"Qazaq handyǵyna 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine!

   Qazaq balasy  táýelsizdigin alyp boı túzedi. Ótkendegi sherli ýaqytty  artqa tastap, jańa ǵasyrdyń juparyn jutyp, terezesin kúnniń shúlen shuǵylasyna aıqara ashty. Bosaǵasynan qut kirdi. Shańyraǵyna   baqyt qonyp, tórine Qydyr jaıǵasty.   Bir kúngi qýanyshy,   myń kúndik qaıǵysynan aryltty.  Kóńilin  torlap alǵan kóp kúdikten aıyqty. Alaýlaǵan arman – tilegi týǵan eldiń topyraǵynan óne bastady.  Sar dalasynyń saýmal lebi mańdaıyna urylyp,  aq jańbyry tańdaıyna nár quıdy. Ulandary uıasynda túlep,  qyrandary bıikten sorǵalady.  Abyz dalanyń  aq tuıǵyny  qanatyn qaǵyp, shattyqtyń  shalqaryna  qonaqtady.  Saı – salasyna til bitti. Sybyrlaı  bastady. Qazaq, qazaq , qazaq balasy! - dep jańǵyrdy  taý – tasy da.  Tóbesin tilip ótken qustardan barsha qazaq balasyna sálem joldady.  Sen qazaqsyń, sen qazaqsyń! - dep án saldy tal – teregi.  Aq  bulaqtar atqaqtap, teńizge aınaldy.  Órkeshtengen qara jer «birigińder, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryńdar!»  - degendeı býsana tebirendi. Qazaq dalasynyń jýsan ıisi shar – tarapqa ketti. Ásirese jat jurtta júrgen  qazaq balasynyń tanaýyn qytyqtady. Júregin baýrady. Saǵynyshyn údete tústi. Bitip bolmaıtyn...  artynǵan – tartynǵan kósh  bastaldy.  Sol  uzyn - sonar kóshtiń kóp jyldan beri kýágeri, Almaty oblysy Qorǵas shegara beketi.  Tańnan – qara keshke deıin qarbalas. Óz  qalpynda qasqaıyp tur.   Beri  jóńkilgen sansyz  qazaq balasynyń taban izi jatyr. Jyldyń tórt mezgilinde de tynym tapqan emes,qarbalas jumys jasap keledi. San márte óz kózimmen de kórdim.  Otanyna   aǵylǵan qazaqtardyń jol serigi de boldym.

...   Áli kóz aldymda!   Ótken   jyly kóktem edi.    Qytaıdaǵy bir aılyq saparymdy aıaqtap,  elge qaıtyp  kele jatyrmyn.  Tańǵy saǵat segizde arǵy jaǵynan  Qytaıdyń  shegarasyna kelip tizgin tarttyq. Bar joǵy bir saǵatqa jetpes ýaqytta jipke tizgen marjandaı  qalyń adam tizile qaldyq. Qara qulyp salynǵan qaqpanyń ashylýyna shamaly ýaqyt bar.  Aınalamdaǵy  bolmysty qadaǵalap turmyn. Adamnan zat kóp.  Kisi  basyna tórt – bes sómkeden týra keledi. Biz kútken qaqpa da ashyldy.  Yǵy – jyǵy qarbalas tirshilik . Apyr – topyr adamdar  ishke qaraı júkterin súırep jantalasa bastady. Arasynda aq jaýlyqty áje, aq saqaly tósin japqan qarttar, bala qushaqtaǵan jas ananyń da  barany baıqalady. Biraq,  meniń nazarym jurt sekildi  shegeradan qalaı ótý máselesi emes, aldynǵy qatardaǵy  múgedekter arbasyna  tańylǵan  ájemen  beli búkireıip,  taıaqtyń kómegimen bara jatqan   qartqa eriksizden aýa berdi.  Balasy ma?!  álde nemeresi me?!  orta jastaǵy jigit múgedek ájeniń arbasyn óz menshigine alǵan. Al, aq saqaldy qart  olardyń artynan ózi aqyryn jyljyp barady.  Ájesiniń arbasyn ıtergen jigit artyna jaltaq – jaltaq qaraıdy. Biraq,  taramystanǵan qarttyń da  qatardan qalǵysy joq.   Aıaǵyn  sanap basady.  Syrtynan qarap turyp,  aq saqaldy qartqa súısindim. Óz basymda  alyp bara jatqan onshalyqty aýyr júk  te joq.  Bar  bolǵany jalǵyz sómke. Oılanbastan  qart kisige jaqyndadym.

