"Qazaq handyǵyna 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine! 

 Er Qaptaǵaı Qazaq handyǵyn qurýshy áz Jánibek hannyń  batyrlarynyń biri. Buryndyq hannyń qyzmetinde bolǵan, Qasym hannyń qasynan tabylǵan, han batyrlaryn biri ári biregeıi bola bilgen aıtýly tulǵa. Búkil naıman qolynyń qolbasshysy. Qazaq handyǵyn qurý, nyǵaıtý jáne órkendetý jolynda atqarǵan eleýli erlikteriniń arqasynda aty ıisi naımannyń uranyna aınalǵan. Er Qaptaǵaı jóninde sóz bastamas buryn naımandardyń baıyrǵy ata-mekenine, ósip-óngen ólkesine, sondaı-aq onyń ata-tegine az-kem toqtalǵandy jón sanadyq:

    Naımandar-ejelgi túrki tildes ulystardyń biri. Olar erte kezde Ertis ózeni men Orhon ózeni aralyǵyn meken etken túrki tildes kóshpeli taıpalardyń odaǵy retinde jaryqqa shyqqan. Naımandar 8-ǵasyrdyń orta sheninde joǵarǵy Ertis pen Orhon aralyǵynda jasap, Hangaıdan Tarbaǵataıǵa deıingi jerdi alyp jatty[1]. Osynaý ulan-ǵaıyr dalany mekendep, Naıman handyǵy atty memleket qurǵan naımandar aýyz birliginiń bolmaýy saldarynan Shyńǵys hannan 1204 jyly jeńildi. Shyńǵys han áskeri 1205 jyly Buqtyrma boıynda naımandarmen soǵysyp, olardy tipti tozdyryp jiberdi. Naımannyń bir bóligi merkitpen qosylyp Saryarqa dalasyna qashty, bir bóligi Kúshliktiń sońynda Jetisýǵa, Shý ózeniniń boıyndaǵy qaraqytaıdyń Gúr hanyna keldi[2]. Ekinshi bir derekte Kúshlik han bastaǵan naımandardyń Jetisý jerine aıaq basqanyn kórsetedi[3]. Gúr hannyń taǵyn tartyp alǵan Kúshlik, naımandar men merkitterdiń búkil qazaq-ózbek dalalary men qalalaryna, tipti Qytaıdyń Qashqar, Hotan jáne Aqsý aımaqtaryna meken jaıýyna sebepker boldy.

             1218 jyly Shyńǵys hannyń Jebe noıany bastaǵan kúshti ásker Jetisý jerinde jańa handyq qurǵan Kúshliktiń bılıgin talqandady[4]. Osymen naıman handyǵy túbegeıli joıyldy. Onyń basym kóp sandy halqy jańa qonysy – Jetisý men ejelgi qonysy Ertisten aýlaq kete almady. Endi bir bóligi Saryarqany meken ete otyryp, Syr boıyna deıin qonystandy. Budan Jetisý men Saryarqany jáne Syr ózeni boıyn naımandardan basqa rý-taıpalar meken etpedi degen uǵym shyqpaýy kerek. Kúshlik bılik qurǵan kezde Qashqar, Hotan jáne Aqsý aımaqtaryna aýǵan naımandar men merkitter sol óńirdiń otyryqshy halqyna sińip ketti. Bir qyzyǵy qytaı aýǵan merkitter onda halyq bolyp qala almaǵanymen, Qashqar mańynda Merkit atty jerdi jáne merkit atty qazaqy qoıdy tarıhqa mıras etip qaldyrdy. Kúni búgin Qashqar óńirinde erekshe tuqymdy merkit qoıy ósiriledi.  Al Sh.Ýalıhanov Alaı taýynda(Qyrǵyzstan, Tájikstan men Qytaı shekaralarynyń qılysynda) kóship-qonyp júrgen naımandar týraly jazady[5]. Qyrǵyzdyń quramyna engen, ózderin Qyrǵyzbaı degen atadan taratatyn qypshaq, naıman jáne qytaı rýlaryn Sh.Ýalıhanov qyrǵyzǵa kirme rý dep kórsetedi[6]. Qyrǵyzdardyń ózderine Qyrǵyzbaı degen at qoımaıtyny belgili.  Bul attyń ózi-aq naıman, qypshaq jáne qytaı syndy qazaq rýlarynyń qyrǵyzdardyń quramyna ózderiniń rýlyq attaryn saqtaı otyryp sińip bara jatqanynan derek beredi.

                 Ataqty saıahatshy Plano Karpını men Gıloma de Rýbrık 1245 jyldyń 30 qarashasynda Qoılyq qalasynan shyǵyp Naımandardyń mekeni – Alakólge, Tarbaǵataı taýlaryna barǵanyn jazady[7]. Arada eki ǵasyr ótkennen soń naımandardyń bir shoǵyry Syr ózeni boıynan kórinis tabady. Buǵan Qazaq handyǵy qurylǵanda, ony qurýshy taıpalardyń biriniń naıman bolýy jáne naıman Jolym bıdiń 1530-1550 jyldary Merv qalasynyń ámirshisi, naıman Nazar bıdiń 1570-1580 jyldary Balyh qalasynyń bıleýshisi, naıman Ahmet Áli Atalyqtyń Nuratalyq kóshpendilerdi basqarýy[8], Jarmuqammed Naımanıdiń Iaǵkýb Charhıdiń «Tapsır-ı kalam –ı rabbanı »(Jaratýshynyń sózderine túsindirme) eńbeginiń kóshirmesin jasaýy , Jandáýlet bıdiń atalyq qyzmetin atqarýy[9] dálel bola alady.

