(Qazaqstan Respýblıkasy Premer mınıstr Baqytjan Ábdirulynyń nazaryna)
(«Qazaqstan Zaman» gazetiniń bas redaktory nazaryna)
Qurmetti bas redaktor myrza, 1992-1996 jyldar aralyǵynda ózim osy gazettiiń aýdarmashysy ári jýrnalısi bolyp jumys istegendikten de bolar, bul gazet meniń janyma jaqyn. Gazetterińizdiń 19 shildedegi nomerinde redaksıanyń anyqtama túsiniktemesisiz myńdaǵan adamdardyń qoly qoıylǵan «ashyq hatpen» Premer mınıstr Baqytjan Ábdirulynyń atyna arnaǵan ótinishterin qosa jarıalapty. Bul hattyń alǵa qoıǵan maqsaty «...Toq eteri qazir bizge tarıhshy ǵalymdardyń Álmerek bı jónindegi zertteýleri, pikir-usynystary, tarıhı derekteri óte qajet bolyp otyr» delingen eken. Eki Ashyq hattyń biriniń mazmuny tómendegideı:
Qurmetti Baqytjan Ábdiruly!
Kelesi 2019 jyly áz-Táýke han tusynda sol dáýirdiń belgili bıleriniń biri, tarıhı tulǵa Álmerek abyz Janshyqulynyń týǵanyna 365 jyl tolady. Osy mereıli data aıasynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna oraı, respýblıkalyq ǵylymı konferensıa ótkizýdi josparlap otyrmyz. Mine, sondyqtan tarıhı tulǵa jóninde zertteýshilerdiń, tarıhshy ǵalymdardyń kómegi bizge óte qajet bolyp otyr. Sol úshin, Úkimet QR Ǵylym akademıasynyń tarıh ınstıtýtyna nusqaý berip, osy taqyrypty zertteý úshin, ǵalymdarǵa nusqaý berse nur ústine nur bolar edi. Toq eteri qazir bizge tarıhshy ǵalymdardyń Álmerek bı jónindegi zertteýleri, pikir usynystary, tarıhı derekteri óte qajet bolyp tur. Álmerek batyrdyń ataqty shaıqasy Qaradalada bolyp, onda Álmerek qalmaq qolbasshysy Shonjyny jekpe-jekte óltiredi. Osy oqıǵaǵa qatysty tarıhı derekterdi tarıhshy ǵalymdar zerttep bizge málimdese bul tarıhı tulǵaǵa qatysty tarıhı jańalyq bolar edi. Osyǵan baılanysty sizderdiń kómektesýlerińizdi suraımyz.
Álmerek belgili tulǵa, jońǵar soǵysynyń batyry, bı, sheshen ári ulys begi retinde ulttyq ensıklopedıaǵa kirgen. Qazir oblys ortalyǵy bolyp qurylǵan, ejelgi astana Túrkistanda ótetin han keńesteri men bı keńesteriniń bárine qatysqan. Sondyqtan bizdiń ótinishimiz qabyldanady degen nıettemiz.
Qurmetpen, Álmerek tarıhı-mádenı qorynyń atqarýshy dırektory
Bolat Sadýáqasov
Men ǵasyrdan asa qan keshken qazaq-jońǵar soǵysyn arnaıy zerttegen tarıhshy emespin. Degenmen, ol týraly azdy-kópti habardar ekenim de belgili. Meni oılandyryp-tolǵandyrǵan másele, maqalada sóz bolǵan jer-sý, eldi meken ataýlarymen onomostıkalyq ataýlarǵa qatysty eshbir dálel-dáıeksiz, qujattyq negizsiz oıjota sózderdi zańdastyrǵysy kelgen urynshaqtyqtyǵynda bolyp otyr.
Men «Uıǵyr avazy» gazeti kótergen jer-sý ataýlaryn eshbir derek-dáıeksiz bolsa da bárin uıǵyrsha ataýlar deıtin aýajaıylýlarǵa toıtarys berip edim.
Al, myna «Ashyq hatta» sóz bolǵan máseleler Abdollajan Samsaqovtyń maqalasynda kóterilgen boljal, oıjotalardan da asyp túskendeı bolǵany ókinishti.
