Jýyrda bir halyqaralyq konferensıaǵa kelgen Ázirbaıjan ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń profesory aty-jóndi tirkeıtin qaǵazǵa esimi men famılıasyn birden jaza almaı, oılanyp turǵanyna kýá boldyq. «Biz kırıll tańbalaryn umytqaly qaı zaman! «Magıstratýra bóliminiń basshysy» degen sóılemdi qalaı jazýshy edi osy?» dep, kibirtiktep biraz turyp qaldy.

Iá, 2001 jyldyń maýsym aıynda Ázirbaıjan Prezıdenti Geıdar Alıev «Ázirbaıjan tilin tereńdetip júzege asyrý» týraly zańǵa qol qoıyp, sol jyldyń 1 tamyzynan bastap el jappaı latyn álipbıin qoldanýǵa mindettelgennen bastap ázirbaıjan halqy kırıll grafıkasynan túbegeıli qol úzgeni ras. Tipti 2001 jyldyń 1 tamyzynan bastap eski álipbıdi paıdalanǵandar zań júzinde ákimshilik jaýapkershilikke tartylatyn bolǵan soń ázirbaıjandar tek latyn áripterin qoldanýǵa kóshken. Sol kezde respýblıkadaǵy iri-iri eki–úsh gazettiń bas redaktorlary Prezıdentten latynshaǵa kóshýdi birer aıǵa keıinge jyljytýdy ótinip hat jazǵan. Alaıda olardyń usynys-tilekteri qabyldanbady. Keńestik júıeniń quramynan shyqqan memleketter kırıll grafıkasyn áli de paıdalanyp jatqanda ázirbaıjandar latyn álipbıine nege jedel aýysty? Bul saıasattyń basty maqsaty árıne, ázirbaıjan tilin saqtap qalý, tildi eń aldymen orys, parsy, t.b. shet el sózderinen tazartý, ázirbaıjan tilin taza ult tili etý. Sóıtip ázirbaıjandar 1940 jyldan beri paıdalanyp kelgen kırıll tańbalarymen birjolata qosh aıtysqan edi. Sodan beri on jyldan astam ýaqyt ótti. Bul tarıhı turǵydan qysqa kezeń bolǵanmen til taǵdyryna úlken yqpal etetin ájeptáýir ýaqyt eken.

Ázirbaıjan Parlamenti álipbıdi aýystyrý týraly sheshimdi 1992 jyly qabyldaǵan bolatyn. Qazaqstanda da osy kezeńde latyn álipbıine jedel kóshý týraly Prezıdentke usynystar aıtyldy. Degenmen Elbasynyń kóregendigi men tereńnen oılatyn parasatynyń arqasynda Qazaqstan latyn álipbıine birden kóshe qoıǵan joq. 2012 jyly Elbasy 2025 jylǵa deıin jańa álipbıge kóshirýge qatysty pikirlerin aıtqanda latyn álipbıimen qosa kırıllısa júıesin de biraz ýaqyt qosa qoldanatynymyzdy bildirgen bolatyn. Latyn álipbıiniń Qazaqstanǵa álemdegi basqa halyqtarmen qatynas jasaýyna, dúnıejúziniń ǵylym-bilimin ıgerý úshin qajet ekendigin aıtqan Nursultan Nazarbaev bul júıege jan-jaqty tarazylap, ábden ekshep baryp, asyqpaı kóshý kerektigin eskertken edi.

Ázirbaıjandar tildik júıeni latynshaǵa túbegeıgi aýystyrǵanda kózdegen maqsatyna jetti me? Ázirbaıjannyń til mamany, doktor, profesor Djavanshır Shıblıevtiń halyqaralyq «Bilig» basylymynda jarıalanǵan «Linguistic Landscape approach to language visibility in Post-Soviet Baku» dep atalatyn maqalasyna nazar salsaq, latyn álipbıine jappaı kóshirý nátıjesinde ázirbaıjan tili orys sózderinen tolyq tazarsa da aǵylshyn, fransýz, túrik sózderi tildi shubarlaı bastaǵan. Ǵalym mysal retinde el astanasy Bakýdegi búkil meıramhanalardy, dúkenderdi, fırmalardy, bilim berý mekemelerin, mádenıet, ǵylym oshaqtaryn, t.b. qoǵamdyq qyzmet kórsetetin oryndardyń mańdaıshalaryndaǵy jazýlaryn sýretke túsirip, lıngvısıkalyq saraptama jasaǵan. Ǵalymnyń zertteýiniń nátıjesinde aǵylshyn tili búkil Bakýdy jaýlap alǵany anyqtalyp otyr. Bir sheti jahandanýmen baılanysty bul prosesti bylaıǵy ázirbaıjandar baıqamaýy da múmkin. Tilshi ǵalym retinde jan-jaqty saraptama jasaǵan Djavanshır Shıblıev qaladaǵy shashtarazdardyń ataýlaryna deıin tirkep alyp, saralaýdan ótkizipti. «Keńes kezinde sheksiz kúshke ıe bolǵan orys tiliniń álsiregeni baıqalady. Aǵylshyn tili barlyq salany jaýlap aldy. Orys tili atqarǵan kóptegen fýnksıalardy aǵylshyn tili ıemdenip, Bakýdegi negizgi tilge aınalyp barady» degen ǵalym, qazir Ázirbaıjanda úsh tendensıa baıqalatynyn jazǵan. Olar: túrkilik negizge oralý, derýsıfıkasıa jáne tildik jahandaný.

