«Qazaq handyǵyna 550 jyl» shyǵarmashylyq báıgesine!

Baraq atanyń basyna bir barsam dep oılaıtynmyn. Nege ekenin bilmeımin, osy oı basyma kelse ózimnen ózim júreksinip, ishteı tolqý ma, ózim de túsine almaıtyn bir sezim tula boıymdy bıleı jóneletin. Sodan da bolar kim bilgen, ol jaqqa kópke deıin sapardyń sáti túse qoımady. Aqyry jolym boldy. Asaý-Baraq esimdi ákeli-balaly batyrlar jatqan óńirge saparlap kelem. Mezgil byltyrǵy jylqy jylynyń tamyz aıy. Atanyń aqyrǵy demi taýsylyp, topyraq buıyrǵan jeri Mańǵystaý oblysy Beıneý aýdanyna qarasty Turysh eldi-mekeniniń mańynda dep estigen edim. Sol Turyshqa qaraı tartyp kelemiz. Kóligimiz jaraqty, jer apshysyn qýyryp zýlap keledi. Jolbasshymyz aýyldaǵy aǵam - Sáken. Qasymyzǵa inim Ámireni de ertkenbiz. Jáne inimniń kishi uly Nurtilek pen óz balam Serikti de aldyq. Bular da bala emes. Biri 20 da, ekinshisi 17-ge toldy. Saparlap kele jatqandardyń ishinde balam ekeýmizden basqalary atanyń basyna talaı barǵan. Ata-baba árýaǵyna bas ıip, táý etýdi, bul kúnge shúkirshilik aıtyp, erteńgi kúnimizdiń nurly bolýyn tileýdi olar ómir yrǵaǵynyń bir tetigine aınaldyrǵan. Bul jaǵynan alǵanda qalalyqtardan góri aýyldyqtardyń múmkindigi de mol, bir jaǵynan ákeleriniń aıtyp ketken ósıet-ónegesi de árkez jadynda júretini ras. Áke ónegesi balaǵa baǵdarshamdaı kókirek kózine jaryq túsirip, baǵyt berip turatyny sózsiz. Sonyń kýási búgingi kúndeı kórindi maǵan. Bizderdi ata basyna bastap keledi.