Men «Ashyq hatshylardy» qoldaý úshin «jer-sý ataýlaryn jekeshelendirýge bolmaıdy» atty maqalamdaǵy «Shelek, Shonjy t.b.» toponımderge bergen anyqtamalarymnan bas tartý arqyly (ol árıne múmkin emes ekenin basa aıtamyn) «Ashyq hat» ıeleriniń múlde qısynsyz anyqtamalaryn qoldaýym kerek bolady. Ol da múlde qabyldaýǵa bolmaıtyn jolsyzdyq bolar edi.
Naqtylap aıtqanda, búginge deıingi jazba jáne ańyz áńgimelerde qalmaqtyń «Qordaı batyry» degen kezdespeıdi. «Qordaı» batyr degendi Qordaı asýyndaǵy taqtaǵa jazyp qoıǵandar keıingi jyldar esteligi. Mundaǵy «Qordaı» qazaq batyry delinip tur. «Ashyq hat» avtorlary tóbeden túskendeı etip «Jońǵardyń batyry Qordaı elý myń qol bastap qazaqtarǵa qarsy joryqqa attanady» dep jaza salady.
Al «Ashyq hattaǵy «Álmerek batyr otyz bes jasynda jońǵardyń batyry Alǵabastyń, on segiz jasynda jońǵardyń (qońtaıshysy) qolbasshysy, ári qas batyry Shonjynyń basyn alyp, qazaqtyń abyroıyn asqakqtata túsedi» degen sózderden ne uǵýǵa bolady? Qalmaqtyń «Alǵabas» dep qazaqsha at qoıýy týraly qandaı negiz bar? «Alǵabas» Keńes zamanynda paıda bolǵan eldi mekender aty emes pe edi?
«Qordaı» týraly M.Qashqarıdyń «Túrik sózdiginde «qordaı qustyń bir túri» deı kelip, ózen-kólder jaǵasynda saırandap júrgen «aqqý-qordaı» tirkesin qodanady. («Túrik sózdigi» 3-tom. 324-b.) Ań-qustyń atymen atalatyn áıgili adamdar túrik halyqtarynda kóptep kezigedi. Biraq ol birese qazaq batyry, birese qalmaq batyry bolyp qatar aıtylmasa kerek.
«Shonjy» týraly men joǵaryda atalǵan zertteý maqalamda jeterlikteı toqtalǵanmyn. Toponımıkalyq ataýdy onomostıkalyq ataýǵa aınaldyryp jibergen aǵaıyndar tarıhshylardan qandaı tarıhı dálel surap otyr? Tarıhshylar joq derekti qaıdan almaq?
«Ashyq hatta» mynaý HHİ ǵasyrda esh yńǵaısyzdanbastan «Babamyz jaıly kókten túsken shyndyq pen ańyz áńgimeler óte kóp» dep jazyp otyrǵan adamdar tarıhshylardyń dálelderine nege muqtaj boldy eken? Osy arada, «Kókten túsken shyndyq» degendi paıǵambarlarǵa túsken «Ýaqı» dep uǵýǵa tıis ekenimizdi, biraq atalmysh «shyndyq» kimge, qashan málim bolǵanyn kim bizge aıtyp bere alatynyn suraýǵa májbúr ekenimizdi aıtpaı tura almaımyz.
Sh.Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh ınstıtýtyndaǵy basqa tarıhshylarmen elimizdegi tarhshylar qaýymy bul suraqtarǵa qalaı jaýap bererin ózderi biler, al men bul másele jónindegi oılarymdy tómendegishe túıindegim keledi:
- Búginge deıingi resmı, beıresmı tarıh pen tarıhı qujattarda Álmerek batyr basyn aldy degen Shonjy, Alǵabas, Qordaı batyr atty qalmaq batyry týraly esh nárse bolmaǵan nemese men baıqamaǵan bolarmyn, sondyqtan ol týraly aıtarym joq.
