Eger bılikke ultshyldar keletin bolsa, qazaqstandyq orystar "aıaqtarymen daýys beretin bolady". Ýkraına daǵdarysynan keıin Reseılik jáne Qazaqstandyq sarapshylar "Qyrym epopeıasy" Qazaqstanda da qaıtalanýy múmkin degen pikirde. Eger Reseı qazaq jerine aýyz salatyn bolsa, Soltústik jáne Shyǵys Qazaqstandaǵy orys, slaván birlestikteri aldyńǵylardyń biri bolyp búlik shyǵarýy múmkin.
Mysaly, Respýblıkalyq "LAD" slaván qozǵalysynyń ókili Maksım Kramarenkonyń myna bir suhbatynyń mazmunyn usynbaqpyz.
- Qazirgi tańdaǵy Qazaqstan aýmaǵyndaǵy slaván jáne orys birlestikteriniń naqty sanyn aıta almaımyn. Biraq, 100-diń ústende ekeni ras. Olar Respýblıka kóleminde uıymdastyrylatyn sharadarǵa belsendi qatysyp turady. Sonymen qatar, mádenı-tanymdyq, aǵartýshylyq qyzmetter atqarady. Sonyń ishinde, orys mádenıetin, salt-dástúr, ádet-ǵuryptaryn nasıhattaý, orys tilin dáripteý. Urpaq sanasyna sińirýmen qatar, orys azamattarynyń quqyqtaryn qorǵaý, orys tildi turǵyndardyń etno-mádenıe qundylyqtaryn saqtaý jáne t.b. jumystarmen aınalysýda. Qazaqstanda irili-usaqty 86 qala, qoyssha shaǵyn qalashyqtar bar bolsa, sol jerlerdiń barlyǵynda orys tildi azamattar turady. Solardyń jeke ınısıatıvasymen qurylǵan bizdiń ortalyqtar jumys isteýde. Bul quramǵa qazaqstandyq "kazak" dıasporasy da qosylady.
- Siz orystildilerdiń quqyǵyn qorǵaımyz dedińiz. Sonda Qazaqstanda orystildi azamattarǵa qysym kórsetilip, qandaıda bir shekteýler qoıylǵan ba?
- Men orys tildiler men orys-slaván ulty ókilderiniń etno-mádenı quqyqtaryn aıtyp otyrmyn. Mysaly, kópshilik ortadaǵy orys tiliniń ekinshi planǵa ótýi. Orys tildi azamattardyń qazaq tilin túsinbegendikten týyndaıtyn qıyndyqtar t.b. Biz máseleni sheshýi úshin memlekettik organdar men Qazaqstan Halqy Assamblıeıasymen birlesip sheshýige tyrysamyz. Mysaly, 2011 jyly bizdiń uıymǵa kóptegen aryzdar kelip tústi. Solardyń basym kópshiligi memlekettik mekemelerde tegis "qazaq tili" tilinde sóılesip, orys tili shettetilgen edi. Biz aryzdardy alyp, QHA-syna bardyq, birlesken komısıa quryp, isti Bas Prokýratýraǵa jiberdik. Kóp uzamaı másele de sheshildi. 2012 jyldan bastap memlekettik mekemelerde burynǵydaı orys tili órken jaıa bastady. Sol 2011 jyly QR Konstıtýsıasynyń "til" týraly bólimindege Memlekettik mekemelerdegi resmı til-Orys tili degen tarmaqty alyp tastaý kerek degen bastama da kóterildi. Biz "LAD" qozǵalysy buǵan qarsylyq bildirdik. Osydan keıin Qazaqstannyń ultshyl-patrıottary óre-túregelip, dál osy anonımdi zań jobasyn qoldap, orys tilin memlekettik statýsynan aıyrýdy kózdegen edi. Tipti, 180 kisiniń qoly qoıylǵan hatty Parlamentke jibermek bolǵan. Biraq, arada eki kún ótpeı jatyp, qol qoıýshylar ózderiniń qol qoımaǵandyǵyn aıtty. Jalǵyz ǵana ustanymynan aıyrylmaǵan - Aıdos Sarym edi. Bizdiń arqamyzda bul hat parlamenttiń qulaǵyna jetpedi.
Sizder qarjyny qaıdan alasyzdar?
- Negizgi qarjy kózi birlestikke múshe kisilerdiń jarnasynan alynady. Orys kásipkerleri men qaltaly azamattardan. Sondaı-aq, Reseılik áriptesterden bólinedi.
Endi, saıası taqyrypqa aýysaıyq. Qazaq qoǵamy ázirge tynysh. Eshbir toptar arasynda jik-jikke bólinýshilik bolǵan joq. Men birlestik jetekshisi retinde Qazaqstannyń ár aımaqtaryn aralaımyn. Qazaq jáne orys azamattarymen kózbe-kóz kezdesip, sóılesemin. Negizinen Ýkraına daǵdarysyna baılanysty qazaqstandyqtardyń basym bóligi Reseıdi jaqtaap otyr. Tipti, qazaqtar "Biz Qyrymdy qaıtardyq!"-deıdi. Bul qazaqstandyqtardyń kózqarasy. Sondyqtan, Reseıdiń qazaq topyraǵyna kóz alartýy qısynǵa kelmeıdi. Bul ádeıi bir toptardyń taratyp otyrǵan daqpyrty. Sebebi, biz Qazaqstandaǵy Orys birlestikteri Resıe tarapynan qarjylandyrylyp otyrmyz. Sol sıaqty, Reseıdegi Qazaq birlestikteri de Qazaqstan tarapynan qarjylandyrylyp otyrǵan joq pa?! Sondyqtan, Qazaqstandaǵy Reseı birlestikteri eldiń tynyshtyǵyn buzyp, berekesin alady. Qazaqstannyń terıtorıasyn bólshektep, Reseıege qosylýdy qoldaıdy deý múldem kúlkili.
