Elimizde de 2010-2018 jyldar aralyǵynda demografıalyq jaǵdaı jaqsardy. Qazaqstandyqtar ony ár sát saıyn anyq sezinýde.
Demografıalyq dúmpý men sanasyndaǵy rýhanı jańǵyrý arqyly ǵana qazaq halqy kemeldenip keledi. «Demografıa máselesin qarastyratyn bolsaq, sana sezimiz, ana tilimiz tuǵyryna qonady» degen sózdiń jany bar.
«Sarapshylar keltirgen boljam boıynsha naqty jaǵdaılarǵa baılanysty Qazaqstannyń demografıalyq jaǵdaıy jaqsarǵannyń ústine jaqsara beredi. Bizdiń 2031 jylǵa qaraı boljamymyz qajetti jáıtterdi eskere otyryp, iske asady. Eń aldymen, sońǵy 15 jylda Qazaqstandaǵy eldiń ósý qarqyny jaman emes. Qazaqstandyq halyqtyń jyldyq ósimi ortasha eseppen alsaq, 1,2 paıyz boldy. Oǵan elimizdegi jalpy halyqtyń tabıǵı ósimi áser etti. Bul degenimiz 2001 jylmen salystyryp kórsek, sońǵy ýaqyttary 3 esege deıin sanymyz artýy bolady. Ekinshi másele, Qazaqstan óńirlerindegi turǵyndar sanynyń ósý qarqyny ár óńirde ár qıly. Máselen, Astana basqa óńirlermen salystyrǵanda eń joǵary ósimdi kórsetip otyr. Mańǵystaýda da jaqsy ózgerister bar. Astana men Mańǵystaýda 15 jylda turǵyndardyń sany 2 eseden de jaqsy nátıjeni kórsetip otyr», – deıdi Jumyspen qamtý salasyndaǵy ulttyq sarapshy Jaqsybek Kúlekeev.
Sonymen birge, ol elimizdiń ońtústik jaqtarynda da halyqtyq ósý kórsetkishi kóńil kónshitetinin aıta ketý kerek.
«Barlyq sebep saldardy eskerip, 2030 jyly qazaqstandyqtardyń sany 20 mln 560 myńǵa jetýi ábden múmkin. Bul jaǵynan Soltústik Qazaqstan men Qostanaı oblystarynda osy kezeńderde de halyq sanynyń azaıýy jalǵasa beretinin kórip kelemiz. Shymkent, Astanada 2030 jylǵa deıin qala turǵyndarynyń qarqyndy ósedi. Mańǵystaý men Atyraý óńirlerinde de turǵyndardyń sany artady, joǵary deńgeıde bolatyn bolady. Qazaqstannyń keıbir aımaqtarynda, onyń ishinde Reseı Federasıasymen shekaralas óńirlerde turǵyndardyń ósýi oıdaǵydaı emes. Bul ásirese Soltústik Qazaqstan oblysyna tán bolyp otyrǵanyn aıta ketý kerek, - dedi aldaǵy 12 jylda boljam jasaǵan sarapshy Jaqsybek Kúlekeev.
Shynymen de eger osy qarqynmen óse beretin bolsaq, el Prezıdenti aıtqandy aldymyzdaǵy 2, 3 jylda halyqtyń sanyn kóbeıtý týraly maqsatty oryndaýymyz tıis. Ol mejege jetý úshin jaǵdaıymyz jaqsara túsip, turmystyq ál-aýqatymyz túzelip, jas adamdardyń arasynda ajyrasý jaǵdaılary barynsha azaıyp, al elimizdiń bolashaǵy, ıaǵnı sábılerimizdiń sany ósý kerek.
