Alashorda úkimetiniń ýyǵy qadalyp, shańyraǵy kóterilgen sátten bastap qazaq zıalylarynyń elimizdiń damý jolynda temirqazyq tutqysy kelgen birden-bir memleketi Japonıa bolǵany kózi qaraqty oqyrmanǵa málim. Tipti, Alashordanyń beldi múshesi, jurtym dep «attyń jaly, túıeniń qomynda» kún keshken Halel Dosmuhamedovtiń: «Senen basqa ondaǵan, tipti júzdegen qazaqtyń balasy joǵary bilim alyp jatqanyn oılasań, bul halyq ta eńbekke, damýǵa qabiletti ekenin, bálkim bolashaqta álemdegi óziniń ornyn oıyp turyp alatyn ekinshi Japonıa bola alady degenge kóz jetkizesiń»,-degen sózi alash zıalylarynyń áýelden Kúnshyǵys eliniń jolyn ustanyp, damýdyń jańa satysyna kóterilýdi murat etkeniniń aıǵaǵy. «Bodandyq» deıtin qursaýdy buzyp ótip, otaýymyz ońasha tigilip, otymyz jeke mazdaıtyn azat kúndi qaıtaryp alýdy kóksegen, sol jolda qylsha moıny talsha bop is qylǵan azamattar nege ataǵy aıǵa jetip turǵan Amerıkany emes, bul eldi úlgi tutty? Bizdiń búgingi Japonıadan alarymyz bar ma?
Tarıh betterin paraqtasaq, Japonıaǵa tóńkeris ákelgen «Meıdzı revolúsıasynan» keıin japondyqtar tez damýǵa qabiletti ult retinde tanyldy. Al ekinshi dúnıejúzilik soǵysta ońbaı jeńilgen olardyń 500 áskerı adamy sýısıd jasap, qalǵandary trıbýnaldyń sheshimimen ólim jazasyna kesilgen, memlekette ásker ustaýǵa tyıym salynǵan, Amerıka tarapynan baqylaýda bolǵan qıyn-qystaý kezeńnen keıin az ýaqyttyń ishinde aıaǵyn qaıta tiktep, álemdik arenada ózindik ornyn qalyptastyryp úlgergen jankeshtiligine tań qalmaý múmkin emes. 1950-1970 jyldar aralyǵynda Japonıa ekonomıkasy jyl saıyn 15,2%-ǵa ósip otyrǵan. Al ol ýaqytta bul ósim Fransıada – 6,2%, Anglıada – 3%, AQSH-ta 4%-ǵa ǵana teń bolǵan. Bul kezde Kúnshyǵys eli jalpaq dúnıeniń kóp bóligin jaılap, soǵystaǵy jeńisine mastanǵan Keńes Odaǵyn da, óndirý men óńdeýden aldyna jan salmaıtyn Qytaıdy da basyp ozyp, damyǵan memleketterdiń ishinen 2-shi orynǵa turaqtaǵan edi. Bul jahan jańalyqtarynyń aldynda júretin, kózdi ashyp-jumǵansha damýdyń jańa satysyna kóterile alatyn ulttyń tarıhynan mysqaldaı mysal ǵana.
Al halqynyń sany 127 mln-dy quraıtyn búgingi Japonıanyń 98,5%-y tili, mentalıteti, dástúri bir japondyqtar. Bir sózben aıtqanda, Japonıa – ulttyq memleket. Alashordalyqtardyń da táýelsizdikke degen ańsary «ulttyq memleket» uǵymymen astasyp jatqany belgili. «Jas Túrkistan» gazetiniń 1929 jyly 12-sanynda jaryq kórgen «Bizdiń jol» atty maqalasynda Mustafa Shoqaı bul týraly: «...Bizdiń muratymyz bolsa Túrkistanda túri turǵysynan da, maǵyna jaǵynan da ulttyq memleket qurý, sebebi tek osyndaı túrde ǵana halqymyz óz jurtynda óz taǵdyrynyń quqyqty egesi bola alady»,-dep jazǵan bolatyn. Memlekettiń dili men dástúri, tili men tirshiligi bir, bir teriniń pushpaǵyn ıleıtin adamdardan quralýynyń qandaı artyqshylyqtary bar? Iá, Berdáev aıtqandaı: «Ult degenimiz – halyq emes». Eýropadan kelgen basqynshylar, jergilikti úndister, ár túrli maqsatpen sol materıkke aıaǵy tıgen jandardan quralǵan, halqynyń sany japondyqtardan 3 ese kóp AQSH-ta qylmys Japonıaǵa qaraǵanda 15 ese kóp jasalady eken. Japonıa 1945 jyldan beri qylmys eń az tirkelgen memleketterdiń qatarynda. Bul memlekettiń álemdegi eń qaýipsiz elderdiń kóshinen oryn alýynyń syry nede? Jazýshy ári synshy Anatol Franstyń: «Dástúr – adamdardy biriktirýge qabiletti kúsh» degen sózinde jan bar. Ultty bir arnaǵa uıystyrýda tasqa qashalǵan túrkiniń jazýlaryndaı ár adamnyń qanynda saqtalǵan jazylmaǵan zańdardyń mańyzy zor. Shyntýaıtynda, ulttyq sana-sezimdi sińirgen adam úshin temir tordyń ar jaǵyna jiberilgennen góri ardyń aldyndaǵy aıyp orasan bolady. Óıtkeni, Áýezov aıtqandaı: «Ar jazasy – bar jazadan aýyr jaza». Demek, ár ulttyń genetıkalyq kodynda saqtalyp, atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan qaǵıdattar ultty ult etetin ári óz ultyńa degen qurmet qalyptastyratyn negizgi kórsetkish. «Óz memleketińdi jek kórýge bolady, biraq óz ultyńdy jek kórý múmkin emes» (P.B.Strýve).
Mekteptegi alǵashqy úsh jylda balalaryna minez, tanym, ózgelerdi qurmetteý, tabıǵatqa qamqorlyq, ádildik syndy qasıetterdi sińirtýge tyrysatyn, stýdentterdi óz kabınetterin, asqana, sondaı-aq dárethanany tazalaýǵa baýlıtyn japondyqtar bala tárbıesine qatysty da ózindik prınsıp ustanatyn el. Bilim berý salasyna negizgi materıalmen qosa osyndaı ustanymdaryn kirgizip ári júzege asyra bilgen Japonıa muntazdaı tazalyqty, ózgelerdi qurmetteýdi, eńbekqorlyqty ulttyq deńgeıge kótere aldy.
Alashordalyqtardyń ǵalamdyq ózgeristi óz tabıǵattaryna yńǵaılap alatyn, qara altyn men aq altyny bolmasa da eńbekke tynǵan halqy bar, dástúr men zamanaýı jetistikterdi qatar alyp júretin Japonıany úlgi etýinde de ózindik maqsat bolǵanyn osydan-aq baǵamdaı berińiz. Iá, rýhanı baılyq pen materıaldyq baılyqty, ulttyq tárbıe men tehnıka, tehnologıa óndirýdi qustyń qos qanatyndaı teń ustaı alsaq, Qazaq eli de kúnderdiń kúni Alash arystary arman etkendeı álemde ornyn oıyp turyp alatyn Kúnshyǵys elinen de qýatty memleket bola alady degen úmit mol.
Shynádil Saltanat