  – Assalaýmaǵalaıkým!- dedim de qoltyǵynan súıeı berdim.

 -Ýaǵalaıkýmassalam! Áı,  qaı balasyń? Kimniń balassyń? Esimiń kim?   Nury qaıtqan janaryn maǵan qadady.

   –     Atamnyń balasymyn! Esimim Ertaı.

– O, kóp jasaǵyr –aı!   qaı atańnyń balasysyń?

– Aýmın ata!  Men Alban degen atanyń balasymyn.

  –     E-e, Alban atanyń balasymyn de!

  –     Ata qaıdan kelesiz? Ózińizdiń  esmińiz...?

    – Aý!   men be?! Men Toǵyztaraýdan kelemin.  Jylqybek degen atań bolam!

  –    Iá, jol bolsyn!  Toǵyztaraýdan kelemin deńiz! Sharshap  kele jatqan joqsyz ba?

-  Oı  qaraǵym!  sharshaý degen ne táıri, shamaly eki tizemniń uıyp qaqsaǵany bolmasa ázirge  sharshaý – shaldyǵýǵa boı usynaıyn dep turǵan joqpyn!

    –  Densaýlyqtyń jaqsy bolǵany jaqsy árıne. Ata bıyl nesheni eńserdińiz?

 – Oı,  shyraǵym –aı!  kóp nárseni bastan ótkerdik... Áıteýir,  bir aldamshy dúnıe!  keshe ǵana at ústinde jylqy baqqan arystandaı azamat edik, qas – qaqqansha seksen toǵyzǵa da  jas jetip,  kárilik degen buǵaýǵada ilindik qoı! Keýdesiniń bolymsyz girildegeni bolmasa daýysy tunyq.

- Jaraısyz ata!

 – Qudaı – aý, shyraǵym!  Jaramaı  ne bopty?!  Degenmen,  oqta – tektede oılanyp qalamyn.  Aldymdaǵy ájeniń arbasyn ıterip bara jatqan jigit  maǵan rızalyqpen kóz tastady da  aldyǵa  qaraı aıańdaı berdi. Eki,  úsh júz metirdeı júrgen soń Qytaıdyń qujattardy rásimdeıtin jerine kep toqtadyq.  Atam saspaıdy. Qabat – qabat kıilgen qalyń kıimniń ana qaltasyn, myna qaltasyn bir aqtarystyryp júrip, zorǵa degende  Qytaıdyń qyzyl pasportyn qolyna aldy.

 – Mine,  dáýkimetim!  Osy báleniń kórsetpegeni joq. Saqalymdy súırep  qaqpaǵan esigim  qalmady. Myna kózi syǵyraıǵan bálelerdiń aıtatyny sol:   Áı,  shal óletin shaǵyńda qaıda barasyń? Qutyrmaı  typ – tynysh,  jyly – jumsaǵyńdy jep jatpaısyń ba?! -  deıdi. Oǵan kónetin men emes.  Qudaı    bergen densaýlyq bar.   Otanyma  baramyn! -dep qasarysyp bolmadym. Qoıshy áıteýir,  birer jyldyń aldynda daıyndalyp edim,  dáýkimet degen quryǵyry osy ýaqytqa ákeldi.   Óstip turǵanda boıy bir – aq qarys, qabaǵy qatýly, túsi sýyq, erini dúrdıgen Qytaı shegarashysy  bizge óte berińder degendeı qolymen ıshara jasady.  Atamdy qoltyqtadym da alǵa qaraı jyljydym.  Artymyzdan  ájesin ıtergen jigit te keledi. Az kem kidiristen  soń Qytaıdyń shegarasyndaǵy  dáýkimet te daıyn boldy.  qujattarymyzdy qolymyzǵa alyp,  qazaq shegerasyna baratyn kólikke jaıǵastyq.

 – Ata,  sonda qaıda barasyz?

 – Balam – aý!  saǵan  baǵana aıtpadym ba?! Otanyma bara  jatyrmyn dep.

 – Ol jaǵyńyz óte oryndy eken!  Desede,  qazaq jeri úlken  ǵoı, sonda qaı jerine barasyz?

 – Áı,  balam – aý! maǵan bári - bir!   Jalpy  qazaq dalasynyń topyraǵyna jetip jyǵylyp,  súıegim sonda kómilse jetip jatyr.