    Osynaý ulan-ǵaıyr dalany meken etken naımandardan ne bir qas batyrlar, aýzy dýaly bıler, dilmar sheshender men aıtýly ánshiler shyqqan. Biz bul maqalamyzda aty ańyzǵa aınalǵan, búkil naımannyń urany bolǵan er Qaptaǵaıǵa jáne onyń ata-tegine toqtalamyz. Shejirege júginsek Qaptaǵaıdyń ata-tegi bylaı taratylady: Naıman -orta júzdiń alty arysynyń biri. Bul el-jurtqa málim. Al Naıman shaldan Belgibaı(Ókiresh), Belgibaıdan Súıinshi, Súgirshi, Ótegen týady. Súıinshiden Tólegetaı(Tólek ataı), Tólegetaıdan Qytaı(Qyntaı), Qytaıdan Qarakereı, Mataı, Sadyr jáne Dórtýyl bolyp tórtke bólinedi. Qytaı 36 jasynda qaıtys bolǵandyqtan onyń balalaryn Tólegetaı baǵyp ósiredi. Sol sebepti ol tórteýin 4 Tólegetaı nemese Tólegetaıdyń 4 bórisi dep ataǵan. Al Mataıdan Atalyq(Keldáýlet), Qaptaǵaı(Birjigit) jáne Kenje(İzbasar) taraıdy[10]. Al Qytaıda shyqqan naıman shejiresinde[11], Mataıdan Atalyq(Keldáýlet), Qaptaǵaı(Kelmámbet nemese Jandáýlet) jáne Kenje(Júzjigit) taraıdy dep kórsetedi. Shejirelerdiń basym kóp bóligi osy nusqany quptaıdy. Keıde Qaptaǵaıdyń shyn aty Qoldas edi deýshilerde kezdesedi. Azan shaqyryp qoıǵan aty meıli Keldáýlet, Jandáýlet nemese Qoldas bolsyn, ol kisiniń elge tanylǵan esimi-Qaptaǵaı. «Qaptaǵaı» dep Monǵolsha jabaıy túıeniń býrasyn aıtady. Óte qaharly, shamkós janýar. Kóne túrkilerde, ásirese naımandarda batyrlaryn Buqa, Býra, Qaptaǵaı, Qaban, Baraq, Tóbet dep ataıtyn úrdis bolǵan[12]. Qas batyrlardy bulaısha ataý birinshiden jaýǵa aıbat kórsetý úshin kerek bolsa, ekinshiden batyrlardy antalaǵan jaýdan qupıa ustaý úshin kerek bolǵan. Meniń kóne kóz qarıalardan estýimshe, tuńǵysh jaýǵa shabýyldap shyqqan jas jigit «Qaptaǵaılap shap!» dep urandatyp, jaýdyń shebin tas talqan etip, jeńiske jetken. Sol shaıqastan soń el-jurty batyrdy Qaptaǵaı atap ketken deıdi. Qalaı bolǵan kúnde de Qaptaǵaı, batyr babamyzdyń janama aty.

   "Shóp shyqqan jerine shyǵady" demeýshime edi bizdiń qazaq. Sol sebepti biz er Qaptaǵaıdyń ata-babasyna, sondaı-aq olardyń kim bolǵanyna az-kem toqtalaıyq: Naıman shaldan Belgibaı(Ókiresh), Belgibaıdan Súıinshi, Súgirshi jáne Ótegen taraıdy. Qazaq shejireleri men tarıhı jyr-dastandarda joǵarydaǵy ata-babalar týraly aıtýyndaı-aq aıtylady. Biraq tarıhı derek kózderinde Ókiresh baba beıitiniń Ózbekstannyń Samarqan qalasy túbindegi ekendigi, oǵan Ózbek naımandarynyń 1988 jyly belgi qoıǵandyǵy ǵana aıtylady[13].  Al qalǵan tulǵalara qatysty eshqandaı tarıhı málimet kezdespeıdi. Al Súıinshiniń uly, Qapptaǵaıdyń  atasy-Tólegetaı týraly tarıhı málimetter az da bolsa kezdesedi. M.Tynyshpaev[14] óziniń 17 atasy bolyp keletin Tólegetaıdyń naımannyń kóshbasshysy jáne asa bedeldi tarıhı tulǵa bolǵanyn aıtady. Jalpy qazaqqa aty málim Qylysh qojanyń qyzyn áıeldikke alǵanyn baıandaıdy. Samarqannyń ákimi ári sonda medrese saldyrǵan Alshyn Jalańtós batyr qojanyń qyzyn almaqshy bolyp sóz salǵanda, qojalar Jalańtósti qaradan shyqqansyń dep qyzdaryn bermeıdi. Sonda Jalańtós óziniń sińirgen eńbegi jaǵynan Tólegetaıdan esh kem emestigin kóldeneń tartady. Onyń nemeresi Ertorynyń Esimhannyń (1630 jyly) zamandasy bolǵandyǵy Tólegetaıdyń HV ǵasyr shamasynda ómir súrgenin rastaıdy. Ekinshi dálel Tólegetaı men Qylyshty qojanyń bir jerge jerlengeni, olardyń bastaryna ertede tamnan kúmbez turǵyzylǵany, sondaı-aq  olardy táýap etýshiler iziniń kúni-búgin sarqylmaýy bolyp tabylady. M.Ámirhanov[15] 2005 jyly «Aıǵaq» gazetine suhbat berip, Tólegetaı urpaqtarynyń qor quryp, babamyzdyń Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdany aýmaǵyndaǵy kóne kúmbeziniń ornyna osy zamanǵy sáýlet ónerine saı kesene turǵyzylyp jatqanyn habarlady. Sol jyldyń sońyna qaraı salynyp bitken keshendi kesene búginderi el ıgiligine qyzmet etýde.