Qazaqstanda demografıalyq jaǵdaı jaqsaryp, halyqtyń sanyn ósirý úshin túrli baǵdarlamalar qabyldanyp jatyr. Onyń ishinde shetelde tarydaı shashylyp júrgen etnıkalyq qazaqtardy elge qaıtarý da kózdelgen. Ol úshin etnıkalyq qazaqtarǵa barlyq jaǵdaı jasalynyp jatyr. Máselen, turǵyn úımen qamtamasyz etý, jumysqa ornalasý, jastardyń Qazaqstannyń joǵary oqý ornyna grantqa túsýi úshin jeńildikter jasaý, stýdentterdi jataqhanamen qamatamasyz etý men qujattardy rásimdeýde jeńildik jasaý jaǵyna deıin qarastyrylǵan. Alysqa barmaı-aq Qazaqstanda, tarıhı otanyndaǵy joǵary oqý ornynda oqyp jatqan stýdentterdiń tirkeýin alsaq ta bolady. Ádette Qazaqstanda turaqty tirkeýdi uzartý 60 myń teńge kóleminde turady, alaıda etnıkalyq qazaqtar úshin bul tegin, ıaǵnı stýdent etnıkalyq qazaq dep kórsetilgen jeke kýáligin kóshi-qon polısıasy aparyp kórsetse boldy alpys myń teńge suratylmaı, turaqty tirkeý tegin uzartylyp beriledi. Munyń barlyǵy etnıkalyq qazaqtardyń Qazaqstanda ómir súrýin, oqýyn, jumys jasaýanda eshqandaı kedergi bolmaı, erkin ómir súrýi úshin jasalynyp jatqan jaǵdaı. Munyń barlyǵy Elbasy Nursultan Nazarbaev ustanyp otyrǵan demografıa men kóshi qonǵa qatysty ustanyp otyrǵan saıasatynyń arqasy ekeni jasyryn emes. Sol kóregen saıasattyń arqasynda shette júrgen qansha qazaq tarıhı otanyna oralyp, el ıgiligi úshin talmaı eńbek etip jatyr, qandas baýyrlarymen qaıta qaýyshyp, týǵan jerdiń topyraǵyn ıiskeý múmkindigine ıe boldy.
Budan bólek kóp balaly otbasylarǵa kómektesý, qarjylyq qoldaý bildirý, kóp balaly analarǵa moraldyq turǵydan da qoldaý, olarǵa syı-qurmet kórsetý arqyly qoǵamda kóp balaly analar men otbasylardyń mereıin ústem qylý. Jas býyn solarǵa qarap, úlgi alyp, keleshekte olar da kóp balaly ana bolý, bir, eki balamen shektelmeı kóp balany tárbıeleý, jetildirý arqyly Qazaqstan halqynyń damýyna úles qosýdy maqsat etip qoıý.
Qazaqstannyń halyq sany jaqynda ǵana on segiz mıllıonǵa jetti. 2020 jyly 20 mıllıonǵa jetemiz degen maqsattyń aýyly da alys emes. Osy qarqynmen júre berer bolsaq keń baıtaq Qazaqstannyń túkpir túkpirinde Qazaqstan halqynyń sany arta beredi.
Qazaqstannyń kórshiles halyq Ózbekstannyń demografıalyq ahýalyna bir sát kóz júgirtip óteıik. Ádette Qazaqstanda belgili bir baǵdarlamany qabyldamas buryn sheteldiń ozyq tájirıbelerin zerttep, ony elimizge negizdep, soǵan saı qylyp jasaıdy. Kórshiles ózbek halqynyń demografıalyq ahýaly kúsheıip keledi. Kórshi halyqtyń sany byltyr taǵy da kúrt ósip, 32 mıllıon 635 myń adamǵa jetken. Bir-aq jyldyń ishinde Ózbekstanda halyq sany jarty mıllıonǵa ósken. Ózbektiń demografıalyq ahýaly keremet. Bul, árıne, ózbekter úshin óte qýanarlyq jáıt. Demografıalyq dúmpýdiń nátıjesinde ǵana biryńǵaı ulttyń bolmysy qalyptasatyny jasyryn emes. Birinshiden, ózbek ultynyń basym bolýyna oraı Ózbekstanda kóbinde ózbek tilinde sóıleıdi. El bıligi de biryńǵaı ulttyq biregeılikti qalyptastyrýǵa barlyq jaǵdaıdy qarastyryp, naqty saıasatty ustanady. Bul – eki. Qazirgi tańda kórshi elde qala turǵyndarynyń sany 16 mln 533,9 myń adamǵa jetti (50,6%). Al aýyl turǵyndary 16 mln 120 myń adam (49,4%). Qalaı desek te, Ózbekstan memleketinde kópbalaly otbasylardyń sany kóbeıip keledi. Eldegi mundaı jaǵdaı eń aldymen bir tildik memlekettik saıasatty ustanýǵa kómegin tıgizedi. Sol sebepti ózbek elinde tildik másele joq dese de bolady. Shynymen de maqalada ózbek halqynyń demografıalyq dúmpýi eldik saıasatty nátıjeli júrgizýge sebepker ekeni jaıdan-jaı aıtylmady.
