Eń qıyn mamandyq - adam bolý

HOSE MARTI

Osy 2018 jyldyń mamyr aıynyń ekinshi kúni Abaı atyndaǵy QazUPÝ, Jaratylystaný jáne geografıa ınstıtýtynda “Qazaqstan tórtinshi ónerkásip tóńkerisi qarsańynda: Básekelestik jáne adamı kapıtal áleýetimen” -atty erkin pikir men ashyq oı alańyn uıymdastyrdym. Dóńgelek ústelge tanymal ǵalymdar, kásipkerler, ustazdar jáne magıstrler men stýdentter qatysyp, aldaǵy ýaqytta adamzatty kútip turǵan asa aýqymdy ǵylymı-tehnıkalyq jańǵyrýlarmen birge, buryn-sońdy bolmaǵan básekelestik jáne joıqyn qaýip-qaterler týraly oı bólisti.

Uıymdastyrýdaǵy maqsatym - jastardyń durys mamandyq tańdap, sapaly bilimdi alyp, bolashaqta qajetti kásippen aınalysyp, qarjylyq jáne áleýmettik turǵyda táýelsiz bolýy úshin baǵyt-baǵdar berý. Bul oıǵa kelgenime de biraz jyl boldy. Sebebi ýnıversıtette ustaz bolyp júrgenime mine 30 jylǵa jaqyn ýaqyt ótipti. Aldymyzdan qanshama shákirtter túlep ushty. Zaman aǵymy men ýaqyt talaby da kóz aldymyzda ózgerip, qubylyp jatyr. Bilim men ony berýdiń ádis-tásili, tehnıkasy úzdiksiz jańǵyrýda. Adam óz zamanyna laıyq bilimdi alýy kerek, bolamasa, kóshten qalyp qoıady. Nasyr Ahmet Qalpeniń sózimen aıtqanda: “Óz zamanynyń ǵylymyn bilmeı ómir súrgen kisi, nadan bolyp óledi”/1/. 

Bizdiń ýnıversıtet pedagogıkalyq baǵytta bolsa da, shákirtterim qatarynan jýrnalıser,  quqyq qorǵaý oryndarynyń, bank salasynyń qyzmetkerleri, ákimshilik qyzmetkerler, kásipkerler, satýshylar t.b. ósip shyqty. Tipti kezinde durys mamandyq tańdamaý sebebinen, oqýǵa qyzyqpaı, sońynda ýnıversıtetpen “qoshtasyp”, ómirin óksitkender de boldy. Bul ne sonda? Bizdiń jastar nege ózderi sonsha jyl oqyǵan kásibin istemeıdi? Álde olar óz mamandyǵy boıynsha jumys taba almady ma, joq álde ustazdyq salanyń mártebesi men jalaqysy tómen boldy ma, álde, jan qalaýy sol boldy ma? Bári de múmkin. Al sonda nege áýelde pedagogıkalyq mamandyqqa oqýǵa tústi?-degen suraq týady. Mine máseleniń túp - tórkini osynda jatyr.