TARIHTAN BİLETİNİM

Qazaq batyrǵa kende emes. Kópshiliktiń ortasyna kirip, ata-babasyn suraı bastasań shetinen «sen tur, men ataıyn» myqtylar. Olar erikkennen batyr bolǵan joq. Olardy batyr qylǵan keýdedegi namys, kókirektegi ar-uıat edi. Óıtkeni, ushqanda qus qanaty talatyn ulan-ǵaıyr jatqan keń dalamyzǵa kóz alartqan dushpandardyń az bolmaǵanyn tarıhtan bilemiz. Mine, solarǵa «ultaraqtaı jer bermeımiz» dep atqa qonǵan atalarymyz eldiń tutastyǵyn, irgesiniń sógilmeýin oılap namysqa shapty. Qazaq qazaq bolǵaly attyń jaly, túıeniń qomynda kelgen qalyń eldiń kórmegen azap-qaıǵysy az bolmady. Sondaıda «árýaq» dep aqyra jaýǵa shaýyp, kek alǵan batyrlardyń birazynyń esimi tarıh betine jazyldy. Olardyń el irgesine tıgen qalmaq pen jońǵardy qalaı jaıpaǵany jyr bolyp qaldy. Al, endi bireýleri týraly aıtylmady da, jazylmady da. Esimi Qazaqstan tarıhy kitabyna enbeı qalǵandardyń biri Baraq Satybaldyuly edi. Biraq, jaýyna qasqaıa qarsy shapqan jasyl týly er Baraqtyń esimi tarıhtan múlde syzylyp tastalǵan joq. Onyń aty búgingi kúnge aýyzdan aýyzǵa kóship aıtylyp kelgen «Baraq batyr» dastanymen jetti. Baraq Satybaldyuly Kishi júz qazaqtarynyń ult-azattyq qozǵalysy basshylarynyń biri. Ol Kishi júzdiń Jetirý taıpasynyń Tabyn rýynan shyqqan. Baraq batyrdyń ataǵy 18 jasynda torǵaýyt batyry Alakóbikti jekpe-jekte jeńgennen keıin shyqqanyn sol tarıhı dastandy oqysańyz kýá bolasyz. XVIII ǵasyrdyń 70-jyldaryna deıin shómishti-tabyn qolyn bastap Edil men Jaıyq arasynda qalmaqtarmen soǵysqan Baraq batyr Reseı otarshyldyǵyna qarsy kúreste Syrym Datulynyń jaqyn serigi bolǵandyǵy jaıynda derek bar. («Batys Qazaqstan oblysy» ensıklopedıasy, Almaty, 2002). Baraq batyr úsh myń qoldyq jasaǵymen Orynbor shebindegi bekinister boıynda patsha úkimetiniń qazaq dalasyna jiberilgen jazalaýshy otrádymen keskilesken shaıqastar júrgizgen. Elimiz Táýelsizdigin alyp, jan-jaǵyn túgendegen shaqta Baraq batyrdy izdep, ony qatarǵa qosýǵa atsalysqan alǵashqy azamattardyń biri jazýshy Smaǵul Elýbaı boldy. Ol Ústirttiń Sam qumynda dúnıege kelip, sol jerde dúnıeden ótken batyrdyń basyna baryp, qulyptasyna jazylǵan jazýlardy oqý arqyly Baraq batyrdyń týǵan jylyn aıqyndap (1743j.), týǵanyna 250 jyl tolýy qarsańynda onyń basyna kesene turǵyzý kerektigin aıtyp bastama kótergenderdiń biri. Jazýshynyń bastamasyn ile kóterip alyp ketip, arysy Qaraqalpaqstan, berisi Atyraý, Aqtaý, Aqtóbe, Oral men Almatydaǵy adaı-tabyn qalyń el qolyndaǵy baryn berip, atanyń beıitine kúmbezdi kesene turǵyzdy. At shaptyryp as berdi. Osylaı urpaqqa ulaǵat bolarlyq is isteldi. Bul 1993 jyl bolatyn. Biraq bul buǵan deıin onyń aty atalmady degen sóz emes. Onyń esimi odaqtas respýblıkalarǵa óz ústemdigin júrgizip, «tizesin batyryp otyrǵan» keńestik saıasattyń dáýirlep turǵan kezinde de aýyzdan túsken joq. Sol óńirdi jaılaǵan alys-jaqyn eldiń bári atyn atamaı qurmetpen «ata» dep, qasıet tutyp, árýaǵyna bas ıdi. Ótken ǵasyrdyń 70-jyldary, meniń kishkentaı bala kezim. Bizdiń aýyl Ústirtke qaraı ketetin joldyń boıynda-tuǵyn. Qystaı momaqan jatqan aýyl jaz shyǵa ary-beri qatynaǵan mashınanyń jolyna aınalady. Jolaýshylap bara jatqandar bizdiń úıge de túsetin. Ár kelgende birli-ekili emes, 10-15-teı adam bolatyn. «Qudaıy qonaqpyz» dep kelgenderge anamyz kórpe jaıyp, sháıin qoıyp, ákemiz qoradaǵy qoıyn soıatyn. «Atanyń basyna bara jatqandar eken» degendi daladaǵy qazan-oshaqtyń basyndaǵy sybyr-kúbir áńgimeden estip qalatynbyz. Osylaı jaz boıy aǵylatyn halyqta esep bolmaıtyn. Bireýleri «jol kórset» dep qolqa salsa, ákem aýyl arasyna minetin dara motosıklimen biraz shaqyrymǵa deıin shyǵaryp salatyn. Keıde qoly bos bolsa solarmen ilesip, ózi de baryp qaıtatyn. Sol kezdegi saıasattyń qataldyǵy ma kim bilsin, barǵandar da, qaıtqandar da tis jaryp áńgime aıtpaıtyn. Saparlaryn sonshalyqty daý-dabyra qylmaıtyn. Qazir oılasam, atanyń basyna táý etýge aǵylǵan osynsha halyqtyń kókiregindegi sol jerde ǵana aqtarylatyn kóp armany bizdi búgingi táýelsizdigimizge jetelep jetkizgendeı kórinedi maǵan.

