Qarapaıym adamdardyń óńi túgili túsine de kirmeıtin sandardy bilesiz be? Qazaqstannyń syrtqy qaryzy, jan sany, ulttyq kapıtal, JİÓ, joǵarydaǵy shendi aǵalardyń aılyq jalaqy mólsheri t.s.s. Iá, QR Statısıkalyq agenttiginiń sandary siz ben biz oılaǵannan múlde basqasha derekterdi keltiredi. Mysaly, qazaqstandyqtardyń jyldyq ortasha tabysy 14 myń AQSH dollaryna para-par. Siz buǵan ne deısiz? Osyndaı esitigen qulaqqa senimsizdeý derekterdiń bir sypyrasyn "Qamshy" portaly tizbelep kórdi.
- Qazaqstanda túrli dıasporalar men etnıkalyq ulttardyń ókilderi turatyny belgili. Sondyqtan Qazaqstan - kópultty memleket dep, daralap aıdar taǵatynymyz bar. Bizdiń eldegi keıbir beıresmı derek kózderinde Qazaqstanda barlyǵy 140-qa jýyq ult pen ulys uıysyp, ómir súrýde dep kórsetse, resmı derekter barlyǵy 130 ult dep sóıleıdi. Shynymen 130 ult bolsa, olar kimder?
1.1. QR Statısıka agenttiginiń málimetinde Qazaqstanda resmı túrde tirkelgen etnostardyń sandyq kórsetkishin tómendegideı tizbelegen. Memleketti qurýshy ult - qazaqtar 9 540 806, Orystar 3 869 661, Ózbekter 463 381, Ýkraındar 422 680, Uıǵyrlar 241 946, Tatarlar 226 803, Nemister 220 975, Kárister 103 931, Ázirbaıjandar 93 972, Belorýstar 87 090, Túrikter 89 083 jáne t.b. etnıkalyq ulttardyń ókilderi turady. Biz joǵaryda attaryn atap, tústerin tústep ótken iri-iri ulttarmen qatar, Nıvhıler 10, enester 9, Iýkagırler 8, Selkýptar 4, Saamdar 3, oroktar 2, Nganasandar 2, eskımostar 0 adam turady. Barlyǵy 128 ult. Eskımostardy bul tizimnen syzyp tastaǵanda barlyǵy 127 ult ókili bar.
- Adam kapıtaly. Memlekettiń eń basty baılyǵy adam kapıtaly desek, Qazaqstannyń qanshalyqty baı ekendigine kóz jetkizemiz. Qazaqstan óziniń damýyn Ózbekstan sıaqty eldermen salystyryp, qarqyndy damyp jatqanyn jıi aıtady. Endeshe sol, Ózbekstandy bizben salysytyryp kóreıik.
Ózbekstannyń halyq sany 1991 jyly 20 mln 708 myńdy qurasa, 2012 jylǵy 1 qazandaǵy derek boıynsha 29 mln 874 myń bolǵan eken. Bıylǵy jyldyń sońyna qaraı 30 mln-ǵa jetetinin eskersek 22 jylda Ózbekstan 10 mln-ǵa kóbeıedi. Al Qazaqstan 1989 jyly 16 mıllıon adam bolsa, 24 jyldan soń sol baıaǵy san ózgermegen, tek 1 mıllıonǵa ǵana ósken. Halyq sany eń basty saıasat ekenin, eldiń damý kórsetkishi ekenin eskersek, bizdiń osy kúnge deıingi áleýmettik-ekonomıkalyq jetistikterimizge kúdikter uıalaıdy. 2015 jylǵy 1 aqpanda elimizdegi halyq sany 17 439,3 myń adamdy qurady. Sonyń ishinde qalalyqtar - 9 646,3 myń (55,3 paıyz), aýyldyqtar - 7 793,0 myń adamdy (44,7 paıyzdy) qurady. Osylaısha, 2014 jylǵy 1 aqpanmen salystyrǵanda halyq sany 252,3 myń adamǵa nemese 1,5 paıyzǵa ósip otyr.
- QR Premer-mınıstrdiń resmı saıtyndaǵy, QR Statısıka agenttiginiń aqparatyna súıensek, 2014 jyldyń sońyndaǵy zertteýler boıynsha Qazaqstandaǵy jumyssyzdar sany 459,8 myń adamdy, jumyssyzdyq deńgeıi 5,0% quraǵan.