Álemde 40 myń shamasynda mamandyqtyń túri bar. Jylyna 25 mln adam jumys ornyn aýystyrady eken, bir qyzyǵy sonyń 12 paıyzy óz ornyna qaıtyp keledi/2/. Bunyń ózi mamandyq tańdaýdyń kúrdeli ekendigin uǵyndyrady. Mektep bitirýshi úmitkerlerdiń ózderine qajetti mamandyqty tańdaı almaýynyń sebepteri ár alýan. Oǵan mınıstrlik, mektep, ata-ana, oqýshynyń ózi de jaýapty bolýy múmkin. Eger mınıstrlik túlekterdiń bolashaǵyna durys baǵyt-baǵdar beretin aqparattar men maman-kadrlardy uıymdastyryp, júıeli túrde, BAQ arqyly jumys istese, bolashaqta qajetti pánderdi oqytýǵa mán berse; Mektep ujymy psıholog, bilikti pedagoktardy, bıznesmenderdi, ǵalamdardy, qoǵam qaıratkerlerin shaqyryp bitiretin jáne orta mekteptiń joǵary synyp oqýshylarymen kezdesý uıymdastyrsa, sol arqyly olarǵa jol siltese; Ata-ana bireýge, kórshisine, aýyldasy men aǵaıynyna eliktemeı, óz balasynyń daryny men qyzyǵýshylyǵyna saı, mamandyq alýyna jaǵdaı jasasa; Oqýshy da sabaqtan tys ýaqytynda jańa ǵylymı-tehnıkalyq dúnıeler men shyǵarmashylyqqa den qoıyp, óziniń bolashaǵy týraly bir sát bolsa da, oılanyp, jospar jasasa basqasha bolar edi. Biraq naqty ómirde olaı bolmaı jatady. Túlekter psıhologıalyq turǵyda abyrjý, júreksiný, senimsizdik, ózge bireýge elikteý, sharasyzdyq faktorlaryna shaldyǵady. Oǵan kómek kórsetýge ata-anasynyń, oqytýshylarynyń da ýaqyty ne shamasy kele bermeıdi. Onyń ústine kórpege qaraı kósilý de bar. Qazirgi jastar JOO-yn taldaǵanda mynadaı ólshemderdi negiz etedi: mamandyǵynyń bet-bedeli, tabystylyǵy, oqý aqysy, aınaladaǵy adamdarǵa áseri, UBT jınaǵan baly jáne óziniń beıimdiligi men qyzyǵýy. Osylardyń ishinde eń sońynda ǵana júrek qalýy tur. Al qalǵandary qoǵamdyq-ekonomıkalyq, psıhologıalyq faktorlar jetegi. Sonyń nátıjesinde túlekterdiń 15 paıyzy ǵana durys tańdaý jasaı alady eken. Qalǵan basym kópshiligi kezinde kóremiz degen “táýekelmen” kete barady. Sondyqtan meniń maqsatym: Azamat retinde - jastardyń bolashaǵy baıandy bolýyna; Ustaz retinde - aldyma óz mamandyǵyn súıip oqıtyn jastyń kelýine; Áke retinde - urpaǵymnyń bilikti, bilimdi adam bolýyna jol silteý ǵana. Bir aýyz sózben aıtqanda qazaq jastaryn adamı kapıtalǵa aınaldyrýǵa mán berý. Kapıtal degenimiz - tabys ákeletin qundylyq. Tabys ákelmegen kez-kelgen baılyq kapıtal bola almaıdy. Sondyqtan alǵan bilim ne ózine, ne eline paıdasyn bermese ol qaıdan adamı kaptıal bolmaq? Adamı kapıtalǵa aınalmaǵan jan qalaı básekelestikke qabilette bola alsyn?

   «Adamı kapıtal» termınin alǵash ret ǵylymı ortaǵa engizgen,  Nobel syılyǵynyń ıegeri, ekonomıs Teodor Shýls: “Adam boıyndaǵy barlyq qabilet týa bitedi nemese ómirlik daǵdymen qalyptasady. Tıisti qarjy bólý arqyly damytylatyn adam boıyndaǵy týa jáne ómirde júre qalyptasqan qundy qabiletterdi biz adamı kapıtal deımiz” - degen. Demek, adamı kapıtal – adamdardyń óndiris prosesine qatysý kezindegi qabileti men bilimi, eńbek etý dárejesi. Adam boıynda jasyryn qabilet bolady. Ol qyzyǵýshylyq sezimi arqyly kórinis tabady. Júre bitetin qabilet ol - durys jol kórsetý jáne oqytý arqyly jetiledi.

Memleket te, jeke azamattar da urpaq bilimine qarjy quıýdan saqsynbaý kerek. Adam kapıtalynyń ınvestısıasyna – densaýlyq saqtaýǵa, oqýǵa, tehnıkalyq bilim alýǵa ketken shyǵyndy aıtýǵa bolady. Damyǵan elder adamı kapıtalǵa ınvestısıa salýdy bolashaqta mol tabys ákeletin bıznes joba retinde qarastyrady. Nobel syılyǵynyń taǵy bir laýreaty Gerı Bekker: “Bilimge jumsalǵan ınvestısıa bolashaqta orta eseppen jylyna 12-14 paıyz tabys beredi; Turǵyndardyń adamı kapıtalyn damytý eldiń jalpy ekonomıkalyq ósimine ákeledi; Adamı kapıtaldy bir paıyzǵa ǵana arttyrý, İJÓ-niń jan basyna shaqqandaǵy ósimin 3 paıyzǵa deıin arttyrady”-deıdi. Sondyqtan jastardyń jaqsy bilim alyp, óz isiniń mamany bolý tek jeke adamdardyń ǵana qýanyshy emes, tutas eldiń mereıi dep baǵalaý jón. Bul kezekte joǵary oqý oryndar (JOO) júıesiniń tıimdi jumys isteýiniń  mańyzy zor.