SHYRAQSHY ÁŃGİMESİ

Baıǵanın aýdanyna qarasty Dıar eldi mekeninen tańerteń erte shyǵyp, túske taman Turysh aýylyna da jettik. 50-60 tútini bar shaǵyn aýyl. Osy jerden 15 shaqyrym jerde Baraq atanyń kesenesi bar. Bıikteý tóbeshiktiń basynda Baraq ata, odan sál tómenirek jerde balasy Asaý batyr jerlengen. Asaý batyrdyń beıitiniń aınalasyna kóp adam jerlengen eken. Birsypyrasynyń esimderi tasqa qashalyp jazylǵanmen kóbiniń esimderi belgisiz kúıi jatyr. Tek ár tómpeshiktiń basynda teńkıip-teńkıip turǵan qoı tastardy kóresiń. Shyraqshy aqsaqal batyrdyń joryq dalasynda qasynda bolǵan sarbazdary degendi aıtty. Buırat-buırat qumdaýyl jerde alasa bitken jýsan men shólge shydamdy terisken kórinedi. Aıdalada kózge túser basqa eshteńe joq. Qos beıit aǵaryp alystan kórinedi. Janynda táý etýshiler aıaq sýytyp, tynyǵyp, sháı-sýyn iship, namazyn oqýǵa dep úlken meshit salynypty. Bizdi ákeli-balaly batyrlardyń mazarynda shyraqshy bolyp otyrǵan Jetkerbaı degen aqsaqal qarsy aldy. Jasy jetpisten assa da júris-turysy shıraq kórindi. Áńgimesi de túzý. On segizinde batyr atanǵan Baraq talaı joryqtarǵa qatysyp, qarsy kelgen jaýǵa qaımyqpaı shapqan tulǵa retinde tanys. Baraq Satybaldynyń uly Asaý men nemeresi Dáýit te ataqty batyrlar bolǵan. -Baraq batyr Aıshýaq handy orystardan bosatýǵa ketkende, balasy Asaý 13 jasta eken. «Áli jassyń» dep úıge tastap ketipti. Sodan bala uıyqtaıyn dese, Shaldar asamen qaıta-qaıta túrtip, «Ákeńe kómektes» dep uıyqtatpaı oıata beripti. Bala barýǵa bel býady. Tymaǵyn ákesi tanyp qalmasyn dep bastyra kıip, qosynnyń alǵy shebinde júrip orystarmen aıqassa kerek. Baraq balasyn, aınalasynda júrgen Shaldardy baıqap, «Balam, mańdaıyńnan aqqan terdi súrtpe» dep aıqaılaıdy. Berilip ketkeni sonshama baıqamaı terin súrtip qalǵanda, manadan tımeı jatqan oqtardyń bireýi ıyq tusynan tıedi. 13 jasynda aty shyqqan batyr Babam — Asaý Baraquly sondaı jan bolǵan, - dep áńgimesin qaıyrdy Jetkerbaı aqsaqal. Onyń aıtýynsha Baraq tek batyr emes, árýaǵy bar qasıetti adam bolǵan. Ol jaýǵa jalǵyz shapqanda dushpandarynyń kózine qalyń nókermen kele jatqandaı elesteıdi eken. Sol sıaqty ystyqta jol shekkende tóbesinde qalyń qara bult kóleńke bolyp erip júredi eken degen ańyz áńgimeler el ishinde kóp aıtylady. Bizge ańyz bolyp jetken áńgimelerdiń aqıqatyn eshkim bilmeıdi. Onyń syry tarıh qoınaýynda jatyr.