Qazaqstannyń da demografıalyq ahýaly jyldan jylǵa kóterilip, jaǵdaıy jaqsaryp keledi. Eger ótkenimizdegi soǵys, asharshylyq sekildi tarıhtaǵy qıyndyqtar bolmaǵanda, Qazaqstan halqynyń sany edáýir kóp bolýshy edi.
Árıne qazaqtardyń sanynyń azaıǵanyna neshe túrli áleýmettik, tarıhı, saıası sebep saldary bar. Tarıhqa kóz júgirtsek, birneshe zulmat-zobalań jyldar basymyzdan ótkerdik. Bul turǵydan alyp qarasaq «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty Elbasy maqalasy el prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Ultymyzǵa adam aıtqysyz demografıalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmaı keledi», – degen edi. Shynymen de, Keńes odaǵy ornaǵan ýaqytta qazaqtardyń demografıalyq ahýaly joǵary ekendigi tarıhtan belgili. Sol kezde qazaq ulty Ortalyq Azıada basqa ulttardyń ishinde sany jaǵynan alyp qarasaq kóp edi. Ataqty demograf, marqum Maqash Tátimov zerttegen málimetterge saı, ashtyqtyń áseri bolý kerek qazaq halqy sany jaǵynan jartysyna jýyǵynan aıyrylǵan.
Ashtyqqa ushyraǵan halyqtyń kóbi mert boldy. Endi bir bóligi kórshi elderge qashyp ketti, bosqyn boldy. Máselen, Shyǵys Qazaqstan, Jetisý, Tarbaǵataı, Qytaı halyq respýblıkasy men Mońǵolıaǵa qaraı asyp ketti. Aqtóbe, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstannyń halqynyń bir bóligi Ózbekstan, Aýǵanstan, Iranǵa kóshti. Jambyl oblysynyń turǵyndary Qyrǵyzstanǵa ketse, Mańǵystaýlyqtar Túrkimenstan jáne Ózbekstanǵa aýdy.
Sonymen birge, 1941-1945 jyldary bolǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 2 mıllıonnan asa qazaqtyń 350-400 myńy soǵysta qazaq tapty. Demograftyń pikirinshe, eger osyndaı zulamat soǵys, ashtyq bolmaǵan jaǵdaıda, qazaq ultynyń sany osy ýaqytqa deıin 32-35 mıllıonǵa jetýi múmkin edi. Ókinishke qaraı, olaı bolmady. Degenmen, shúkirshilik aıtý kerek. Qazirgi tańda qazaq ultynyń sany kún saıyn ósip keledi.
Ataqty ǵalym Mekemtas Myrzahmetovtyń «Jalyn» jýrnalynda jarıalanǵan «Halyq sanaǵy: ósý men óshý» atty jazbasynda kóptegen derekter jazǵan, «Qazaqstan tarıhyna kóz júgirtsek, 1897 men 2009 jyldar arasynda 11 márte halyq sanaǵy ótkizilgen. Onyń bastapqyda ekeýi (1897, 1911 j.) patshaly Reseı kezinde, bodandyq ýaqytynda Reseı ımperıasynyń múddesi ǵana qarastyrylǵan. 1897 jáne 1911 jyldary qazaq ulty arasynda Reseı ótkizgen halyq sanaǵynda ár januıada 5 adam bolady degendi negizge alyp otyrǵan. Alaıda 1897 jyl júrgizilgen halyq sanaǵynda qazaq halqy jaılaǵan ulan-baıtaq jerler tutas qamtylmady. Árıne, shekaranyń arǵy jaǵyndaǵy Qytaı, Mońǵolıada turatyn qazaqtar esepke alynbaǵan. Osynyń ózinde Reseı Federasıasy qazaqtarynyń sany – 3 mln 787 adam dep jazylsa da, 1911 jylǵy sanaqta – 4 mln 692 qazaq bolǵan. On bes jylda qazaqtardyń sany 905 000 adamǵa artqan.
1916 jyly 6 mıllıon bolǵan qazaq ulty ósip, ónýdiń ornyna 1940 jyly 1 mln 900 myń adam mert boldy, 3 esege azaıyp ketken. Mundaı ýaqytta kórshi elder Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkmenstan, Tájikstan men uıǵyrlar 5 esege kóbeıgen, al ózbekterdiń 12 esege deıin artyp, órlep otyrǵan. Bul ulttardyń barlyǵy bir saıası júıe men bir el ishinde ómir súrip keledi. Degenmen qazaq halqy Qazaqstannan erekshe ósýdiń ornyna halyq sany azaıyp ketken, quldyrap ketken».