Qazirgi Qazaqstan joǵary oqý oryndary álemdik damý úrdisine bet alǵandyqtan jetistikteri men kemshilikteri de bolady. Shamamen elimizde 131 joǵary oqý orny bar. Sany jaǵynan árbir mıllıon turǵynǵa shaqqanda Ulybrıtanıa, Germanıa, Japonıa sıaqty elderdi basyp ozyp otyr. Onyń ústine mamandyqtar boıynsha aýytqýlar basym. Máselen, JOO-da 350 myńǵa tarta shákirt bilim alsa, onyń 330 myńnan astamy bakalavrlar. El ekonomıkasy úshin osynshama bakalavrlarǵa suranys bar ma? Ásirese, zańger, ekonomıs, qarjyger sıaqty mamandyqtar úshin? JOO-da 27 paıyz ekonomıser daıynlalady eken. Al elimizdiń eńbek naryǵynda ártúrli ekonomıkalyq mamandyqtar boıynsha jumys isteıtinder sany 13 paıyzdan aspaıdy. Eki ese adam artyq eńbek kúsh. Kerisinshe elimizde tehnıkalyq  kásiptik oqý oryndaryn bitirgen mamandardy qajetsinetin 20 myń jumys orny bos tur. Mine bul mamandyq tańdaýdaǵy olqylyqtardyń saldary. Ekonomıkalyq áleýeti joǵary elderde mektep bitirýshilerdiń 80 paıyzǵa jýyǵy kásibı biliktiligi joǵary jumysshy maman­dyǵyn ıgerýge den qoıady/3/.

Osy tusta basa aıta ketetin bir jaǵdaı, qazirgi tańda joǵary bilim alý qol jetimdi. Alaıda, suranysqa ıe mamandyq ıesi bolý másele bolyp tur. Óz basym qazaq jastarynyń jappaı JOO-da oqýyn qup kórmeımin. Kerisinshe  qalamsap, ıne jasaýdan bastalatyn kúndelikti turmystyq buıymdardan tartyp ǵylymı sıymdylyǵy joǵary tehnıkalardy jasaıtyn, “Made in Kazakhstan” avtory bolatyn jastar kerek. Onsyz “Básekege qabiletti 30 eldiń qataryna kirý”-degen uranymyz bos arman bolmaq. Sóz oraıy kelgen soń azdap tolyqtyra keteıin, Búkilálemdik ekonomıkalyq forým Dúnıejúzlik bank jáne Jenevadaǵy halyqaralyq menedjment jáne damý ınstıtýtymen birlikte  ár jyly álem elderiniń básekege qabilettiligin baǵalaıdy. Sol arqyly elder ózderiniń artyq-kem tustaryna taldaý jasaıdy. Onyń ólshem kórsetkishteri kóp. Bastylary tómendegideı/4/:

Biz osy kórsetkishter negizinde 30 eldiń qataryna kirýdi maqsat etip otyrmyz. Bizdiń bilim berý, mamandyq tańdaý ustanymymyz osy kórsetkishterdiń talabyna saı nysanda bolǵany durys. Onyń ústine  tórtinshi ónerkásiptik tóńkeris qarsańyndamyz. Bul tóńkeris - Kıberfızıkalyq júıeniń  óndiriske, kúndelikti turmysqa jáne jumysqa enýimen erekshelenetin, adam balasynyń ómir súrý tártibin, óndirisi men turmysyn, saýdasy men naryǵyn, tipti, úkimeti men saıası júıesin, qala berdi jeke adamnyń tulǵalyq qasıetin ózgertetin iri tóńkeris. N.Nazarbaevtyń sózimen aıtqanda: Tórtinshi jahandyq ónerkásiptik revolúsıa nemese jańa tehnologıalyq qalyp bizdiń qalaı jumys isteıtinimizdi, azamattyq quqyqtarymyzdy qalaı iske asyratynymyzdy, balalarymyzdy qalaı tárbıeleıtinimizdi túbegeıli ózgertedi. Ol el ekonomıkasynyń damýyna áser etip qalmastan, jappaı jumyssyzdyqqa alyp keledi. Mine úmitkerler, jastar shynaıy oılanyp, durys mamandyq tańdap, adal eńbek etip, óziniń kásibı álemin jasaýdyń kezi keldi. Biz kóterip otyrǵan máseleniń ózegi de osy.