Al endi Tólegetaıdyń uly, Qaptaǵaıdyń atasy–Qytaı bıge  toqtalaıyq: Meniń oıymsha, Qytaıdyń atasy Súıinshi  urpaǵym qytaı sıaqty kóp bolsyn dep yrymdap, jańa týǵan nemeresine Qytaı dep at qoıǵan. Bulaı deıtinim Qytaı naıman ishinde ósken el. Tek Qytaıdyń uly Tólegetaıdan taraǵan, búginderi Qytaı Halyq Respýblıkasynda terıtorıasynda turyp jatqan naımandardyń bir ózi mıllıonnan asyp jyǵylady.  Oǵan Qazaqstanda turatyn bir mıllıon urpaǵyn(mólshermen) qossaq, qazaqtyń 2 mıllıony bir atanyń balasy bolyp shyǵa keledi. Naqty esep júrgizetin bolsaq bul kórsetkish budan álde qaıda kóp bolyp shyǵýy da múmkin.

                  Shejireshi Q.Qanapıaulynyń paıymdaýynsha[15], Qytaı jas kezinen shaýjaı qaǵyndy kórmeı er bolyp eseıip, Naıman ákesiniń( durysy Tólegetaıdyń-avt.) jolyn qýyp 18 jasynda Qytaı bı atanǵan. Qytaı babamyz qalyńdyq tańdap júrip 25 jasynda qyrǵyz qyzy Mazbýrany alady. Arǵyn Aıman batyrmen ań aýlaýǵa shyqqanda óz búrkiti ózine túsip mert bolady. Al N.Ospanulynyń pikirinshe[16] Qytaı bir soǵysta qaza taýyp, onyń tórt balasy Tólegetaıdyń qolynda erjetedi de, "tórt Tólegetaı" atalyp ketedi. Taraqty Aqseleý[17] Jezqazǵan óńirindegi Qarajal qalasynyń túbindegi Qytaı dep atalatyn jerdi Tólegetaıdyń balasy Qytaıdyń qurmetine qoıylǵan ataý dep qaraıdy. Ony Súıinshi men Súgirshi urpaqtarynyń bir bóliminiń Jońǵar shapqynshylyǵyna deıin osy Qytaı mańyndaǵy Aqtaý, Qyzyltaý, Atasý ózeni óńirlerin  mekendegenin  tarıhı derek retinde alǵa tartady.

              Endi Qytaı bıdiń uly, Qaptaǵaıdyń ákesi – Mataıǵa toqtalyp óteıik: Almaty oblysynda eki birdeı eldi-meken men bir taý Mataı atymen atalady. Naqtyraq aıtsaq, İle ózeniniń soltústigindegi úlken taýdyń Mataı taýy atanýy teginnen-tegin emes. Ol taý jóninde ańyz áńgime el aýzynda bylaı baıandalady: İle ózeniniń ońtústigindegi teriskeı Alataýdyń Shelek óńirindegi tusynda Baqaı atty bıik taý bar. Bul taýdy Alban rýynyń Baqaı atty batyry mekendepti. İle ózeniniń soltústigindegi kúngeı Alataýdyń Shelekke tuspa-tus keletin bóligindegi taý-Mataı taýy atalady. Bul taýdy naımannyń Mataı batyry mekendepti. Bul eki batyr bir-birimen jaqsy qarym-qatnasta bolypty. İle ózeni eki rýly eldi bólip turǵandyqtan bir-birine jaý tıse nemese birin-biri qonaqqa nemese aıtýly asqa shaqyratyn bolsa, taý basynan ot jaǵyp belgi beretin bolǵan. Eger qaısy taýdyń basynan bir jerden ot shyǵyp, tútin býdaqtasa, olarǵa jaý tıgeniniń habary bolady eken. Baqaı taýynyń basynan bir jerden tútin býdaqtasa, alban jaǵyna jaý tıgeniniń belgisi bolyp, mataılar(naımandar) kómekke keledi eken de, Mataı taýynyń bir jerinen tútin býdaqtasa, mataılarǵa jaý tıgen bolyp, albandar kómekke keledi eken. Al taý basynan eki jerden ot janyp, tútin býdaqtasa, sol óńirde úlken as nemese toı bolatynyń belgisi eken. Mine biz budan qazaqtyń rý-taıpalarynyń arasyndaǵy bereke-birliktiń qandaı kúshti bolǵanyn baıqaımyz.. Ekinshi jaǵynan Mataıdyń da jaı adam emes, el suraǵan batyr bolǵandyǵyn, ańyzdyń astynda astarly aqıqattyń jatqanyn baıqaımyz.

              Shejire derekteriniń barlyǵy Mataıdan úlken uly dep Keldáýlet bı atalyqty kórsetedi. Keldáýlet ári bı ári han ordasynda Atalyq ıaǵnı hanzadalardyń tárbıeshisi bolǵan kisi. Keıin kele laýazym atymen elge tanymal bolǵan da Atalyq atalyp ketken. Al ekinshi uly-Kelmámbet batyrlyǵymen elge tanylyp, Qaptaǵaı degen atpen tarıh sahanasynda qalǵan. Úshinshi uly-Júzjigit Mataıdyń kenjesi bolǵannan soń ba, álde basqa bir sebepteri boldyma Kenje degen atty ıeleniti.