- Prezıdent Nursultan Ábishulynyń bıylǵy joldaýynda Respýblıka boıynsha joldardy salý esebinen 200 myń jańa jumys ornyn ashý josparlanǵan bolsa, Indýstrıaldy ınfraqurylymdy damytý, Indýstrıalandyrý kartasy, «Bıznestiń jol kartasy - 2020» sekildi baǵdarlamalar arqyly myńdaǵan adam jumyspen qamtylǵan. Endeshe, sandar nege ózgermeıdi?
- Qazaqstan Respýblıkasy JİÓ jan basyna shaqqandaǵy jyldyq kórsetkishi jóninen álemniń 144 memleketiniń ishinde 50-orynǵa turaqtaǵan. Resmı derekterde qazaqstandyqtardyń jyldyq tabysy 14 000 dollardy quraıdy dep kórsetilgen.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń statısıka komıteti taratqan málimette 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń JİÓ 4,3%-ǵa ósti dep habarlaǵan. JİÓ qurylymynda taýar óndirisi 37,8%-dy, qyzmetter 55,6%-dy qamtıdy. 2014 jyly nomınaldy JİÓ 38,033 trln teńge boldy. Buryndary belgili bolǵandaı, Qazaqstan úkimeti 2014 jyly 4,3% deńgeıindegi JİÓ ósimin boljaǵan edi. 2013 jyly Qazaqstan JİÓ 6%-ǵa artqan bolatyn. QR Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev myrza bolsa, JİÓ 14,6 myń dollardy quraıdy. 2018 jyly ol 24 myń dollarǵa deıin óspek degennen tanbaýda.
- Álem memleketteriniń tarıhynda qaryzy joq memleket bolmaıtyny ras. Alaıda, memlekettiń syrtqy qaryzy toqtaýsyz óse berýiniń aqyry defoltqa ákelip soqtyratynyn kez kelgen ekonomıs joqqa shyǵara almaıdy. Osy rette, UB taratqan málimetterge súıensek, Qazaqstannyń syrtqy qaryzy 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha 157,062 mıllıard dollardan asyp jyǵylǵan. Bul kórsetkish ótken jylǵymen salystyrǵanda 4,8 paıyzǵa ósken. JSQ-ny qazaqstandyqtardyń jan basyna shaqqanda árkimniń úlesine 4,47 myń dollardan aınalyp otyr.
7. Qazaqstan qazirgi ýaqytta 110 elge qaryz. Memleket bereshek elderdiń ishinde kósh bastap turǵany — AQSH, Ulybrıtanıa jáne Reseı. Eń soraqysy, sheneýnikterdiń ózderi dúnıejúzi kartasynan taýyp bermek túgili, ómiri atyn estip kórmegen usaq araldarǵa da biz qaryz ekenbiz. Máselen, Jersı aralyna 34 mıllıon, Seıshel araldaryna 335 mıllıon, Kaıman araldaryna 447 mıllıon dollar qaryz.
8. Al syrtqy ınvestısıa búgingi derek boıynsha 120-130 mıllıard dollardy quraǵanymen, esesine sońǵy 10-15 jyl kóleminde 140 mıllıardqa jýyq aqsha qashyp ketkeni taǵy ras.
- 2014 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizde jalaqynyń eń tómengi mólsheri 19 myń 966 teńge shamasynda qaralyp otyr. Sondaı-aq, keler jyldan bastap memlekettik bazalyq zeınetaqy tóleminiń mólsheri 9 myń 983 teńgeni quraıdy, al zeınetaqynyń eń tómengi mólsheri 20 myń 782 teńge shamasynda kózdelgen.
- Sonymen, aıyna bildeı bir mınıstrliktiń tizginin ustap otyrǵan basshy – 555 366 teńge, mınıstrdiń birinshi orynbasary men agenttik tóraǵasy – 424 803, mınıstrdiń orynbasary – 391 689, komıtet tóraǵasy – 341 545, Astana, Almaty qalasynyń jáne oblystardyń ákimderi – 444 670, oblys deńgeıindegi qala ákimderi – 222 334, aýdan jáne aýdandyq qala ákimderi – 178 341, aýyl ákimi – 83 730, departament dırektorlary – 163 203 teńge jalaqy alatyn bolyp shyqty. Bul kóp pe, az ba?