– Olaı deı kórmeńiz?!  alda qansha dám buıyryp tur.

 - Ony qudaı biledi?!

 –  Neshe balańyz bar? ana kisi ájemiz be?  Qasyndaǵy nemereńiz bolar?

– Iá,  ol alpys jyldan beri otasqan  qosaǵym.  Osyndaı sal aýyryýyna shaldyqqaly on shaqty jyldyń júzi  boldy. Úsh ulym bar.  Bári  de artta qaldy. Al,  myna jigit úlken nemerem! Oqımyn dep ketip edi, óz eline  ornyǵyp qaldy.  Etegine oralyp mende qoımadym.  Men osy balamnyń qolyna bara jatyrmyn.  Qalǵan balalar  ýaqyty kelgen de otanyna ózderi – aq keler. Kempirim ekeýmiz balalarymnyń qarsylyǵyna qaramastan elge ketip baramyz. Basynda kempirim de kelise qoımady.  Óltirip  ket , kómip ket, qutyrǵan qaqbas! - dep baıbalam saldy. Qansha degenmen qosa qartaıǵan qosaǵym – ǵoı,  aqyry birge ketýge kelisti.

– Ata!  ómir boıy Qytaıǵa qyzmet jasadyńyz. Endi sol eńbegińizdiń jemisin jeıtin kezde ... deı bergenim sol edi, meni tıyp tastady.

– Tek,  kisi elinde sultan bolǵansha,  óz elińde ultan bol! -degen babalarymyz. Qaısy bir shekesi qyzǵannan Qytaıǵa qyzmet jasady deısiń! sharasyzdyqtan ǵoı bári.   Jas eseıgen saıyn adamnyń oılamaıtyny joq eken.  Meniń  osy saparǵa asqqanym sonsha!  taǵatym taýsyla kúttim.

 – Endi nege asyqtyńyz? múmkin basqa balalaryńyzben bir jolda biraq qozǵalmadyńyzdar ma?

- Joq balam!  qaısy kúni qısaıyp ketetinimdi alla biledi.  Sózdiń  shyny kerek. Bógde elde  qalyp qaptaǵan qara Qytaıǵa súıegimdi taptatatyn jaıym joq. Nede bolsa ata – babamnyń kindik qany tamǵan  qazaq dalasynda qalsyn. Meniń bar armanym sol. Bolmasa qaýsaǵan shal munda ne tyndyrady deısiń! – dedi de shamaly alqynǵanyn basyp alǵysy keldi me?! Birazǵa únsiz qaldy. Jáýdiregen kári janar syrtqa qadalady. Ájim torlaǵan dıdarynan bolymsyz tolqý, álde renish aıqyn baıqalady. Atanyń qobaljyǵan túrin kórip, ózimdi kinalaı bastadym. Qap! Abaılamaı, kósemsip sóılep úlken adamnyń kóńilin qaldyrdym – aý, degen oıda otyrmyn. Kenet atam bir nárse aıtýǵa oqtalǵandaı maǵan moıyn burdy.

...Áı, balam – aı! Saǵan bir áńgime aıtaıyn! Osydan birneshe jyl buryn edi.  Orta  jas kezimiz. Baǵana sózimde aıttym ǵoı jylqyshy edim dep. Jylqy baǵyp aýyldan  birneshe kúnshilik jerge alystap ketken bolatynmyn. Bir kúni apaq – sapaqta qara taıyn borbaılap kenje balam jetti. Onyń túrin kórip shoshyp kettim. Asyǵyp kelgen sharýasynyń  jáı – japsary meniń de tóbemnan jáı túsirdi.  Jylqyny qasymdaǵy jigitterge amanattadym da syǵys atqa qonyp,  aýylǵa sýyt  tartyp otyrdym. Aýylǵa kelesi kúni kún shyǵa oraldym.  Ár jerde  toptasyp turǵan adamdardyń  bógenaıy bólek  qylyǵy ózegimdi muzatyp jiberdi.  Aýyldaǵy aǵaıynnyń  kirbeń qabaǵyn kórip, sasyp qaldym. Ásirese qart kisilerdiń júzderi synyq, qabaqtary salbyrańqy.  Ne bolsada aýyl aqsaqaly Jaılaý qartqa at basyn burdym.

– Assalaýmaǵalaıkým! –asyǵys – úsigis, attan túse sálem berdim.