Búkil dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń negizin qalaýshy ári prezıdenti Klaýs Shvabtyń “The Fourth Industrial Revolution”(Tórtinshi ónerkásiptik tóńkeris)-atty kitabynda: “Tórtinshi ónerkásip revolúsıasy boıynsha, komýnıkasıanyń  sıfrlyq baılanys  arnalarmen jáne  baǵdarlamalyq tehnologıamen qamtamasyz etilýi,   qoǵamdy túbegeıli ózgertedi desek artyq ketpeımiz. Bul ózgeristerdiń áser etý aýqymy, transformasıalanýy jáne jyldamdyǵy, adamzat tarıhynda bolyp ótken ónerkásiptik revolúsıaǵa qaraǵanda múldem basqasha turpatta júrip jatyr”-dep atap kórsetti/5/. Osy kitapta Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń halyqaralyq saraptaý keńesiniń, joǵary laýazymdy bıznes ókilderiniń  800 jetekshisine zertteý júrgizip, sol bıznes ókilderiniń kózqarastary boıynsha  túbegeıli ózgergen jańa tehnologıanyń qaı kezden bastap, jalpy qoǵamdyq sıpat alatyndyǵyn jáne onyń áseriniń qalaı bolatyndyǵy týraly saraptamany usynǵan. Men sizderge ózgeris kezeńniń  23 ózgerisin tómendegi keste arqyly usynyp otyrmyn.

Kórip otyrǵandaryńyzdaı, osy 23 túrli ózgeris bizdiń qoǵamdy jáne qoǵamdyq qarym-qatynasty túbegeıli ózgertý qarsańynda tur. Qazirgi kezde zertteýshiler men óner­tap­qyshtar – adam ıntellektisi deńgeıindegi ja­sandy ıntellektini oılap tabýǵa talpynýda. Jasandy ıntellekt (Artificial intelligence) «aqyldy» tehnologıalar za­ma­nyn týdyrdy jáne ol toqtaýsyz ári qaraı damyp barady. Biz bul maqalada, 4-ónerkásiptik tóńkeristiń ár ózgerisine toqtalmaımyz. Biz tek, osy ózgerister oryn alǵanda qandaı mamandyqtardyń ornyn tehnıkalar ıelep, adamdardy jumyssyz qaldyratynyn jáne qandaı mamandyqtardy adamdar ózderine alyp qala alatyndyǵy týraly aıtamyz. Zertteýdiń nátıjesine negizdelgende adamdardyń jumyssyz qalatyn salalardyń retin joǵarydan tómen qaraı ornalastyrsaq bylaı:

- kólik jáne júktasymal,

- óndiris,

- tehnıkalyq montaj jáne remont,

- qurylys jáne ken óndirý,

- jer ıgerý, orman jáne balyq sharýashylyǵy,

- keńse jáne ákimshilik qyzmetter,

- satý jáne oǵan qatysyty jumystar,

- qyzmet kórsetý,

- dárigerlik jáne densaýlyq saqtaýdaǵy tehnıkalyq qyzmetter,

- bilim berý, zańnamalyq, halyqqa qyzmet kórsetý, óner men BAQ,

- kompúterlik qural-jabdyq, tehnıka men ǵylym,

- basqarý, bıznes jáne qarjy/5, 175./

Eń aldymen robototehnıkalardyń ıeleıtin salasy- kólik jáne júktasymal salasy bolmaq, oǵan júrgizýshisiz kólikterdiń paıda bolýy jetkilikti sebep. Odan soń óndiris oryndary, montaj jáne remont, qurylys, ken óndiriý men baıytý salalary birtindep adamdardyń qolynan sýsyp shyǵa bermek. Biraq, bilim, óner, shyǵarmashylyq, ǵylym men basqarý salalary adamdardyń enshisinde qalady. Oǵan jasandy ıntelektiniń múmkindigi jetpeıdi. Biz joǵaryda aıtqan jasandy ıntelektiniń “qolyna ótetin” salalarda múlde adam jumys istemeıdi deýden aýlaqpyz. Onda da adamdar jumys jasaıdy, mysaly, basqarýshy, tehnıkalyq sheberler, zańgerler, kásipkerler bolyp. Mine jas dostar Sizderdiń zamandaryńyz álde sor álde baǵyńyz bolar osyndaı ózgermeli ómirge tap bolyp otyrsyzdar, básekelestik buryn jáne qazir adamdar arasynda bolsa, taıaý bolashaqta adamdar men adamdar arasynan alqyp, adamdarmen “jasandy adamdar” arasynda bolǵaly tur. Al ondaı jasandylardyń júreginde Qudaıdyń bizge bergen eń uly syıy - mahabbat pen izgilik bolmaǵandyqtan olarmen báseke keskilesken túrde bolatyndyǵy daýsyz. Biraq, Siz saspańyz, qoryqpańyz, tek solardy jasaý men basqarýdyń bilimi men ǵylymyn ıgerińiz, shyǵarmashylyqqa jaqyn bolyńyz, jeke kásibińizdi ashyńyz. Al ata-analar halqymyzdyń “Áke balaǵa synshy”-degen danalyǵyn basshylyqqa alyp, balańyzdyń dara qasıetin, áýestigin baǵalańyz. Onyń qandaı mamandyq oqýyna nemquraıly qaramańyz. Onyń bilimine “ınvestısıa” salýdan qashpańyz. Ol ınvestısıa meıli qarjy, meıli aqyl-keńes, jyly júrek, izgi kómek bolsyn, bári de daǵdaryp júrgen ul-qyzyńyz úshin asa mańyzdy ekenin eskerińiz. Qansha jumys basty bolsańyzda, uıalytelefon men essiz fılmderge bólgen altyn ýaqytyńyzdy urpaǵyńyzǵa arnańyz. Balalaryńyzdyń bilimine jumsalǵan qarjynyń qartaıǵanda beıresmı zeınetaqy bolyp ózińizge qaıtaryn umytpańyz. Sóz sońynda mamandyq tańdaýda eki negizgi ustanymdy este saqtańyz. Bastysy, ózińizdi mamandyqqa emes, mamandyqty ózińizge ólshem etińiz nemese “Maǵan osy mamandyq kerek pe?” emes, “Men osy mamandyqtyń údesinen, talabynan shyǵa alam ba?”-degen suraqty qoıyńyz. Sonda júregińizdiń qalaýyn tabasyz. Ekinshi ustanym - “Eger, men osy mamandyqty ıgergende memleketime ne istep bere alamyn”- degendi oılańyz. Sebebi, túbi bárimizde memleket úshin jumys isteımiz. Memlekettiń Sizdi kereksinýi - Sizdiń bolashaǵyńyzdyń jarqyn bolǵandyǵy. Memleket - bizdiń otanymyz, anamyz, ákemiz, dosymyz, úıimiz, kúıimiz. Ol jaqsy bolsa, biz de jaman bolmaımyz. Elimizdi súıip, elimiz úshin qyzmet isteıtin azamattardan bolaıyq.  

Qaster Sarqytqan

Abaı atyndaǵy QazUPÝ,

Eltaný jáne týrızm kafedrasy dosenti  

Paıdalanǵan ádebıetter:

1. Qaster Sarqytqan “Tabys - júrekte jasyrynǵan Qudaı qupıasy”/Elana.kz 19.04.2017
2. Bersúgirova A. Á. “Mamandyq tańdaýdyń syry nede?” ped.kz 10.2014
3. Jylqybaı Jaǵyparuly “El erteńi ıntellektýaldy urpaq qolynda”/ Egemen Qazaqstan 23.12.2016 j.
4. 4. Qaster Sarqytqan “Básekelestik degen ne? Biz kimmen básekelesemiz?” / Qamshy.kz 15.04.2016
5. 5. Klaýs Shvab “Chetaertaıa promyshlennaıa revalúsıa”/TOO Izdatelstvo “E” Moskva 2017 - 208 s.