                Biz bul eńbegimizde maqala taqyrybyna saı Mataıdyń ekinshi uly-er Qaptaǵaı jóninde izdenister jasaımyz. Ataqty jazýshymyz Ilıas Esenberlın "Kóshpendiler " trılogıasynda[19] Qazaq handyǵy qurylmaı turǵanda naımandardyń Ábilqaıyr hannyń qol astynda bolǵandyǵy, Qaptaǵaıdyń onyń bas batyrlarynyń biri bolǵandyǵy baıandalady. Ábilqaıyr han jastaı qaıtys bolǵan uly-SHah Býdaqtyń asyn bergende, Qaptaǵaıdyń nemeresi Qarajal batyr kúresten bas júldeni jeńip alǵan. Shah Býdaqtyń 1451 jyly týylyp 1460 jyly qaıtys bolǵanyn[20] esepke alsaq, bul astyń 1461 jyly ótkeni anyqtalady.

               1465 jyly áz Jánibek sultan men Kereı sultan Ábilqaıyr ordasynan bólinip shyqqanda, olardyń negizgi qoldaýshylarynyń biri -osy Qaptaǵaı batyr bastaǵan naıman eli boldy. Ilıas Esenberlın [21] Qaptaǵaıdy Naımannyń aty shýly bas batyry, atan jilik balýan, aıdaharǵa qarsy barar júrek jutqan jan edi dep sýretteıdi. Osy eńbektiń endi bir jerinde basqa batyrlar sıaqty ol myńbasy emes edi dep, onyń túmenbasy ekenin eske salady. Taǵy da osy kitapta[22] Qasym sultannyń Qaptaǵaı batyrmen birge Buryndyq hannyń ordasyna baryp Oraq batyrdy qutqarǵany, sodan bir jyl ótkennen soń Qasym sultannyń han taǵyna otyrǵandyǵy jazylady. Qasym 1511-1518 jyldary handyq qurdy. Mine biz budan atalǵan oqıǵanyń  1510 jyldary bolǵanyn baıqaımyz. Zańǵar jazýshymyz Q.Jumadilov[23] Qaptaǵaı babamyzdyń qabiriniń Túrkistan óńirinde, ejelgi Saýran qamalynyń túbinde jatqanyn, 1993 jyly Túrkistan, Saýran mańaıynda turatyn aǵaıyndardyń Qaptaǵaı babamyzdyń týǵanyna 500 jyl tolýyna arnap, as bergenin baıandaıdy. Bul derek boıynsha Qaptaǵaı babamyz 1493 jyly týylǵan bolyp shyǵady. Babamyzdyń týylǵan jyly týraly áli de izdenýge týra keledi. Ábilqaıyr hannyń uly-SHah Býdaqtyń asynda(1461 jyly), Qaptaǵaıdyń nemeresiniń júlde alǵanyn eskersek, Qaptaǵaı babamyz kem degende 50 jasta bolyp shyǵady. Osy derekti negizge alsaq  babamyz 1411 jyldardyń ar jaq ber jaǵynda týylǵan bolyp shyǵydy. Qazaq handyǵy qurylǵan 1465 jyly 54 jasta bolady. Al Qasym han taqqa otyrǵan 1511 jyly 100 jasqa kelgen bolady.

              Al Qaptaǵaı babamyzdyń qaıtys bolǵan jyly týraly ne aıtýǵa bolady? Bul jóninde de tıanaqty zertteýler júrgizýge týra keledi. Q. Altynbaev "Segiz arys, toǵyz tańba" atty maqalasynda[24] búkil naımannyń uranyna aınalǵan Mataıdyń ekinshi uly- Qaptaǵaıdy 1500 jylǵa taman qazaq qolynyń uıǵyr hany Ábdirashıtpen soǵysynda Emil ózeni jaǵasynda qaza tapqan dep kórsetedi. Eger Qaptaǵaı babamyz uıǵyr hany Ábdirashıtpen bolǵan soǵysta qaıtys boldy degendi esepke alar bolsaq, onda bul soǵys naqty qaı jyly boldy degende zertteý júrgizip kóreıik. Uıǵyr tarıhshysy Sábıt Uıǵurı «Uıǵurnama» atty eńbeginde[25] Ábdirashıt han 1545 jyly qosyn bastap kelip, Jetisý jerindegi kóterilisshi qazaqtar men qyrǵyzdardy aıaýsyz janyshtady dep jazady. Al dál osy jaǵdaıdy Ilás Esenberlın[26] bylaı sýretteıdi: 1537  jyly ózbektiń hany Abdýllah pen Moǵolstannyń hany Abdrashıt kúsh biriktirip qazaqtardyń jerine shabýyl jasady, sondaı-aq olardyń jeriniń bir bólimin ekeý ara bólip aldy. Qazaqtardyń bir bóligi sol kezde bos jatqan Saryarqa dalasyna qaraı yǵysty. Bul jerde uıǵyr tarıhshysy uıalmaı-qyzarmaı Jetisý jerin uıǵyr handyǵynyń jeri dep, qazaqtardy búlikshi etip kórsetse, I. Esenberlın Ábdirashıt pen Abdollah handardy qazaq jerine syrttan kelgen basqynshy retinde kórsetedi. Árıne bul eki kózqarastyń sońǵysy quptaýǵa turady. Shyńǵys han zamanynan  buryn da, keıin de Altaı, Tarbaǵataı taýlaryn, sondaı-aq Jetisý jerin qazaqtardyń meken etkendigi, onyń ishinde Tólegetaıdan taraıtyn naımandardyń ata-mekeniniń osy óńir bolǵandyǵyn shetel, orys jáne qazaq tarıhshylary bir aýyzdan moıyndaıdy[27-40]. Sábıt Uıurı myrzaǵa joǵaryda keltirilgen kitaptardy oqyp shyqsa, sonan soń baryp aıtar ýájin aıtsa durys bolar. Ózbek hannyń qol astynda bolǵan Qashqar qalasynyń ámirshisi-Ábdirashıt hannyń qazaq dalasyna ústemdik júrgizýi múmkin emes.  Jetisýdy óńirin uıǵyrlardyń baıyrǵy jeri etip kórsetý tarıhqa jasalǵan teńdessiz qıanat ekenin ol kisiniń, sondaı-aq atalmysh kitapty oqyǵyndardyń bilip júrgeni durys bolady. Bizshe bul qyrǵyn soǵys 1537 jyly bolǵan. Er Qaptaǵaı babamyz osy shaıqasta qaza bolǵan bolsa, onda ol 1537 jyly qaıtys bolǵan bolyp shyǵady.