 Jaılaý qart qaraǵaıdan qıyp salynǵan  aǵash úıdiń aldynda otyr eken.

– Ýaǵalaıkýmassalam! – salqyn qabaqpen qabyldady.

– Oı! Aqsaqal ne sumdyq! ne bolǵan sizderge? Analardyń bul qylyǵy

nesi?! Tynysh jatqan árýaqtardy shýlatqany,  qaı albasty basqany?!

– E-e, balam! Meniń qolymnan keler qaıran barma? Biz olarǵa bóget bola

almadyq. Oılaryna kelgenin jasady.  Odan aryǵa shydaı almadym. Atqa qaıta qondym da aýyl syrtyndaǵy árýaqtarymyz jerlengen kóne zıratty  betke alyp tura shaptym. Óz kózime ózim sener emespin. Keshe ǵana aýyldan keterde marqum arýaqtardyń basyna kelip quran baǵyshtap ketpedim be?!  Búgin typ – tyıpyl.  Salynyp jatqan úlken jolǵa kedergi jasady! -  depti de, bir kúnde Qytykeń jyrtqysh tehnıkasynyń tumsyǵyn tirepti. Aýylda bar kisiler shamasy jetkenshe qarsylyq tanytypty. Oǵan qaraǵan olar joq. Ata – babańnyń súıegi kerek bolsa áýelde nege oılanbaısyńdar, – dep kesip aıtypty. Qarsy shyqqan biren saran jigitterdi ókimetke qarsy turdy degen jeleýmen qol – aıaqtaryna tusaý salypty. Eshqandaı múmkindigi qalmaǵan jýas aýyl  shamalary jetkenshe  jaqyndarynyń qabyryn qazyp alýǵa tyrysqanymen analar úlgirpepti. Jaılaý qart bastaǵan aýyl úlkenderi «birneshe kún bere turyńdar, arýaqtarǵa arnap bir maldyń basyn kesip, qudaıy as bereıik, sodan soń jurt bolyp jumylyp qazyp alyp keteıik te basqa jaıǵa oranalstyraıyq» - dep ótinish jasapty. Oǵan qaraıtyn olar ma? Dinsiz, ımansyz ulttyń tuqymy seniń árýaǵyńdy qaıtsin, - bizdiń ýaqytymyz ólsheýli, saǵatymyz sanaýly, jer ókimettiki, súıek terip otyratyn  ýaqyt joq, terip alam deseńder artynan kelińder! – depti de  birneshe júz jyldyq tarıhy bar, talaıdyń ata – babasy jatqan qorymdy túrtip alypty da kelesi saıǵa aparyp tógip tastapty. Mine sumdyq! Aýyl – bitken kúńirenip sala berdi. Ne shara! Qolymyzdan túk te kelmedi. Zar ılep, zapyran qustyq. Olar bizdiń arýaqtarymyzdy  qandaı qurymetteıtin  ult ekenimizdi  qaıdan uqsyn! Qos qolyn tóbesine qoıyp, zarlaǵan aq kımeshekti ájelerimizdiń muń – zary olardy bıit shaqqan ǵurly kórmedi.  Olarǵa keregi  sol  boldy. Búgin baryp qaraıtyn bolsańyz  sol jerden qumyrysqadaı qaptaǵan úlkendi – kishili kólikter júıtkip júr.  Ony kórgen saıyn júregim aýyrady.  Basymnyń saqınasy ustaıdy. Kórdiń be balam! Kúni erteń meni de súıtip túrtip tastamasyna kim kepil. Odanda janym aman turǵanda tabanymdy jaltyrataıyn dedim.  Áıteýir,  shettegi qazaqtar qaıda baram?! - dep bas qatyrmaıdy. Jas bolsa da óz otandary bar. Arttaǵy jurt qaıter deısiń! - túbinde bir keler. Al,  munda júrip óle ketseń qaıda kómedi!- dep bas qatyrmaısyń, ósıet etseń boldy,  qalaǵan jerińe jaıǵastyrady.  Aıyrmashylq qaıda jatyr. Mynandaı úlken  jerdiń qadirine jetińder. Zaman senderdiki.  Jas elge qyzymet jasaý  boryshtaryń!

– Árıne!  janymyz uıasynda bolsa elge,  jerge qyzmet jasaýǵa daıynbyz!

 – Olaryń jón.

