Sonymen ol úsh jyldan soń Qazaqstanǵa qaıta keldi. Bul joly Túrkıanyń premer-mınıstri emes, Prezıdenti retinde keldi Erdoǵan. Qazaq eliniń prezıdenti Nursultan Ábishulymen jolyqty, joǵary deńgeıdegi birqatar kezdesýler ótkizdi eki jat. Biraz qujattarǵa da qol qoıyldy. Qazaqstan men Túrkıanyń arasyndaǵy saýda aınalymynyń kólemin 10 mlrd dollarǵa jetkizý taǵy aıtyldy. Biraq, bes jyl buryn da, 2012 jyly osyndaı áńgime aıtylǵanyn, ózgergen eshteńeniń bolmaǵandyǵyn eshkim aıtpady.
Ras, Qazaqstannyń táýelsizdigin álemde birinshi bolyp tanyǵan el Túrkıa. Anadoly túrikteri tek Qazaqstanǵa ǵana emes, kúlli Ortalyq Azıa elderine, túrki jurtyna táýir kóńil bóletin. Marqum Turǵyt Ózal túbi bir jurttyń bir-birine qaraılasa júrýin qatty qalaǵan-dy. Keıin, barys-kelis, alys-beris táýir jandanǵan bolatyn. Eki-jaqty kelissózder talaı jasalǵan, obaly qanekeı túrikter Qazaq eline ájeptáýir mólsherde ınvestısıa salǵan. Biraq, Ortalyq Azıa elderimen, sonyń ishinde Qazaqstanmen qarym-qatynasty tereńdete túsý resmı Ankara úshin strategıalyq turǵyda asa mańyzdy baǵyttardyń biri sanalmaıtyn sıaqty. «Túrki birligi» jónindegi áńgimeler de biz úshin mańyzdy bolǵanymen, Túrkıa úshin ekinshi, bálkim úshinshi, tórtinshi oryndarda qalǵan másele. Mańyzdylyǵy jaǵynan árıne. Óıtkeni, Túrkıanyń syrtqy saıasatynda Ózaldyń, Demıreldiń zamanyndaǵydaı Ortalyq Azıaǵa, Qazaqstanǵa baǵyttalǵan josparlar baıqalmaıdy qazir. Kerisinshe, Taıaý Shyǵys pen Eýropa, Reseı men Ýkraına mańyzdy olar úshin.
Jalpy, sońǵy jyldary Túrkıanyń syrtqy saıasatynyń Taıaý Shyǵysqa baǵyttalǵanyn sarapshylar jıi aıtady. Degenmen, Ankara úshin Eýropalyq odaqpen qarym-qatynas eshqashan mańyzyn joımaq emes. Rejep Taıyp Erdoǵan Eýropaǵa, batys elderine qarata anda-sanda málimdeme jasap qoıǵanymen, is júzinde Túrkıa báribir de Eýropa elderinen alystamaıdy. Túrkıanyń sheteldermen saýda-sattyq, ekonomıkalyq baılanystarynyń basym bóligi Eýropaǵa baǵyttalǵan. Óıtkeni, Ankaranyń Eýropalyq odaqqa múshe bolyp kirýge degen úmiti áli óshken joq. Eýropanyń standarttaryna umtylý basym Túrkıada. Al, Taıaý Shyǵys pen ıslam álemine qatysty ustanymdaryna kelsek Erdoǵannyń neosmandyq kózqarasy bar. Iaǵnı, buryńǵy Osman ımperıasynyń quramyna kirgen elderge «aǵalyq aqyl aıtyp» otyrǵysy keledi. Ári Taıaý Shyǵystyń munaıy men gazyn óz terıtorıasy arqyly ótkizip, Eýropaǵa satsa da, ózderi qoldansa da paıdaǵa kenelýleri kerek. Sonymen birge, Túrkıa ıslam áleminde kóshbasshy bolýǵa umtylyp keledi. Túrli saıası oıyndarǵa baratyny, astyrtyn áreketter uıymdastyratyny da sodan. Bir sózben aıtqanda Túrkıa respýblıkasynyń 100 jyldyǵy toılanatyn 2023 jyly bul el aımaqtaǵy eń bedeldi, eń qýatty, damyǵan memleket bolý jolynda baryn salyp jatyr. Tabystary da az emes. Alaıda, 1991 jyly Ortalyq Azıa óńirindegi týystaryn izdep, baýyrǵa basqysy kelgen Túrkıa qazir «túrki birligine» basqasha kózqaraspen qaraıdy. Ásirese, Rejep taıyp Erdoǵan bılikke kelgen soń bul kózqaras tipten ózgergen. «Túrki álemi» qazir Erdoǵan úshin asa mańyzdy joba emes. Ankara irgede otyrǵan Ázerbaıjan men is júzinde Túrkıanyń bir aımaǵy tárizdes Soltústik Kıpr túrik respýblıkasyna ǵana ózge túrki memleketterine qaraǵanda táýir kózqaras ustanady. Al, qalǵan túrki memleketterine ondaı jyly qabaq tanyta qoımaıdy. Shamasy, «ini» bolýǵa kónbegen qypshaqtar men qarluqtardyń urpaqtaryna ishteı ókpeli shyǵar. Álde, «babalarymdy Syr men Ámýdyń boıynan yǵystyrǵan sender edińder, endi oǵyzǵa ózderiń kiriptar bolasyńdar» deı me eken?! Áıteýir, Túrkıada buryńǵydaı Ortalyq Azıa dese alyp-ushqan kóńil joq. Resmı bıliginde árıne. Áıtpese, halyqta jazyq bolmasa kerek.