                  Al shaıqas qaı jerde boldy degenge keler bolsaq, Tarbaǵataı taýy óńirindegi Emil ózeni boıynda boldy degen Q.Altynbaevtyń[41] kózqarasyn quptaýǵa tura keledi. Sebebi Tarbaǵataı taýy ejelden naımandardyń, onyń ishinde mataılardyń baıyrǵy ata qonysy bolǵan. Ony joǵarydaǵy tarıhı dáleldermen bir kisideı-aq dáleldedik. Tarıhshy-geograf ǵalym M.Serikbaev paıymdaýynsha[42] 1777 jylǵy orys qartasy Jetisý Alataýynyń shyǵysyn Qaptaǵaı taýy dep kórsetken. Al 1887 jyly jaryq kórgen Múshkenovtyń kartasynda qazirgi Jońǵar qaqpasy Qaptaǵaı beketi dep jazylǵan. Tipti Semenov-Tán Shanskııdiń 1913 jylǵy «Reseı» degen kartasynda Qaptaǵaı beketi delingen. Sondaı-aq Jetisý Alataýynyń ońtústiginde Qaptaǵaı degen ózen de bar. Tipti osy avtor sonymen qatar Shyńǵys taýdyń atynyń erterekte Naıman kúre ekendiginde eske salady. 2014 jyly Abaı ataǵa zıarat etip barǵanymda sol óńirdegi shejireshi aqsaqalda(Aty-jónin umytyp qalyppyn-avt.)  Shyńǵystaýdyń bıik shoqysyn naıman bıigi dep atalatynyn aıqan edi. Osyǵan qarap 1537 jyǵy soǵystan yǵysqan naımandardyń bir bóligi Shyńǵys taýyn bir az jyl meken etken bolýy kerek degen oı týady. Al Shoqan Ýalıhanov[43] qazirgi qytaıdyń Alashankoý temir jol beketi ornalasqan jerdegi qytaıdyń baıyrǵy qaraýylyn "Qaptaǵaı" qaraýyly dep óz eńbeginiń 3 jerinde anyq kórsetedi. Al R.M.Zakrjevskııdiń[44] 1891 jylǵy «Azıattyq Rossıanyń ońtústik shekara óńiriniń kartasy» degen eńbeginde de Qytaı qaraýylynyń atyn "Kaptagaı" dep kórsetedi.

               Joǵarydaǵy dálelderdiń barlyǵy qazirgi Toqta taýyn Qaptaǵaı taýy dep kórsetse, qytaıdyń kazirgi Alashankoý temir jol beketi ornalasqan jerdi Qaptaǵaı beketi dep kórsetedi. Ne sebepti bul jerler Qaptaǵaı babamyzdyń atymen ataldy? Endi osy máselege azdy-kópti oı júgirtip kórelik. Joǵaryda keltirilgen tarıhı qujattardan men tarıhı jyr dastandardan[45-47] ańǵaratynymyz 1723 jylǵy "Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaǵa" deıin Mataılardyń ata-mekeni qazirgi Toqta(Qaptaǵaı), Barlyq(Qyzaı) taýlary men Alakól mańy bolǵan. Eger osy taýlar mańyndaǵy Emıl ózeni boıynda Qaptaǵaı babamyz Qashqardyń ámiri-Abdrashıt hanmen shaıqasta qaıtys bolǵan bolsa, onda babamyz sol mańǵa jerlengen bolyp shyǵady. Mataıdan taraıtyn qaptaǵaılar Qaptaǵaı taýyn ıaǵnı qazirgi Toqta taýyn meken etkendikten, batyr babamyz qazirgi qytaıdyń Alashankoý temir jol beketi  mańyna jerlengen. Sol sebepti babamyz jatqan jerdiń atymen sondaǵy qaraýyl "Qaptaǵaı" qaraýyly atalǵan. Bul sózime dálel retinde nemis zertteýshisi Aleksandr Shrenktiń jol jazbasyn[48] usynamyn. Ol 1842 jyldyń 10-31 shildesinde Qaptaǵaı jáne Barlyq taýlarynyń aralyǵyndaǵy jazyqpen júrip ótkenin jazady. Munda da qazirgi Barlyq taýy Qaptaǵaı taýy dep jazylady. Sondaı-aq ol yrymshyl azıattyqtar Qaptaǵaı qaraýylynda taýdyń rýhyna arnap qurban shalyp, tynysh aýa raıyn tileıdi. Shyǵystan soǵatyn jeldi qazaqtardyń "Ebi" jeli dep ataıtynyn da tilge tıek etedi.  Qazaqtar eshqashan taýǵa arnap qurban shalmaǵan. Olar tek Táńirdiń, sondaı-aq ómirden ótken qasıetti ata-baba arýaqtarynyń razylyǵy alý úshin qurban shalǵan. Bul úrdis kúni-búgin jalǵasyn taýyp keledi. Bul jerde saıahatshy qazaqtardyń Qaptaǵaı babamyzdyń arýaǵyna arnap shalǵan qurbandyqtaryn, Qaptaǵaı taýyna arnap shaldy dep qate túsingen. Qazaqtardyń Qaptaǵaı qaraýylynyń túbinde qurban shalǵanynan-aq, ol jerde Qaptaǵaı babamyzdyń jatqany ańǵarylady. 1849 jyldyń 9 tamyzynda aǵylshyndyq saıahatshy Tomas Vıtdam Atkınson jubaıy Lúsı Atkınsonmen Alakóldi jaǵalaı ótip, Sháýeshekke barý úshin Qytaı qaraýylynan ruqsat alýǵa barǵanyn jazady[49]. Qaraýyldan ótken soń salqyn jerde aǵash ústine tóselgen kilem ústinde rahattanyp otyrǵan qytaı ofıserlerine kezigedi. Olardyń oń jaǵynda alysta kesene turdy, al sol jaǵynda shaǵyn ózen aǵyp jatty dep sýretteıdi aǵylshyndyq saıahatshy.  Meniń oıymsha bul Qaptaǵaı babamyzdyń kesenesi. Sol sebepti de Qytaı qaraýylynyń aty Qaptaǵaı qaraýyly atalǵan.