Alaıda sońǵy on jylda qazaq halqynyń ósimi artýda. Memleket prezıdenti jyl saıynǵy Qazaqstan halyqqa arnaǵan Joldaýynda 2020 jyly Qazaqstan halqynyń sanyn 20 mıllıonǵa jetkizý týraly aıtylǵan edi.
Elbasy aıtqandaı, barlyq úmit – alda. Bolashaǵymyzǵa kemel kózqaraspen qaraýymyz qajet. Alaıda aldaǵy 12 jylda qazaqtyń demografıalyq ahýaly qalaı bolady? 20 mıllıonǵa halyq sany jete me? Bul ult aldyndaǵy óte ózekti problema. Bul turǵysynan mamandar ne deıdi soǵan qulaq asyp kórelik. Keıbir sarapshylardyń boljamyna saı, jaqyn arada qalada turatyn qazaqtardyń sany artady. Qýanarlyq jaǵdaı.
Árıne, demografıalyq ósim óz betinshe oryndalmaıdy. Bir aıta ketetin jaǵdaı, elimiz ishki mıgrasıalyq jaǵdaılardy túzep, jóndep otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń ońtústik aımaqtarynda turǵyndardyń sany kúrt ósýine baılanysty ońtústik óńir turǵyndaryn soltústikke kóshirý máselesi de qarastyrylyp, júzege asyp jatyr. Birinshi jaǵdaı, soltústik jaqtan adamdar jaqsy jumys orny tabylsa, odan keıin ǵana onyń saıası máni de bar bolady.
«Qazirgi tańda mamandar ońtústik aımaq halqy 2050 jyly 5 mıllıonǵa jetedi dep otyr. Osyǵan oraı úkimettegiler qazaqstandyq azamattardy soltústikke qonystanýǵa yntaly etý úshin túrli is-sharalar jasap jatyr. Olar Jumyspen qamtý jol kartasy baǵdarlamasynyń aıasynda iske asady, –dedi Eńbek jáne áleýmettik damý vıse-mınıstri Birjan Nurymbetov.
Osyǵan oraı úkimet qazirgi tańdaǵy eńbek resýrstary az aımaqtardy aıqyndaýda. Atap óter bolsaq Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qostanaı.
«Eger óz azamattarymyz osy aýdandarǵa qonys aýdaryp jatqan jaǵdaıda, Jumyspen qamtý jol kartasy aıasynda, olardy naqty áleýmettik paketter qarastyrylmaq. Eń aldymen, olardyń ózderine tańsyq jerge kóshkenine oraı otaǵasyna 50 AEK kóleminde, januıanyń ár múshesine 35 AEK esebinde jol shyǵyny óteledi. Qarjylyq jaǵdaıdy eskerip, sanaq júrgizsek otbasyna 106 myń teńge, al otbasynyń árbir múshesine 74 myń teńge keledi. Otbasy bes adamnan turatyn bolsa, otaǵasy, otanasy, úsh bala bolsa, olarǵa qonys aýdarýǵa ortasha eseppen 402 myń teńge memlekettik kómek beriledi, –deıdi Nurymbetov.
Sonymen birge, qonys aýdarǵan otbasy úıdi jaldap, jataqhanadaǵy bólmege ornalastyrylady. Sonymen qatar, kerekti bolǵan jaǵdaıda shaǵyn sharýashylyǵyn damytýǵa kredıt beriledi. Bul degenimiz qonys aýdarǵan otbasylar jol kartasynyń arqasynda 5 mıllıon teńgege deıin mıkronesıe ala alady.
«Alǵashqy alty aıda 672 adam, ıaǵnı 320 otbasy basqa aımaqtarda jumysqa ornalasý úshin kóshken. Ol adamdardyń 424-i eńbekke jaramdy adamdar. Sonymen birge, olardyń jartysynan kóbi nemese 320-y jumysqa ornalastyryldy. Olarǵa úı berilip, jol shyǵyny óteledi, – deıdi vıse-mınıstr Nurymbetov.
Iaǵnı, Qazaqstan Prezıdenti tapsyrmasymen qazirgi tańda demografıalyq ósimge jaǵdaı jasalyp, mıgrasıalyq máseleler rettelip otyr.
Demografıalyq ósim bar. Elimiz ishki mıgrasıalyq jaǵdaılardy túzep, jóndep otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń ońtústik aımaqtarynda turǵyndardyń sany kúrt ósýine baılanysty ońtústik óńir turǵyndaryn soltústikke kóshirý máselesi de qarastyrylyp, júzege asyp jatyr.
