Jalpy álem tarıhyn da, qaı elde bolashaq jóninde boljaýlar jazylsa, sol el uly boljaýshylar eli bolyp esepteledi. Solardyń ishinde kúni búginge aty áıgilisi fransýz dárigeri, sáýegeı – juldyzshy Mıshel de Nostradamýs (1503-1566) ol juldyzdar kestesin jasap, adamdardyń jer júzindegi memleketterdiń taǵdyryn boljap bilip otyrǵan. Onyń álemdik taǵdyrlyq boljamynyń seksen paıyzdan astamy dál kelýde.
Endi ózimizge kelsek, bizdiń burynǵy zamandaǵy ata – babalarymyzdyń ishinen shyqqan nebir bolashaqty boljaýshylar, kóripkelder, emshiler t.b. kóp bolǵan. Olardyń qataryna budan myńdaǵan jyldar buryn ǵumyr keshken Móńke bı babamyzdy, 18 ǵasyrda ómir súrgen Abylaı hannyń bas batyry Qabanbaı batyrdy, Raıymbek batyrdy, pir Beket atany t.b. kóptep keltirýge bolady. Bul jerde erekshe atap ótetin jaǵdaı áıgili Nostradamýstan, san ǵasyrlar buryn ómir súrgen Móńke bı babamyzdyń boljamynyń birde – bir sózinen de, óleń tizbeginen de qatelik taba almaımyz.
Alshyn batyrdyń arǵy atasy Móńke bı asqan áýlıe, kóregen, aldyn birneshe júzdegen jyldar buryn boljap biletin tekti kisi bolǵan.
Kezinde Móńke bı keleshek týraly bylaı depti:
«Ker zaman kezinde: -
Kóldiń sýy bitip, tabany qalar,
Attyń júırigi ketip, shabany qalar,
Jaqsynyń ataǵy ketip, azaby qalar,
Áýlıeniń arýaǵy ketip, mazary qalar,
Adamnyń jaqsysy ketip, jamany qalar,
Sózdiń mańyzy ketip, samaly qalar,
Sóıtip, aqyly joq sanasyzdyń zamany bolar.
Ker zamannyń kezinde: -
Quramaly, qorǵandy úıiń bolady,
Aınymaly, tókpeli bıiń bolady,
Halyqqa bir tıyn paıdasy joq,
Aı saıyn bas qosqan jıyn bolady.
İshine shyntaq aınalmaıtyn,
Ejireı degen ulyń bolady.
Aqyl aıtsań, aýyryp qalatyn,
Bedireı degen qyzyń bolady.
Aldyńnan kes-kestep ótetin,
Kekireı degen keliniń bolady.
Tabaldyryqtan bıik taý bolmas,
Týysqannan myqty jaý bolmas.
Ker zamannyń kezinde sý tartylar,
Tana men torpaqqa júk artylar,
Ar-uıattyń bárinen jurdaı bolyp
Qarap turǵan jigitke qyz artylar.
İshkeniń sary sý bolady,
Berseń ıtiń de ishpeıdi,
Biraq adam oǵan qumar bolady.
Qınalǵanda shapaǵaty joq jaqynyń bolady,
It pen mysyqtaı yryldasqan
Erkek pen qatynyń bolady...
Ker zamannyń kezinde: -
Erteńine senbeıtin kúniń bolady,
Betińnen ala túsetin iniń bolady,
Alashubar tiliń bolady,
Dúdámaldaý diniń bolady.
Erkegiń qazanshy bolady,
Áıeliń bazarshy bolady.
Jylqy juldyz bolady,
Qoı qundyz bolady.
Kebir jerge teńeledi,
Áıel erge teńeledi.
Kól teńizge teńeledi,
Sıyr ógizge teńeledi.
Aqyrzaman adamy –
Saǵynyp tamaq jemeıdi,
Ashyny ashshy demeıdi.
Tapqanyn olja deıdi,
Alham bilgenin molda deıdi.
Bir-birine qaryz bermeıdi,
Shaqyrmasa, kórshi kórshige kirmeıdi.