             Mine biz budan búginderi "Jońǵar qaqpasy", "Alashankoý" beketi dep júrgenderimizdiń tarıhta "Qaptaǵaı" qaqpasy, "Qaptaǵaı" beketi bolǵanyn ańǵaramyz. Birneshe jyl buryn dál osy óńirdi egjeı-tegjeıli aralap shyqqan avtor Alakóldiń mańynan Qaptaǵaıdyń týǵan aǵasy- Keldáýlet bı Atalyqtan taraıtyn qyzaılardyń kúmbirli kúmbezderin kórip, sýretke túsirip qaıtqan bolatyn. Muqametjan Tynyshpaevshe árdaıym jaýdyń ótinde bolǵan naımandardan, bylaısha aıtqanda Mataı babadan taraǵan ata-babalarymyzdyń júrgen jer, basqan izinen  bizge jetken asyl mura, baı qazyna bolyp tabylady. Osy joldardyń avtory Barlyq taýynyń baıyrǵy atynyń Qyzaı taýy bolǵanyn tarıhı dáleldermen anyqtap shyqty. Alla sátin salsa bul maqalamda jaqyn arada jarıalanady.

                Qorytyp aıtqanda kóshpeli ózbek hany Ábilqaıyrdyń uly-SHah Býdaqtyń 1461 jyly ótken asynda Qaptaǵaı babamyzdy nemeresiniń palýandyqtyń júldesin jeńip alǵanyn esepke alsaq, Qaptaǵaı babamyz kem degende 50 jasta dep qarasaq, onda babamyz 1411 jyldardyń ar jaq ber jaǵynda týylǵan bolyp shyǵydy. Qazaq handyǵy qurylǵan 1465 jyly 54 jasta bolady. Al Qasym han taqqa otyrǵan 1511 jyly 100 jasqa kelgen bolyp shyǵa keledi. Al áz Jánibek handyq qurǵan 1465 jyly 15 jastaǵy bala batyr boldy dep eseptesek,  onda 1450 jyly dúnıege kelgen bolyp,  Qasym han handyq qurǵan 1511 jyly 61 jasta, al 1537 jylǵy Qashqardyń ámiri-Ábdiráshıt hanmen bolǵan soǵysta 87 jasynda qaıtys bolǵan bolyp shyǵady. Qaptaǵaı babamyzdyń týylǵan, qaıtys bolǵan jyldary týraly aıtylǵan ýájder tek boljam ǵana bolyp tabylady. Ol týraly jalǵasty zertteýler júrgizýge týra keledi. Qalaı bolǵan kúnde de Qaptaǵaı babamyz Áz Jánibek hannyń, Buryndyq hannyń jáne Qasym hannyń janynan tabyla bilgen aıtýly tulǵa. Ol  Qazaq handyǵynyń qurýshylyrdyń biri, sondaı-aq ony kórkeıtip-nyǵaıtýshylardyń biri bolyp qala beredi. Qasym hannan sońǵy bas-basyna bılik quryp, ortalyq handyq álsiregen tusta ıaǵnı1518-1537 jyldary batyr babamyzdyń Tarbaǵataı óńirindegi Emil ózeni jaǵasynda ata-mekenin syrtqy jaýdan qorǵaý úshin atqa qonǵany, qan maıdanda qaıtys bolǵany ańǵarylady. Sóz sońynda aıtarym Qazaq handyǵy qurylǵanynyń 550 jyldyǵyna oraı er Qaptaǵaıdyń tarıhı baǵasyn berip, ony keleshek urpaqtyń esinde  qaldyrý úshin tómendegideı sharalar ótkizilse durys bolar edi degen usynys aıtqym keledi. Árıne "Jumyla kótergen júk jeńil" demeıme atam qazaq. El bolyp eldigimizdi kórsetsek, jurt bolyp jumyla qımyldasaq almaıtyn qamalymyzdyń, aspaıtyn asýymyzdyń bolmaıtyny anyq. Dúrkiretip as berip, at shaptyrǵansha ǵylymı konferensıalar uıymdastyryp, naqty is-sharalar atqarylsa quba-qup bolar edi. Alash azamattaryna aıtar usynysym, tastar úndeýim tómendegideı:

1. Jaǵyrapıadaǵy "Jońǵar" qaqpasy degen ataý maǵan múlde unamaıdy. Ol lap etip kelgeli turǵan jaýdy kóz aldyńa elestetedi. Onyń ornyna tarıhı ataýy Qaptaǵaıdy qaıtaryp, "Qaptaǵaı" qaqpasy degen ataý engizilse.
2. Dostyq eldi-mekeniniń jáne temir jol beketiniń atyn tarıhı ataýymen ıaǵnı "Qaptaǵaı" aýyly jáne "Qaptaǵaı" beketi dep atasaq. Dostyqty kerek etken bolsa qytaı jaǵy óz eldi-mekeni men beketin Alashankoý(阿拉山口) dep atamaı, Dostyq(友谊) dep atar edi.
3. Qazirgi Dostyq aýylynyń ortalyq alańyna nemese temir jol beketiniń alańyna atqa minip túrǵan aıbarly músini ornatylsa, keleshek urpaq úshin otanshyldyq tárbıeniń taptyrmas quraly bolar edi.

                 Eger joǵarydaǵy sharalardy sátti iske asyra alsaq bir jaǵynan 550 jyldyǵyn ulyqtaǵan bolamyz. Al ekinshi jaǵynan Qazaq handyǵyn qurýshylardyń biri, Buryndyq jáne Qasym handardyń  handyǵynyń nyǵaıýyna teńdessiz úles qosýshy, sondaı-aq  búkil naımannyń uranyna aınalǵan batyr babamyzdyń aldyndaǵy perzenttik boryshymyzdy az da bolsa aqtaǵan bolar edik degen izgi tilegimmen sózimdi támámdaǵym keledi.

 Eskertý: Bul maqalanyń alǵashqy nusqasy QHR SHUAR-nyń Qulja qalasynan shyǵytyn «İle aıdyny» jýrnalynyń 2012 jylǵy №2 sanynda jarılanǵan.  Atalmysh maqalaǵa tolyqtyrýlar engizip, jurt nazaryna qaıtalaı usynyp otyrmyn.

Raıys qajy Arıpjanuly

    (h.ǵ.kandıdaty)

               PAIDALANYLǴAN ÁDEBIETTER

1.Myńjanuly N. Qazaqtyń kóne tarıhy./(Daıyndaǵan M.Qanı)

   ─Almaty: Jalyn, 1993. -165 b.

2. Artyqbaev J.O.(Jaýapty redaktory) Bulanty shaıqasy.

    ─Qaraǵandy: -1998, 18 b.

3. Madanov H. Qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhy. "QMÁBI

     baspasy", -Almaty:  -1998, -245 b.

4. Qazaq rýlarynyń shejiresi. "Qalamger shyǵarmashylyq

          birlestigi",  -1991. -23 b.

5. Ch.Valıhanov. Sobranıe sochınenıı v pátı tomah. Tom 3.

       ─Almaty: Glavnaıa redaksıa Kazahskoı sovetskoı

       ensıklopedıı, -1985. 315b.

6. Ch.Valıhanov. Sobranıe sochınenıı v pátı tomah. Tom 3.

          ─Almaty: Glavnaıa redaksıa Kazahskoı sovetskoı

         ensıklopedıı, -1985. 348-349 bb.

7. Plano Karpını ı Gılom de Rýbrýka. Pýteshestvıa v vostochnye

         strany.    -Almaty: "Ǵylym", -1993. -34,-100,-117 bb.

8. Tynyshpaev M. Istorıa kazahskogo naroda. -Almaty: "Sanat".

         -1998. -87 b.

9. Derbisalıev Á. Qazaq dalasynyń juldyzdary. -Almaty: "Raýan".

          -1995. -172-173 bb.

10. Musabekuly D.. "Amanat"-shejire murasy. «Zańǵar»

         baspahanasy, -2006. -40b.

11. Ospanuly N., Zarqumaruly Q. Qatarlylar. Qazaq shejiresi. QHR

          Shyń jań jastar-órender baspasy. -Úrimji: -1996. 270b.

12. Aqjasar Q., Salyqbaı Á. qurastyrǵan. Toǵyz tańbaly

         naımandar. -Astana: «Astana polıgrafıa», 216 b.

13. Kamal qajy Ábdirahman. Tólegetaı baba. Ańyz ben ańǵarym.

          /http://yvision.kz/post/387276

14. Tynyshpaev M. "Istorıa kazahskogo narodda". -Almaty: "Sanat"

         baspasy, 1998 . - 88 b.

15. Gýmanıtarlyq ǵylymdar Akedemıasy. Naımannyń bir balasy-

      Baǵanaly. -Almaty: -1998. -8 b.

16. Ospanuly N., Zarqumaruly Q. qatarlylar. Qazaq shejiresi. "QHR

       Shıń jań jastar-órender baspasy",  -Úrimji: -1996. -297-305 bb.

17. Ospanuly N., Zarqumaruly Q. qatarlylar. Qazaq shejiresi. "QHR

       Shıń jań jastar-órender baspasy",  -Úrimji: -1996., 238b.

18. Taraqty Aqseleý. Baltaly, Baǵanaly el aman bol. Shejire. –

       Almaty: "Qazaq ýnıversıteti", -1993. -93 b.

19. Esenberlın I. Kochevnıkı. Istorıcheskaıa trılogıa. -Moskva:

        "Hýdojestvennaıa lıteratýra", -1983. -13 b.