- «Shonjy, Qordaı, Shelek, İle, Ertis, Qas, Kúnes, Kegen, Narynqol, Muqyr, Qapshaǵaı, Túrgen, Aqsúmbe, Turpan t.b. jer-sý ataýlary jónindegi tujyrymdarymdy ózgerte almaımyn, ári oǵan eshbir qajettilik te joq.
- Álmerek babamyzdyń áýlıeligi men bıligi, batyrlyǵy jónindegi ańyz ben aqıqatqa qurmet etemin. Al, qurmetteý ol adamnyń atyna eldi meken atyn bermese bolmaıdy degenge tirelip turmasa kerek.
- Jer-sý, eldi meken ataýlaryn adamdastyrý, adam atymen ataý bizdiń qazaq halqynda múlde bolmaǵan, orys otarshyldary (aq, qyzyl) alyp kelgen kóp indettiń biri edi.
Biz kórshilerdiń jaman ádetterin onyń qańsyǵyn tańsyq kórip eliktep-solyqtaýǵa daǵdylanyp ketken halyqpyz. Al, myna bes myń jyldyq jazba tarıhy bar qytaı eliniń tarıhynda qanshama áıgili adamdar, zulym, shen qumar patshalar men qolbasylar bolsa da, solardyń atynda bir de bir jer-sý, eldi meken, qala, kóshe attary bolmaǵan eken. Qytaı tarıhyn, onyń geografıasyn, toponımıkasyn zertteýshiler esh shataspastan-aq bes myń jyldyq tarıhyn jazyp ta, oqyp ta keledi.
Al, biz bir júıe aýyssa nemese bir patsha, kósemsymaqtar aýyssa olardyń atyndaǵy eldi meken, qala, dala, kóshe attaryn jappaı ózgertip, memleket qarjysyn ysyraptaýdyń syrtynda halyqtyń tarıhı jadyn, urpaq, dástúr jalǵastyǵyn óktemdikpen buzyp, talqandaımyz. Sonda mundaı daraqylyq pen ataqqumarlyqtyq bizdiń rýhanı jańǵyrýymyzǵa ońdy áseri bola ma, álde kezekti naýqan qurbanyna aınala ma? Eger «Shonjy» ataýyn ózgertý sonsha kerek bolsa, sol óńirdegi tarıhı jer-sý ataýlarynyń birin máselen «Sharyn, Kókbekti, Alataý nemese qaptaǵan «nurlardyń» biriniń aldy-artyna (máselen, Nurkent, Nurqala t.b.) bir anyqtama sóz tirkep-aq jańa ataý berýimizge bolar edi ǵoı.
5. Táýelsiz Qazaqstannyń jer-sý, eldi meken ataýlaryn adam atyna aýystyrý tarıhyna nazar aýdarǵanda, odan bir tutas halyqtyq - memleketshildikten kóri jershildik-rýshyldyq sıaqty orta ǵasyrlyq derttiń zardabyn sezgendeı bolar edi.
Bul dert-indet ultty uıytýǵa, memleketshildikke, ulttyq tutastanýymyzǵa osy ýaqytqa deıin az kedergi keltirmegenin moıyndaýymyz kerek. Memleket quraýshy ult retindegi qazaq halqynyń elimizdi mekendegen pálenbaı júz etnıkalyq toptar aldyndaǵy jaýapkershiligimen abyroı-ataǵy, sondaı-aq bolashaq urpaqtarymyzǵa qaldyrar ońdy úlgi-ónegemizdi esten shyǵarýǵa haqymyz joq. Tarıh sabaǵy bizge osyndaı batpan jaýapkershilik júgin arqalatyp otyr. Ár isti kóńil aýanymen emes, aqyl men parasatpen keń oılap, keń pishýdi úırenýimiz kerek. Myna alasapyrań HHİ ǵasyr synynan aman-esen ótý úshin úlken-úlken isterimen aınalysýǵa ujymdasaıyq aǵaıyn, otyra qalyp qol jınap, ýlap-shýlaý endigi jerde uıat bolar.
Álimǵazy Dáýlethan,
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,
Sh.Sh.Ýalıhanov atyndaǵy tarıh etnologıa ınstıtýty