Sarylyp kelip tosady,
Quny joq qaǵazdy sýdaı shashady.
Aqyrzaman halqynyń -
Shaıdan basqa asy joq,
Jaqynnan basqa qasy joq.
Laǵynet qamyty moınynda,
Jumystan qolynyń bosy joq.
Árqashanda olardyń
Kóńiliniń qoshy joq.
Bar sharýasy túp-túgel,
Endi munyń ıesi joq.
Zaman aqyr bolarda -
Jer taqyr bolar,
Halqy paqyr bolar.
Balalar jetim bolar,
Áıelder jesir bolar,
«Á» dese «Má» deıtin kesir bolar.
Bas qosylǵan jerlerde,
Áıel jaǵy den bolar.
Jaman-jaqsy aıtsa da
Óziniki jón bolar.
Oraı salyp bastaryn,
Jalpyldatyp shashtaryn,
Taqymdary jaltyldap,
Emshekteri salpyldap,
Uıat jaǵy kem bolar.
Sóıtken zaman kez bolsa,
Túzelýi qıyn bolar!...». Qalaı dál aıtylǵan. Dál qazir bútkil qazaq osy boljamda aıtylǵan «Ker zamannyń» qaq «tórinde» otyrǵan joq pa?! Osydan asqan kóripkeldik bolýy múmkin be?! Móńke bıdiń de, onyń urpaqtarynyńda jerlengen jeri Mańǵystaýdyń qyrynda, ol jer kúni búginde de Qara Móńke dep atalady.
Osy boljamdy oqyǵan ár bir azamattyń kóńilin qazirgi «Ker zaman» keri aınalyp, jer betinde ujmaq zaman qaıta ornaýy múmkin be?! degen suraqtyń jaýaby kim-kimdi de oılandyrary sózsiz. Ia, múmkin. Onyń jaýabyn atalarymyz «Ker zaman», ıaǵnı Zaman degen sózdi keri qaraı oqy dep aıshyqtap jazyp ketken. Durys túsindiń, baýyrym! Sharıǵat pen tarıhatty moıyndaý arqyly aqıqatqa kóz jetkizip, namazǵa jyǵylýymyz kerek. Adamzatty baqytqa tek qana hal ilimi, ar ilimi jetkize alady. Osydan keıin meniń atalarymnyń danalyǵyn, ıaǵnı qazaqtyń bútkil álemge úlgi bolardaı eń alǵashqy el ekendigin moıyndamaı kórshi?!
Sońǵy 4-5 jyl shamasynda Allah adamzatqa ár túrli aıandar arqyly haq jolynan aýytqyp, nápsige qul bolyp, ımannan bezip, azǵyndap bara jatqanymyzdy eskertýde. Oǵan jańa týǵan qozyǵa, almaǵa, qarbyzǵa, asqabaqqa, tipti ashyq aspan da aqsha bultpen jazylǵan «Alla» degen jazýdyń shyǵýy kýá bola alady. Al, myna Daǵystandaǵy 9 aılyq Alı Iakýbov degen náresteniń denesine hadısterdiń jazylyp shyǵatyny, kim-kimdi de Allany moıyndaýǵa májbúr etedi. Qasıetti jazýlar adamdy táýbaǵa kelip, Allaǵa moıynsunýǵa shaqyrady. Ǵajaıyp bala Daǵystannyń Kızlár aýdanynyń Krasnooktábr aýylynda týǵan. Balanyń ákesi Shámil – mılısıoner, anasy – Madına úı sharýashylyǵyndaǵy áıel. Náresteleriniń boıyndaǵy qasıet olardy túbegeıli din jolyna túsirgen.
Alǵashqyda ata-anasy til-kózden qorqyp, náresteniń denesindegi jazýlardy eshkimge kórsetpeı jasyrǵan. «Meniń habarymdy pendelerimnen jasyrmańdar» degen jazý shyqqan kezde jergilikti ımamnyń úgitteýimen elge jarıa etýge kelisken. (Jas alash. №101. 22.12.2009 j.)