Bálkim, bizdiń bul aıtqandarymyz túrki birligin ańsaıtyndarǵa unaı qoımaýy da múmkin. Alaıda, Túrkıanyń ózge eldermen saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastaryna nazar aýdarsaq, máseleniń mán jaıy birden ańǵarylady. Ádette, «baýyrym, baýyrym» desip bir-birine erekshe iltıpat kórsetip jatatyn Qazaqstan men Túrkıa arasyndaǵy taýar aınalymy sońǵy bes jylda ózgergen de joq. Ózgerse de mardymsyz ǵana ósý boldy. Máselen, 2010 jyly eki jaq taýar aınalym kóleminiń 3 mldr dollardan asqanyn aıtyp, máz bolysqan. Al, 2012 jyly bul kórsetkish 3,4 mlrd dollar bolypty. Bıyl da sol 3,4-3,5 mlrd dollar kóleminde qalǵanyn baıqadyq. Erdoǵan da, Nazarbaev ta solaı desti. Sóıte tura, eki eldiń arasyndaǵy taýar aınalymyn 10 mlrd dollarǵa jetkizemiz dep júrgenimizge, 10 bolmasa da, kemi 5 jyl boldy. Ózgeris qaıda sonda? Álgi, tyǵyz qarym-qatynasymyz qaıda? Bul saýaldarǵa jaýap berý ońaı emes árıne. Óıtkeni, Qazaqstan men Túrkıanyń arasyndaǵy qarym-qatynas biz oılaǵandaı emes. Túrikterdiń baǵyty basqa, bizdiń jolymyz bólek bolyp tur qazir. Eń qyzyǵy, baýyrlas eki eldiń ózara taýar aınalymyn 10 mlrd dollardan da asyryp jiberýge de tolyq múmkindikteri bar. Alaıda, resmı Ankara da, Astana da osy 10 mlrd-tan asatyn mólsher aıtyp kórgen emes. Kúni búginge deıin. Al, Erdoǵan Iranǵa barǵan saparynda Túrkıa men Iran arasyndaǵy taýar aınalymy mólsherin 2016 jyly 30 mlrd dollar qylatyndyqtaryn aıtty. Bul kórsetkish 2000 jyly 1 mlrd dollar bolsa, 2014 jyly 13,7 mlrd bolǵan. Sóıte tura túrikter men parsylar aınalasy bir jyldyń ishinde, ıaǵnı 2016 jyly ózara taýar aınalymyn baqandaı 2,5 esege ósirýdi kózdeıdi. Sonymen birge, resmı Ankara Reseımen taýar aınalymyn 2023 jyly 100 mlrd dollarǵa deıin ósirýdi maqsat etip jatyr. Qazirgi kólemi 32 mlrd dollardan asady. 8 jylda bul kórsetkish tipti 3 eseden astam ósýi kerek eken. Qyzyq á?! Taǵy bir derek Ýkraınaǵa qatysty bolyp tur. Túrikter Ýkraınamen taýar aınalymyn 2014 jyly 6 mlrd dollarǵa jetkizdi. 2004 jyly bul kórsetkish 1,3 mlrd edi. Al, 2017 jyly ózara taýar aınalymyn 10 mlrd dollarǵa, 2023 jyly 20 mlrd dollarǵa jetkizý kerektigin aıtqan Erdoǵan. Sonymen birge, Erdoǵan bılikke kelgeli beri Túrkıa men Ázerbaıjan arasyndaǵy taýar aınalymy 14 ese ósip, 5 mlrd dollarǵa jetken. Qazir bul kólemdi 14 mlrd-qa jetkizý aıtylyp júr. Qysqasy, Túrkıa saýda-ekonomıkalyq baılanystarda Ortalyq Azıa baǵytynan góri Kavkaz, Qarateńiz, Taıaý Shyǵys, Jerorta teńizi aımaqtary men Eýropaǵa baǵyttalǵan saıasat ustanyp keledi. Demek, Erdoǵannyń osy jolǵy sapary is júzinde «eski-qusqyny eske túsirip» qoıýdan árige barmaıtyn sıaqty. Ras, 800 mln dollarlyq kelisim-shart jasaldy. 7 mınıstrin ertip keldi Erdoǵan. Biraq, báribir eldi eleń etkizetin kelissózder baıqamadyq. Ádettegideı, saýda-sattyq, qurylys, jeńil ónerkásip syndy máseleler qarastyrylǵan tárizdi. Qazaqstannyń tranzıttik múmkindikterin túrikterdiń baıqamaı otyrǵandyǵy da tań qaldyrady.
Amankeldi Qurmetuly