TARIHTYŃ JAŃA PARAǴY nemese EKONOMIKANYŃ KÚRE TAMYRY - «JEZQAZǴAN-BEINEÝ» TEMİRJOLY

Erteńgi kúnge qol artqan táýelsiz elimizdiń ekonomıkasy qaryshtap damyp keledi. Keshegi babalar janyn berip qorǵaǵan ulan-ǵaıyr dala búgingi urpaqtyń qolynda. Ushsa qus qanaty talǵan qazaq dalasynyń ár shalǵaıyna jańa zamannyń lebi kelýde. Sonyń bir mysaly, «Jezqazǵan-Beıneý» temirjol magıstraly. Ekonomıkamyzdyń kúre tamyryn keńeıtken joba aıasynda shalǵaıda jatqan eldi-mekenderge «tirshilik» bardy. Úlken tarıhı orny bar temirjol qurylysy Beıneýdiń janyndaǵy Turysh aýylynyń da ústimen ótti. Aýyl shetine temirjol beketi salynyp, temirjolshylarǵa turǵyn úıler turǵyzylǵan. Tomaǵa tuıyq jatqan aýylǵa jańa qurylys kádimgideı serpin bergen. Adamdardyń da kóńili jarqyn. Aýyl turǵyndarynyń birazy temirjolǵa jumysqa turyp, eki qolǵa bir kúrek tapqan. Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen qolǵa alynǵan iri strategıalyq joba «Jezqazǵan - Beıneý» temirjolynyń paıdalanýǵa berilýi tarıhı oqıǵa boldy. Bul elimizdiń táýelsizdik alǵannan bergi jańadan salynǵan eń uzyn temirjol jelisi. Jańa joldyń 142 shaqyrymy Mańǵystaý oblysy aımaǵy arqyly ótedi eken. Ol aımaqqa 7 irili-usaqty temirjol beketteri salynýy tıis. Jańadan jumys oryndary ashylady. Júk tasymaly oblystyń ekonomıkasyna jańasha serpin berse, jol boıyndaǵy eldi mekenderdiń áleýmettik máseleleri de sheshilip, turǵyndardyń turmys jaǵdaıy jaqsara túseri sózsiz. PS. Buryn «Asaý-Baraq» atanyń basyna jetý bir muń bolatyn. Atalmysh temirjol jelisi qudirettiń kúshimen naq sol aýyldyń ústimen ótti. Bul elim dep ótken babalardy umyt qaldyrmaı, olar jatqan jaqqa «kóz sala» júrsin dep jaratqannyń burǵany bolar degen oı keldi.

TÚIİN ORNYNA

Keshegi babalar qorǵaǵan meken búginde osylaı gúldenip jatyr. Buǵan qarap «táýbe» deısiń. Bizden keıingi urpaq ta osyny jadynda jattap júrse degen arman da qylań beredi kókirekten. Ákeli-balaly batyrlardyń ańyzǵa bergisiz aqıqatqa quralǵan ómirine búgingi balanyń ońaı ılanbasy haq. Sol sebepti olarǵa keshegi kún ertegideı elester. Biraq bul keshegi qazaq balasynyń basynan ótken tarıhtyń bir paraǵy ekeni ras. Óskeleń urpaq ósip-ónetin týǵan jerdi qasyq qany qalǵansha qorǵap qalǵan ata-baba búginde sol týǵan jerdiń topyraǵyn jamylyp, ózi júrgen ólkeniń bir buryshynda máńgilikke tynystap jatyr. Arada qanshama jyldar ótse de olardyń isi keıingilerge kúsh beretindeı kórinedi maǵan. Tipti tynys-demine deıin sezilip, asaý attyń tizginin tartyp, halyqqa qarap til qatyp turǵan sátine deıin kóz aldyma kele beredi. Ótken ǵasyr men búgingini jipsiz jalǵastyryp turǵan qudiretti kúshke ılanbasqa, bas ımeskke sharań joq. Bul sirá, rýhtyń tiriligi shyǵar. Rýh ólmese qazaq degen qasıetti halyqtyń da uly kóshi máńgi jalǵasa beretinine bek sendim. Táńirden rýhymyz máńgi ólmegeı dep tiledim!

Irına QOSPAǴANBETOVA, Aqtóbe oblysy.