Kózi tirisinde laıyqty baǵasyn almaǵan Erkin İlásulyn Qytaı eliniń Shınjań ólkesinde qazaqtardan tanymaıtyny joq shyǵar. Ol da Alashtyń  aıboz  azamaty. Ólsheýli ǵumyryn aıtys ónerine arnaǵan. Qazaq aıtysynyń damýyna ólshenbes úles qosyp. Ózgeshe saryn, ótkir teńeýlermen, órnekti uıqys, áýezdi yrǵaǵymen kelgen. Erkin aqyn el súıispenshiligine bólenip, Shınjańdaǵy qazaq aıtysynyń aqıyq qyranna aınalǵan aqyn. 1965 jyldyń 23 tamyzynda Altaı aımaǵyna qarasty Býryltoǵaı aýdany, Qaramaǵaı aýylynda dúnıege kelgen. Qazaq saharasynda erkin ósken erke ulǵa, taý tabıǵaty ózgeshe daryn syılap, otyzynda otty jyr júregine uıalap, qos ishekti qara dombyrasyn kúmbirletip, qara sózdi syılaǵan halqyn súısindire áýeletip jyryn tógip, Alys jaqyn aýyldarǵa tartysty aıtys jasap tanyla bastaǵan aqynnyń talantyna tánti bolǵan. Qurmanbekteı qart aqyn qyraǵylyǵyn kórsetip óz qanatynyń astyna alyp, sahana qasıetin boıyna darytyp, talantyn shyńdaı túsip aýdan, aımaqta bolǵan jyr dodalaryna qatystyryp. Búkil Altaı halqyn dúrkiretti. Qara sózdiń altyn tuǵyrynda tumshalanǵan aqıyq qyrannyń jyr tomaǵasyn sypyryp, Shınjańnyń kók aspanynda qalyqtata bildi. Shynaıy ustazyn taýyp shyńdalǵan aqyn otty jyrdy túıdek–túıdegimen tógip, qazaq aıtysynna ózgeniń óleńinde kezdespeıtin, tereń oıly teńeýler men, qara óleńge temirdiń túıinindeı shymyrly qara sóz uıqasyn ala kelgen. Tulǵasy bólek aqyndy, sol kezdiń ózinde aq qaryt aqyn :

Mynaý Erkin biri eken telegeıdiń,

Onyń sózin  áke bolyp óńemeıin.

Dúnıeniń  qazaǵy  jınalsa da,

Júz aqyndy Erkinge teńemeımin.

- dep, Altaı dalasynan ózgeshe shyqqan qazaqtyń daryndy ulyna tańdaı qaǵa tańǵalǵantuǵyn. Shákirtiniń sóz saptaýyna bas ıgen aqyn :

Men bolar dep qarǵamaý, talaı júrdim,

Bárin  kórdim dáýirden araı  nurdyń,

Ózim senen buryndaý týsamdaǵy

Seniń  altyn  keýdeńdi saraıqyldym.

-dep, Aqyn uldyń  jyr degen boıtumaryna qart aqynda bas ıdi, ısi Altaı eli tóbesine kóterip, sózine  qumartty. Aıtys bolady degendi estı sala alty aılyq joldy alyssynbaı, arnaıy at terletip «Erkinniń  aıtysyn bir kórsek boldy»- dep, jer–jerden aǵylatyn edi. Osyndaı  qazaq  halqy  tóbesine oryn bergen aqynǵa.Ustazy  Qurmanbek aqynnyń :

Saǵan  berik  qarǵam-aý, maǵan  berik,

Bir balamdy kórgem  joq  jaman kórip,

Qazaq halqy aldynda ant eteıin,

Oryndyqty usynam saǵan berip.

-dep, ózine kezinde halqy ulyqtap otyrǵyzǵan aıtystyń altyn tuǵyrynan turyp. Aqyn ulǵa halyq aldynda óz orynyn tabys etken, arda qarttyń osyndaı kósemdiligi men kóregendiligine halqyda súısine qoldaǵan edi. Mine halqy men qart ustazy senim artqan aqyn uldyń osydan soń jyr dodasy alty qyrdy asyp, búkil Shyǵys túrkistannyń boıynda jyr dúbirin áýeletken edi. Osyndaı otty jyr, oıly sóz ıegeriniń týma talantyna tánti bolǵan jazýshy Qabdesh Sabyruly Erkiniń jyryndaǵy uıqas pen tereń oıly, teńeý sózdi « Úsh kún, úsh tún oılasańda taba almaısyń» -degen edi.

