Qazaqstandaǵy demografıalyq ahýalǵa sholyp, tiýelsiz alǵan jyldan beri Qazaqstannyń demografıalyq jaǵdaıy qalaı ózgerdi, halyq ósimine qandaı jaǵdaılar áser etti, elimizdegi demografıalyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin qandaı qadamdar jasalyp jatqanyn saralap kórelik.
Qazaqstan halqyn saralaý – eqonomıkalyq, geografıalyq, áleýmettik zertteýdi qajet etedi. Álem ǵylymdary eń birinshi – jergilikti halyqtyń turǵylyqty jerin, etnografıa syn qaraıdy.
Qazaqstan halqy on segiz mıllıonǵa jetti. Osydan birneshe jylburyn, ıaǵnı 2009 jyly Qazaqstandaǵy halyq sany 16 mıllıon edi. Sodan beri halyq sany eki mıllıonǵa ósti. Halyq sanynyń ósýi kóptegen ishki jáne syrtqy faktorlarǵa baılanysty. Máselen, halyqtyń áleýmettik, ekonomıkalyq turmys-tirshiligi, jaǵdaıy,tipti ekologıasyna, geografıasyna áser etedi. Oǵan ishki naryq pen syrtqy naryqty da qosyńyz. Eger ishki naryq syrtqy naryqtan táýelsiz bolsa jaǵdaıdyń jaqsarýyn kútińiz. Qazaqstanda da dál osyndaı jaǵdaı.
Qazaqstan halqynyń sanyn eki jyldan keıin jıyrma mıllıonǵa jetkizý maqsaty tur. Qazaqstandaǵy demografıalyq ahýaldy tekserip, halyqtyń ósimin baqylap soǵan baılanysty qajetti sharalar qoldanylady. Halyqtyń sanyn bilip, byltyrmen salystyrǵanda alǵa ilgerileý ar ma álde joq pa sony bilý úshin ulttyq halyq sanaǵy júrgiziledi. Endi bolatyn halyq sanaǵy 2019 jyly júrgiziledi. Mamandardyń aıtýynsha, eń aldymen halyq sanaǵy shalǵaı aýdandarda júrgiziledi. Halyq sanaǵy onlaı jáne oflaın rejimde júrgizbek jáne bir otbasy múshesi barlyq otbasy úshin saýalnama suraqtaryna jaýap bere alady. Qazaqstanda halyq sanaǵy ár 10 jyl saıyn júrgiziledi.
Qazaqstandaǵy halyq sanyn ósirý maqsaty qazaq halqynyń sanyn kóbeıtý men qatar, keń baıtaq jerdi ıgerý. Aıta ketý kerek, Qazaqstanda alǵashqy sanaq 1897 jyly júrgizilgen. Sodan beri Qazaqstannyń halyq sany birneshe esege ósti.
Qazaqstanda, jalpy dúnıejúzindegi halyq sanynyń ósýi eki faktorǵa baılanysty bolady. Olardyń ár qaısysyna jeke-jeke toqtalyp ótelik.
Birinshi, jergilikti halyqtyń týý men ólim kórsetkishi. Iaǵnı, tabıǵı ósim bolsa, týý kórsetkishi joǵary bolsa, halyqtyń ómir súrý uzaqtyǵyna baılanysty bolady eken.
Ekinshi faktor, ol kóshi-qon saıasaty, ıaǵnı halyq shetelde, dúnıejúzi boıynsha tarydaı shalylyp jatqan etnıkalyq qazaqtardy elge ákelý arqyly demografıalyq jaǵdaıdy jaqsartý.
Jalpy demografıalyq ahýal nelikten nasharlaıtynyna da bir sát kóz júgirtip óteıik. Eger ólim kórsetkishi týý kórsetkishinen az bolsa demografıalyq ahýal quldyraıdy. Tabıǵı ósim bolmasa da demografıalyq jaǵdaı quldyraıdy.
Qazaqstanda demografıalyq ahýalymyz quldyramaýy úshin kóptegen nátıjeli, jemisti jumystar atqarylýda. Kóshi-qon, «Serpin» baǵdarlamasy, «Uly kósh» syndy baǵdarlamalar kóp jyldan beri óz nátıjesin kórsetip keledi. Atamekenine oralǵan etnıkalyq qazaqtardyń sanynda esep joq. Osydan on jyl buryn tarıhı otanyna kóship kelgen qazaqtar eldegi utqyr saıasattyq arqasynda sińisip, úı alyp, balalaryn elimizdegi aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda oqytyp, óz sharýashylyqtaryn júrgizip úlgerip jatyr. Talaı qandasymyz Qazaqstannyń azamattyǵyn alyp, kózaıym bolyp jatyr.
Ózderińizge belgisi, jańa elge qonys aýdarý túrli álýemettik satydan ótedi. Kóship keldýne bólek qoǵamǵa sińisý, ornyǵý, jumys tabý, jańa dostar tabý, halyqpen etene aralasý sekildi mindetter bar.
Osy mindetterden súrinbeı jáne barynsha ońaı ótý úshin elimizde qandastarymyzǵa jaǵdaı jasalyp jatyr. Túrli tarıhı sebepterge baılanysty álemniń túkpir-túkpirinde júrgen qazaqtardyń basyn bir jerge biriktirý óte mańyzdy. Sebebi ol ulttyń ulttyq mádenıetin, ónerin qalyptastyrý, salt-dástúrin saqtaý sekildi jaıttarda óte mańyzdy rol oınaıdy.