Endi osynyń ústine ótken 2013 jyly Mańǵystaýdyń Qyzyl tóbe kentinde bir qarǵanyń úsh kún boıy baǵana basynda «Alla» dep aıǵaılap turǵanyn elimizdiń BAQ-tary jarysa jazdy. Týra osyndaı jaǵdaıǵa 2011 jyly Qaraǵandydaǵy Qarqaraly aýdany, Egindibulaq eldimekeniniń turǵyndary da kýá bolǵan bolatyn. «Aýyl qarǵalary qarqyldaǵanda "Alla" degen sózdi anyq estýge bolatynyn aıtady. Bul kórinis kópten beri qaıtalanyp keledi eken. Tipti turǵyndar sol sátti, ańdyp júrip, beınetaspaǵa da túsirip alǵan. "Bul qarǵany eń birinshi ret biz eki aı boıy, ańdyp, tańǵy jeti kezinde túsirdik. Bul qarǵa tórt ret Alla dep aıtady. Endi odan keıin taǵy basqa qarǵalar bar edi ony taba almadyq. Júrdi, biraq bizdiń yńǵaıymyz kelmedi. Eki aıda bir, aq ret túsirdik" (Ernur Tólegenov-aýyl turǵyny).
Ótken Naýryz aıynan paıda bolǵan bul qustar "ALLA" degen sózdi jıi emes, anda sanda ǵana shyǵarady eken. Ásirese tań aldynda shyǵady dep tań qalady aýyl turǵyndary.
"Uzaq kishkentaı qus, moıyny, aq. Ol tańǵy taza aýada "Allah" dep sóıleıdi. Al myna ala qarǵa „Alla“ deıdi" (Qaıyr Rahmetýllın – aýyl turǵyny).
Dese-de qarǵalardyń Alla deýi adamdar úshin eskertý. Qarǵa ekesh qarǵa da qudaıyna ózinshe qulshylyq qylyp jatqanda turǵyndar da táýbege kelip, ımandylyqqa bet burý lázim deıdi din ókilderi». (Oqý úshin http://news.nur.kz/kk/198504.html).
TARIH TAǴLYMY: Ker zamannan qutylý úshin jan tárbıesimen aınalysýymyz kerek. Sonda árbir qazaq otbasy shyn baqyttyń qandaı bolatynyn jan-tánimen sezinetin bolady. Al, qazaq elin (memleketin) ár túrli daǵdarystardan aman alyp shyǵý, nemese tipti ondaılarǵa uryndyrmaý úshin qazaqtyń árbir otbasy qarajaty jetse barlyq balalaryn, jetpese ár otbasydan, tipti bolmasa jaqyn týystar birigip aralarynan qazaqtyń ulttyq qasıetin boılaryna tolyq sińirgen, eń talantty bir balasyn bilim báıgesine qosýlary kerek. Atalarymyz bul qaǵıdany ejelden bilgen. Áıtpese, «Bilekti birdi, bilimdi myńdy jyǵar» dep aıtpaǵan bolar edi. Bul bizdiń ejelgi ata-babalarymyzdaı, álem mádenıetiniń qaq tórinen ózimizge tıisti orynymyzdy ıemdenýimizdiń kepili bolmaq.
Ekinshiden, memleket quraýshy ultty qadirlemeıtin, onyń tilin bilmeıtin, adamı qasıeti tómen, tek qana qarabasynyń qamyn oılaıtyn paraqor, otbasyn tastap ketken meıirimsiz jandardy bıliktiń esh bir satysyna, tipti brıgadır etip te aralastyrýǵa bolmaıdy. Adam el bıleý úshin, birinshi otbasyn qurýdy, olarǵa durys tárbıe berýdi jáne jaǵymdy is-áreketimen urpaqqa úlgi bola bilýdi meńgerýge tıis. Bıliktiń barlyq satysyndaǵy laýazym ıeleri jaqsylyqqa jarysýlary kerek. Al, bizde olar, tek qana qazyna múlkin jymqyrý men para alýdan jarysqa túsip júr...
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
