan paıda bolǵan,shashyrańqy slavıan taıpalary da birigip kúsheıe berdi.
Alǵashqy bolyp orys knázi Oleg hazar qaǵanatyna qarasty keıbir bólikterdi baǵyndyrady. Al 966 jyly ( keı derekterde 969 jyly) Svátoslav Igorevıch hazarlarmen soǵysta tolyq jeńiske jetti. Hazar qaǵanaty qulady.
Hazarlardyń qaldyǵy biraz ýaqyt Kaspıı teńizi men Kavkaz taýy arasynda ómir súrdi de, aqyrynda basqa halyqtarǵa qosylyp, aralasyp ketti.
Endi varágtar degender kim? Soǵan toqtala keteıik.
Varágtardyń kim ekeni týraly ártúrli pikir aıtylady. Naqty tegi anyqtalmaǵan.
Varágtardy: a) varg-«qasqyr», «qaraqshy»;
b) wara-«ant berý», «ant», áskerı ant berý;
v) var-«sý», teńiz adamdary;
g) felag-kóne ısland tilindegi «vıkıng» sóziniń slaván tilinde burmalanyp aıtylýy, sıaqty túsindiretin pikirler kóp.
Bul túsindirmelerdiń ishindegi «vıkıng» ataýynan basqasynyń barlyǵy varágtardyń minezdemesi dese de bolady. Olar soǵysqa ábden mashyqtanǵan tińiz qaraqshylary bolyp sýretteledi.
Al vıkıngter degender kim?
Vıkıngter (dat tilinde vikinger, shved. vikingar, norv. vikingene)- VIII-XI ǵasyrlardaǵy ataqty skandınavıalyq tińizshiler. Qazir Amerıkany ashty dep júrgen Kolýmbtan 493 jyl búryn vıkıngter Leıf pen Bárnı amerıkaǵa jetkeni anyqtalǵan.
Vıkıngter negizinen alǵanda qazirgi Shvesıa, Danıa men Norvegıa jerlerinen shyqqan erkin sharýalar. Halyqtyń kóbeıip, jerge tapshylyq bolýyna baılanysty týǵan jerden basqa jaqqa ketýge májbúr bolǵan. Dinderi kóne din (ıazychnıkı).
Vıkıngterdiń joryq joldary
Shved jáne Baltyq teńizi jaǵalaýynyń vıkıngteri kóneorys jáne vızantıalyq derekterde varágtar degen atpen shyǵysqa joryq jasasa, norvegtik jáne dat vıkıngteri batysqa qaraı joryqqa shyǵyp, normandar degen atpen belgili bolǵan.
Vıkıngter týraly kóne skandınavıa halyqtarynyń ańyz dastandary (sagı) kóp. Olardy týǵan jerden tys jerden jaqsy ómir izdegen jumyssyz, jaldamaly áskerler (rysarlar) dep túsinýge bolady.
D.S Lıhachev aýdarǵan «Ótken zaman jylnamalarynda» (Povestı vremennyh let) bylaı deıdi:
«6370 (862) jyl. Aldymen salyq tóleýden bas tartyp, varágtardy teńizge qýyp tastaıdy. Biraq varágtar ketken soń, halyq birin- biri tyńdaýdan qaldy. Ata- ataǵa bólinip, bir- birimen soǵysa bastady. Aqyrynda aqyldasa kelip, varágtardan knáz shaqyrtýǵa kelisedi. Varágtardyń rýs, shved,normann, angl jáne gotland dep atalatyn toptary bolady. Teńizdiń arǵy jaǵyndaǵy varágtarǵa, rýstarǵa barady. Rýstardan aǵaıyndy úsh varág tańdalyp, olar ózderimen barlyq rýsterdi ala keldi. Eń úlkeni Rúrık- Novgorodqa, Sıneýs- Belozerge, Trývor- Izborskge bıleýshi boldy. Osy varágtardyń atymen Rýs jeri dep ataldy. Bul osynda turatyn negizgi halyqtyń aty emes, bıleýshi, syrttan kelgen Rúrık bastaǵan az ǵana varágtardyń burynǵy ataýy bolatyn. Al burynǵy Novgorodtyqtar slovender bolatyn. Eki jyldan soń Sıneýs pen Trývor qaıtys bolyp, bar bılik Rúrıkke tıdi. Rúrık óz adamdaryna qalalardy bólip beredi. Varágtar bul jaqta syrttan ákelip otyrǵyzylǵan. Al baıyrǵy turǵyndar: Novgorodta slovender, Poloskde krıvıchter,Rostovta merıler,Belozerskde vester, Mýromda mýromdar turdy, al báriniń ústinen Rúrık bılik júrgizdi. Onyń eki boıarlary bolatyn. Olar óz týystarymen Sargradqa (Konstantınopol) suranady.»