...  Osyndaı azdy – kópti áńgimemen Qazaqstannyń shegera beketine de kelip tireldik. Atamdy qoltyqtap, kólikten túsirdim de ishki zalǵa alyp kirdim.  Saqpynyń tasyndaı saılanǵan  qyz - jigitterdi kórgen de atamnyń qýanyshynda shek bolmady.

 - Bárekeldi!  Jaraısyńdar!  mine naǵyz qazaq. El qorǵaý degen óte úlken jaýapkershilik. Alla aldynda da suralady..!   Atamyz  barlyq sharshaýyn umytqandaı.  túri jaınap sala berdi.  Aldynan arly – berli ótken shegarashylardy  shetinen toqtatyp alyp:

 - Áı, balam! Qazaqpysyń? – dep suraıdy.  Olar,  ıá,  ata qazaqpyz!- dep jaýap beredi.

– Órkenderiń óssin!  baqytty urpaq degen osy. Osy kúnge jetkizgen qudaıdan aınalaıyn.  Kenet,  kempirin qasyna shaqyryp:

- Áı, kempir!  qarashy ana áskerı kıim kıingen balańa!  qalaı jarasqan ózine, Oı, kóp jasaǵyr – aı!  ómir boıy Qytaıdyń qyzylynan jalyqqan kári kózge qalaı súıkimdi kórinedi á! Qarashy deımin saǵan.  Ájemizdiń de júzinen de bir túrli súısiný men qýanyshtyń saǵymy esedi.

 –Tóý,   shal – aı! sen de qoımaısyń!   qulaǵymdy jep júrip armanyńa da jettiń – aý!

– Oı, aýyzyńdy uraıynnyń kempiri!  bul meniń ákem marqumnyń ósıeti emes pe?! janyń aman turǵanda qazaq jerine jetip al! - deıtuǵyn jaryqtyq!  Endi barsam aldynda betim jaryq bolar ınshalla!   Atama qarap turyp júregim shymyrlap barady. Sizdeı qarty bar qazaq  degen elden  aınalaıyn.  Janaryma jas keldi.  Bul jerdegi qujattarymyzdy da rásimdep atamdy qoltyqtadym da  syrtqa shyqtym.

 – Al,  ata qosh keldińiz! Qazaqtyń  dalasyna tabanyńyz tıdi. Aýasyn juttyńyz.Armanyńyz oryndaldy. Qudaı sizge qýat bersin! – dedim atamnyń qolyn alyp.

 – Oı,  Allaı! O, jaratýshym!  aınaldym senen! myń shúkir saǵan. Osy kúnge jetpeı ketken qansha adam bar?! – dep estirte kúbirledi.  Biraq,  sońǵy sózine diril aralasty.   Qos qolymen shaǵyraıyp turǵan kúndi kólegeıledi de aınalasyna uzaq kóz tastady...    Syrǵymaly saǵattyń tili ekindini kórsetip tur.

 – Ata,  endi aıaldamańyz!  erte – jaryqta baratyn jerlerińizge jetip alyńyzdar!

 – Shyraǵym!  Toqtaı tur,   saǵan aıtarym bar.  Qaıda  júrseńde aman bol! Biraq,  elińdi súı, ultyńdy qurmette!  Satqyn, sarań bolma!  Júzge bólinbe júziń kúıedi, rýǵa bólinbe ý ishesiń! - degen dana halqymyz. Elińe adal qyzymet jasa!   Alla Taǵala eńbegińdi jemeıdi.   Shyǵatyn  bıigiń men mártebeń de bıik bolady! - dedi de alaqanyn jáıip ishinen birdemelerdi aıtyp kúbirledi. Kóp kidirmeı «aýmın»  dep bet sıpady.  Kóńil shirkin astań – kesteń sapyrylysyp barady. Aldymdaǵy aq saqaldy atama degen qımastyq, ózegimdi birneshe ret túıgishtep jibergendeı boldy. Atamdy qoltyqtap ákeldim de Jarkent qalasyna baratyn kólikke mingizip, jol bolsyn aıtyp qala berdim. Janarymdaǵy  ystyq jasty ózimde ańǵarmaı qalyppyn.   Sol kórinis, sol retki atanyń ulttyq rýhy kúni búginge deıin janymnan ketken emes. Qóńilimniń aınasy sıaqty. umytylar emes. Aq  saqaly tósin jaýyp, kóz aldyma tartylady.  E-e, Shirkin..!  Qaıda  júr eken?! Álde...