Aldaǵy bes jylda eldegi zeınetaqy qoryndaǵy qarajatty utymdy uqsata almasaq, zeınetaqy júıesi qaýipti bola bastaıdy. Qazir Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynda 9 trlnǵa jýyq teńge bar. Árıne, bul qarjy qorda tekke jatqan joq. Atalmysh qarajat ekonomıkanyń belgili bir salalaryn qoldaýǵa jumsalyp turady. Máselen, byltyrǵy jyly zeınetaqy qorynan 50 mlrd teńge alynyp, temirjol salasyn jańǵyrtýǵa jumsalsa, bıyl qordan 300 mlrd teńge kóleminde qarjy ekonomıkalyq jobalardy qarjylandyrý maqsatynda ekinshi deńgeıli bankterge berilmek.
Negizinen zeınetaqy qoryndaǵy qarjy bos jatpaı, belgili bir salalarǵa ınvestısıa retinde bólinip, tabys tabýy tıis. Bul álemdik tájirıbede bar dúnıe. Desek te, mamandar zeınetaqy qorynda jınaqtalǵan qarjyny durys jumsaýdy tıisinshe meńgere almaı otyrǵanymyzdy alǵa tartty.
Ekonomıka ǵylymynyń doktory, profesor Jańabaı Aldabergenovtyń aıtýynsha, azamattardyń óz bolashaǵyn oılap jınaqtaǵan 10 paıyzdyq jarnasy durys uqsata almaýdyń nátıjesinde ınflásıaǵa jelinip jatyr.
«Bolashaqta qandaı da bir daǵdarý kezeńi oryn alsa, halyqtyń zeınetaqy qoryna jınaqtalǵan qarjysynyń quny kemip, bar-joǵy 45 paıyzy ǵana qalýy múmkin. Qazir qorda jınaqtalǵan qarajat ınvestısıaǵa jarap, tabys ákelip otyrýdyń ornyna ózinen-ózi kemip, qymbatshylyq saldarynan qunyn joǵaltty. Aldaǵy bes jyldyń kóleminde biz bul máseleni qolǵa almasaq, jaǵdaı qıyn bolady. Mysaly, bizde jınaqtalǵan zeınataqy aktıvteri memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa, sheteldik jáne memlekettik emes baǵaly qaǵazdarǵa, shaǵyn bıznesti qoldaýǵa, bankterdegi depozıt naryǵyna, qazaqstandyq baǵaly qaǵazdar naryǵyna jumsalady. Bul ustanǵan baǵyt qaýipti. Budan túsetin tabys ınflásıa kórsetkishinen de tómen. Bizde zeınetaqy aktıvterin utymdy jumsaý júıesi qalyptaspaǵan. Qordaǵy qarjyny ekinshi deńgeıli bankterge berý de asa paıda ákelmeıdi. Qarjy rasymen de ekonomıkalyq jobalardy, onyń ishinde otandyq ónim óndirýshilerdi qoldaýǵa saýatty jumsalsa jón bolar edi»,-dedi ekonomıs-ǵalym Jańabaı Aldabergenov.
Ekonomıs-ǵalymnyń baıyptaýynsha, zeınetaqy júıesindegi qarjy eń sońǵy daıyn ónim óndiretin salaǵa jumsaǵanda ǵana jemisin berip, tabys ákeletin bolady. Buǵan qatysty maman qordaǵy qarajattyń belgili bir bóligin aýyl sharýashylyǵy salasyna bólgenimizde tabysty eseleýge bolatynyn aıtty.
«Biz qazir aýyl sharýashylyǵy salasyna salalyq bankterdi apara almaı áýre bolyp júrmiz. «Agrobankter qurylýy kerek» degen usynystar eskerilmedi. Tipti keıbir ekonomıs-ǵalymdar aýylǵa arzan nesıe beretin bankterdi aparý kerek ekenin aıtyp qalady. Óz basym, sharýany nesıege baılap paıda tappaımyz der edim. Qazir aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń 70 paıyzy arzan nesıe alyp ony qaıtara almaı júr. Osyny eskere otyryp, zeınetaqy qoryndaǵy qarajattyń bir bóligin aýyl sharýashylyǵyn jańǵyrtýǵa qatysty jobalarǵa bólgen jón dep oılaımyn. Sebebi halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etetin negizgi sala aýyl sharýashylyǵy. Et, sút ónimderin alý, ony eksportqa molynan shyǵarý júıesi jetilý úshin bul sala árdaıym qoldaýdy qajet etedi. Eń sońǵy daıyn ónimge deıin jumys isteıtin sala bolǵandyqtan osy salaǵa túsken qarjy ózin-ózi aqtap, paıda ákeledi»,-dedi Jańabaı Aldabergenov.