Aqyn osydan soń 2004 jyly qazaq elinen  arnaıy  shaqyrýmen kelgen týǵan eldiń talanty jas aqyndary Aınur Tursynbaeva men Orazáli Dosbosynulymen de aıtys  jasady. Sol joly Erkin aqynmen aıtys jasaǵan, aqyn qyzymyz Aınur Tursynbaeva, aıtys maıdanda orynnan turyp aqynnynń ónerin syılap sahanada saýsaǵyndaǵy júzigin sheship, aqyn aǵasynyń saýsaǵyna  óz  qolymen  taqqan edi. Osyndaı talantty aǵasynyń óleń sóziniń  qudyretine bas ıgen aqyn qyz, Erkin İlıasulynyń ereksheligi «Basqa aqyndardyń eki- úsh shýmaqqa syıǵyzatyn oılaryn bir  jolmen ǵana aıta alatyn. Tipti aqyn bir shýmaq óleń aıtsa, sonyń tórt tarmaǵy tórt túrli oıdy berip turady. Aqyndyǵy óte tereń adam edi»,-dep óz baǵasyn bergen edi (Azattyq radıosynda).

Qulmanbettiń qulyny atalatyn daryndy aqyn Orazáli Dosbosynuly jyryna jaqyn týsa kerek. Aıtystyń qos qyrany, sahana tuǵyrynda jata – jastana, aptalap aıtys ótkizip alty alashtyń  boıyna óleńniń  tumba jyryn tókken  edi. Orazálideı  jyr dúldili kıeli sahanada:

Aý, Erekem , Erekem sózińde seniń  jón eken,

Ózińdi  qaıtet  qyzyl  suńqarǵa  teńesem.

Sózderińe  qarasam  saby  altyńǵa  teń  eken.

Kóńilińe  qarasam  qazaqtikindeı  keń  eken .

-dep, alash jurtynda dara shyqqan daryndy aqynymyz da, aqyndy suńqarǵa teńep, óleń  sóziniń  qudyretine  tabynyp  qunyn  altynǵa  balap, aqyndy  aǵa tutqan, Oraz aqyn kıeli aıtystyń tuǵyrynda turyp Erkinniń aqyndyǵyn moıyn daǵan edi.Tipti bir sózderinde «Sizdiń aqyndyǵyńyzdyń  qasynda bizdiki jáı ánsheıin bir  dúnıe ǵoı .Mynandaı talantpen qalaı tanylmaı júrsiz»degen eken. Biraq sol kezdiń ózinde aq aqyndy «Altaı aımaǵynyń qurmetti aqyny» dep ataq berilgen deıdi «Shınjań» gazetiniń  tilshisi Qalıaqpar Úsenhanuly. Aıtys súıer alash halqy Erkindeı aqyn ulyn Aıtystyń  aqıyq  qyranyna  teńegen  edi .

Aqynnyń  óleń  dodasy  aıtys sahanasynda ǵana emes. Altaı  saharasynda áýelep, aýyl- aýyl  da ún taspadaı  tarap jatty. Tipti aqyn óleńindegi ózgeshe ózekti oılary qazaq halqynyń batyrlyǵy men keń peıil, danalyǵyn maqtan tuta jyrlaǵan óleń shýmaǵyn aýldyń alty jasar sábıinen, alpys jastaǵy qartyna deıin maqtana tamsanyp jatqa oqıtyn. Bir ǵumyry óleń bolyp órnektelgen muzbalaq aqynyń, jyr ǵumyry emes-aý, aqyn ǵumyrynyń mezgilinen buryn úzilip túserin bilmedik. Osylaısha uly dalany jyrymen terbetip, Qazaq degen ultynyń uly atyn  óleńine týǵyp tikken aqyn ul:

Ulylyqty aıtatyny , jazatyny

Qazaqpyz taza  rýhy, taza  tili.

Abroıyn analyq kótergen soń,

Óz ultyn jyrlaý kerek óz aqyny,-dep óleń degen jyr týyna birlik týraly uranyn arnap, artyndaǵy aqyn urpaǵyna ólmes ósıetin qaldyryp. Qapıada jolyqqan ajal daýyly endi ǵana qyryqtyń bel asarynan asyp úlgirmegen  jyr dastanyń, aıtys deıtin uly  jyr áleminen  bir jola  ushyryp aketti.

P.S                                                                                                                            

Osyndaı jat elde júrsede, elim dep jyr tókken bir týrar talanttardy seniki, meniki degizbeı darynyn baǵalaıtyn ulylardyń uly jolymen óz elimizde de baǵalanyp baǵasyn alsa. Bul degenimiz ısi qazaq jurtynyń bereke-birligin nyǵaıtary anyq edi. Búgingi aıtys sahanasynyń muzbalaq qyrany marqum Orazáli aqynmen qatar atalyp, eske alsaq Orazáli aqyn da o dúnıede bizdiń bul ulylyǵymyzǵa, berekeligimizge súısineri anyq. Óıtkeni  Orazáli aqynda qytaı jerinen «Meniń bar tapqan baılyǵym, eń úlken qazynam- Erkin» degen bolatyn,-dedi Aınur Tursynbaeva (Azattyq tilshisine). Mine Orazáli aqynnyń qazynasyna aınalǵan Erkin aqyn. Aıtys degen kók aspannyń astynda samǵaǵan Altaı menen Alataýdyń qos qyrany deý artyq emes, dál baǵa der edim.

Kópeeva Aıjamal