Rúrık ólerinde júrekjutqan batyr normandyq konýng Olegke Novgorodtyń bıligin tapsyrady. 882 jyly ol ońtústikke joryq jasaıdy. Jolda Smolensk men Lúbechti baǵyndyryp, Kıevke keledi. Kıevte bul kezde Kııdiń urpaqtary hazarlyq knáz Askold pen Dır bıleıtin. Oleg olardy aldap qala syrtyna shyǵaryp alady da óltirip, qala bıligin basyp alady.
Askoldtyń molasy
Kıevtiń sońǵy hazarlyq knázderi Askold pen Dır óltirilgen jerge qazir mazarat ornatylǵan.
Soltústik jáne Ońtústik Rýsti biriktirgen Oleg endi uly knáz dep atalatyn boldy. Nestor jylnamashy aıtty deıtin: «Kıev- orys qalalarynyń anasy bolsyn!» degen sóz Olegke aıtylǵan. Osy kezden bastap Kıev kóne orys knázdiginiń astanasy boldy.
907 jyly Oleg Sargrad (Konstantınopolǵa) 80 myńdyq áskermen tabysty joryq jasaıdy. Osy joryq nátıjesinde Kıev Rýsi úshin óte paıdaly, salyqsyz saýda jasaýǵa múmkindik beretin beıbit kelisim jasalady.
Al 966 jyly ( keı derekterde 969 jyly) Svátoslav Igorevıch hazarlarmen soǵysta tolyq jeńiske jetti. Hazar qaǵanaty qulady.
Shved jáne Baltyq teńizi jaǵalaýynyń vıkıngteri kóneorys jáne vızantıalyq derekterde varágtar degen atpen shyǵysqa joryq jasaǵan.
Osynyń bárin qorytyndylasaq, rýs (orys) degen ataý varág-vıkıngtermen birge kelgen. Kóne zaman jylnamashylarynyń aıtýynsha, vıkıngterdiń rýsten basqa, shved, norveg, dat,angl, gotland jáne t.b. atalatyn toptary bolǵan. Osy atalǵan ataýlar qazir bir- bir eldiń attaryn alyp otyr. Al osy vıkıngterdi shaqyryp, ózderine bıleýshi saılaıtyn qarapaıym qara halyqtar slovender (qazirgi ataýmen slavıandar) men ýgrofınder bolatyn.
Burynǵy tarıhta slavıandar degen ataý áste aıtylmaıdy. Buryn knázdiktar attary men bıleýshi áýletteriniń attary ǵana aıtylǵan. Slavıandar, Shyǵys slavıan respýblıkalary degen termınder sońǵy ǵasyrlardyń jańalyqtary. Burynǵy orys tarıhynda Rúrıkter áýleti kezeńi, Romanovtar áýleti kezeńi dep bólinetin.
Al XX ǵasyrda Gıtler «taza qandy arııler» degen uranmen álemdi dúr silkindirgennen keıin, orys saıasatshylary orystardy arıılerge jatqyza bastady.
Al qazir orys saıasatshylary «Uly Tartarıaǵa» jarmasyp, orys arıılerdiń geni R1a1 gaplogrýppasyna jatady dep, túrkilerdiń uly murasyna jarmaspaq sıaqty.
Bul árıne naǵyz ǵalymdardyń emes, saıasatkerlerdiń shyǵaryp júrgeni.
Al shyndyǵy qalaı? Endi osyny taldap kórseteıik.
(Jalǵasy bar)