Jalpy, bizdegi zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesi 1998 jyldan bastaý aldy. Sol jyly elimizde Jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary qurylyp, eldegi eńbek etetin azamattardyń barlyǵy tapqan tabysynyń 10 paıyzyn atalmysh qorǵa jınaqtap keldi. Artynsha 2013 jyly Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory quryldy da, barlyq jınaqtalǵan zeınetaqy jarnamyz sol jaqqa aýdaryldy.
Mamandar «bizdegi jınaqtalǵan jarnany uqsata almaýdan bólek taǵy bir másele – ol ózge eldermen salystyrǵanda Qazaqstandaǵy zeınetaqy tóleminiń azdyǵy» deıdi. Buǵan qatysty «Barometr» marketıńtik saraptaý ortalyǵynyń qarjygeri Toǵjan Shaıahmetova qarıalardy «alańsyz qarttyqpen qamtamasyz ete almaı» otyrǵanymyzdy alǵa tartty.
«Bizde eń tómengi zeınetaqy 28 284 teńge. Al irgemizdegi Reseıde eń tómengi zeınetaqy mólsheri 9100 rúbl. Bul teńgege shaqqanda 50 050 teńge bolady. Sol tárizdi Ázirbaıjanda eń tómengi zeınetaqy $200. Belarýs elinde $186. Al Eýropa elderiniń qarıalarǵa jasap otyrǵan jaǵdaıyn óz kózimmen kórip tipten tań qaldym. Mysaly, Germanıada eń tómengi zeınetaqy mólsheri $1000, Golandıada 1,5 myń eýro, Fınlándıada 1,5 myń eýro. Bul memleketterde zeınetaqy qarıalarǵa birinshiden jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń esebinen, ekinshiden kásiporyndyq zeınetaqy qorynan, úshinshiden memlekettik-federaldyq qor esebinen tólenedi. Osylaısha Eýropa qarttary úsh qordyń esebinen zeınetaqy alady. Al bizde zeınetaqyny esepteýdiń tıimdi júıesi áli qalyptaspaǵan. Eń qyzyǵy, Qazaqstanda muǵalimder, dárigerler, aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamandary mardymsyz zeınetaqy alady. Sebebi olardyń qorda jınaǵan jarnasy aýqymdy emes. Eýropa elderinde mundaı mamandyq ıelerine qurmet joǵary. Biz qazir barlyq salany halyqaralyq talapqa saı etýdemiz. Sondyqtan zeınetaqy júıesine qatysty da halyqaralyq talapqa saı utymdy ózgerister bolýy tıis dep oılaımyn»,-dedi ekonomıs-sarapshy Toǵjan Shaıahmetova.
Jalpy, mamandar jyl saıyn zeınetaqyny qaıta eseptep, zeınetaqyǵa ústeme qosýdyń qazirgi naryqtyq ekonomıkada azdyq etetinin alǵa tartyp otyr. Bul rette halyqaralyq menedjment salasyn zerttep júrgen sarapshy maman Maral Tórtenova "Biz jyl saıyn bazalyq zeınetaqy júıesine ózgeris engizip, zeınetaqyǵa ústeme qosamyz. Biraq budan zeınetkerlerdiń jaǵdaıy túzelip ketken joq. Osyǵan qarap zeınetaqy qoryna jarna quıyp otyrǵan azamattardyń alańdaýyna negiz bar. Sebebi olardyń jınaqtalǵan jarnasy rasymen de qunsyzdanyp jatyr. Árıne, bul qaýipti. Ras, zańnamaǵa sáıkes zeınetaqy jarnasyndaǵy qarjymyzdyń saqtalýyna memleket kepildik beredi. Biraq sol zeınetaqy qoryndaǵy jınaqtalǵan 9 trln teńgeniń joq degende 50 paıyzy tıimdi ınvestısıa retinde jumsalyp, kiris kirgizip turýy tıis. Zeınetaqy qoryndaǵy qarjyny bankter nesıege usynýǵa, táýekeli kóp turǵyn úı salasyna, ıpotekalyq nesıe baǵytyna bólýge bolmaıdy. Bul qarjy arnaıy kiris kirgizetin salalarǵa ǵana jumsalýy kerek, Sonda ǵana júıeniń bolashaǵynan kúmán seıiledi",-dedi.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