20. Kláshtornyı S.G., Sýltanov T.I. Kazahstan. Letopıs treh

        tysácheletıı. -Alma-Ata: "Raýan", -1992. -243 b.

21. Esenberlın I. Kochevnıkı. Istorıcheskaıa trılogıa. -Moskva:

         "Hýdojestvennaıa lıteratýra", -1983. -50 b.

22. Esenberlın I. Kóshpendiler. Almas qylysh. 334 b.

       http://adebikz.com

23. Aqjasar Q. Salyqbaı Á. Quras. Naımandar: Ǵylymı zertteýler.

       Maqalalar, shejire. –Astana: «Astana polıgrafıasy», -216 b.

24. Aqjasar Q., Salyqbaı Á. Quras. Naımandar: Ǵylymı zertteýler.

      Maqalalar, shejire. –Astana: «Astana polıgrafıasy», -30 b.

25. Uıǵurı S. Uıǵurnama(Uıǵurlar haqqıdá umumu máǵlumát).

        - Almutá: 2005. -261b.

26. Esenberlın I. Kochevnıkı. Istorıcheskaıa trılogıa. -Moskva:

     "Hýdojestvennaıa lıteratýra", -1983. -248 b.

27. Rýmánsev P.P. Ýezy Jetysý/Sost.:J.Karıeva, B.Nurjekeev.

       – Almaty: TOO «Jalyn baspasy», 2000. -36b.

28. O.Artyqbaev. Bulanty shaıqasy. Qaraǵandy: RMQ «Polıgrafıa»

      ÓB. -1998. -18b.

29. Plano Karpını ı Gıloma de Rýbrık. Pýteshestvıa

     v vostochnye strany. –Almaty: Gylym. 1993. -100,118 better.

30. Arıstov N.A. Etnogenez ı etnıcheskaıa ıstorıa kazahskogo

      naroda. 2-e ızdanıe, dopolnennoe. –Almaty: "Altyn kitap",

2007. -270,271bb.
2008. Quras. Q. Aqjasar, Á. Salyqbaı. Toǵyz tamǵaly

      naımandar. –Almaty: "Astana polıgrafıa", -9 b.

32. Z.Qınaıatuly. Mongol ústirtin meken etken sońǵy túrki

      taıpalary: IX-XII ǵasyr. Astana: Elorda, 2001. -93 bet.

33. Quras. Qonysbaı Aqjasar, Ábdildábek Salyqbaı.

      Naımandar: Ǵylymı zertteýler. Maqalalar, shejire.

–Astana: «Astana polıgrafıasy», -30 bet.

34. Esenberlın I. Kochevnıkı. Istorıcheskaıa trılogıa. – Moskva:

      «Hýdojestvennaıa lıteratýra», 1983. -85b.

35. Kenjebaev B. Túrik qaǵanatynan buginge deıin. –Almaty:

      "Ana tili" baspasy JSHS, 2004. -59b.

36. Rýmánsev P.P. Ýezy Jetysý/Sost.:J.Karıeva, B.Nurjekeev.

      –Almaty: TOO «Jalyn baspasy», 2000. -30b.

37. Myńjan N. Qazaqtyń kóne tarıhy. –Almaty: "Jalyn" , -
38. -260b.
39. Orbulaq shaıqasy.Tarıhı shyǵarmalar. Qurastyrǵan-Sultanbek

       Eshmuhambetov. –Almaty: "Jalyn baspasy" JSHS, 2003. -44b.

39. Orbulaq shaıqasy.Tarıhı shyǵarmalar. Qurastyrǵan-Sultanbek

       Eshmuhambetov. –Almaty: "Jalyn baspasy" JSHS, 2003. -214b.

40. Qalılahanov T. Qazaqnama. –Almaty: "Abzal-Aı" baspasy,
41. 3-kitap. -97b.
42. Aqjasar Q., Salyqbaı Á. Quras. Naımandar: Ǵylymı zertteýler.

        Maqalalar, shejire. –Astana: «Astana polıgrafıasy», -30 b.

42. "Jas qazaq" gazati, №12(64), 31 naýryz, 2006 jyl.
43. Ch.Ch.Valıhanov. Sobranıe sochınenıı v pátı tomah. Tom 2.

         ─Almaty: Glavnaıa redaksıa Kazahskoı sovetskoı ensıklopedıı,

         -1985. -335, -337, 340 bb.

44. Atlas týrana na sstarınnyh kartah: Oraz prostranntva-

          Prostranstvo obrazov. T.35 M.: «Dızaın. Informasıa.

          Kartografıa», -Almaty-Moskva. -2008. – str. 441.

45. Quras. A.Nysanbaı. Úsh paıǵampar. –Almaty: "Dáýir", 1992.

       -156-183bb.

46. Joldyuly T. Shyǵarmalarynyń eki tomdyq jınaǵy.

          Ekinshi tom. -Astana: "Elorda",  2002. -313 bet.

47. Dáýituly S. Almas qylysh. Batyrlar jyry. –Almaty: "Jalyn",
48. -8-40 bb.
49. Nemeskıe ıssledovatelı v Kazahstane.Chast1. /Per. S nem.

       L.A. Zaharovoı/Sost. I.V.Erofeeva. –Almaty: "Sanat", 2006.

        -162, -163 bb.

49. Pervye anglııskıe pýteshestvennıkı v Kazahskoı stepı. /Per.

       s angl. D.M.Kostınoı/Sost. I.V.Erofeeva. –Almaty: "Sanat",

2006. -300 b.