Ǵalymnyń oıynsha jergilikti naryqta jahandanýmen birge jańa «rejıser» shyqqan, ol árıne aǵylshyn tili. Shıblıev Bakýdiń ortalyq bóligindegi mektepterdi, polısıa beketterin, ýnıversıtetterdi, murajaılar men kitaphanalardy, bazarlar men dúkenderge deıin barlyǵy 800 nysandy sýretke túsirip, olardyń ataýlary mańdaıshada qalaı jazylǵanyna lıngvısıkalyq taldaý jasaǵan. Kóp ultty Ázirbaıjanda barlyq ulttardyń tildik quqyǵy memleket tarapynan qorǵalady. Biraq jahandanýmen birge el ishine dendep engen aǵylshyn tili eldegi basqa ulttardyń tilderi turmaq ázirbaıjannyń ana tilin «basa kóktep barady». Oǵan basty negiz bolyp otyrǵany latyn álipbıine eldiń tym erte kóshkendigi. Latyn álipbıiniń arqasynda aǵylshyn tili Bakýde ústem tilge aınalǵan.

Ázirbaıjanda latyn álipbıine kóshý máselesi 1922 jyly qurylǵan jańa álipbıge kóshý týraly memlekettik komıtet qurylǵan kezden bastalady. Sol kezde ázirbaıjan tiline laıyqtalyp latyn jazýy negizinde jańa álipbı jasaý týraly alǵashqy ıdeıalar aıtyldy. Latyn álipbıine kóshý 1929 jyldyń qańtarynda aıaqtalǵan. Bul Túrkıanyń da osy jazý túrin paıdalana bastaǵan kezi. 1940 jyly Ázirbaıjan latyn jazýynan kırıllııa júıesine alty aı ishinde kóshiriledi. Qujattaǵy «ázirbaıjan túrkileri» degen jazý «ázirbaıjan ulty» degenge aýysqan kezi osy tus.

Eldiń Mıllı medjlısi respýblıkany latyn álipbıine túbegeıli kóshirý týraly usynysty 1992 jyly qujat arqyly bekitedi. Biraq 2001 jylǵa deıin bul úrdis qolǵa alynbaıdy. Buǵan eldegi gazet-jýrnal redaktorlary da sebep bolsa kerek. Basylymdardyń bas redaktorlary álipbıdi aýystyrý baspasózge orasan nuqsan keltiretinin, oqyrman sany kúrt azaıatynyn másele etip kóteredi. 2001 jyly Ázirbaıjan halqy latyn álipbıine májbúrli túrde kóshkendigi aıqyn. Óıtkeni aǵylshyn tiliniń negizi bolyp tabylatyn latyn álipbıine erte kóshý jahandaný zamanynda ult tiliniń qoǵamdyq róliniń tómendeýine ákep soǵatyny o basta belgili edi. Keńes kezinde orys tiliniń ústemdigine qaramastan qoǵamdyq oryndarda, otbasynda ana tilinde sóılesetin ázirbaıjandar jańa ǵasyrda buryn bolmaǵan «tildik basqynshylyqty» bastan ótkerýge májbúrlenedi.

«Til — postkeńestik Ázirbaıjannyń memleket qalyptastyrýdaǵy mańyzdy elementi, táýelsizdiginiń sımvoly» ekenine qaramastan ázirbaıjan tili aǵylshyn tiliniń ústemdigin aıqyn sezine bastaıdy. Ázirbaıjan táýelsizdigin alǵannan bastap til sımvoldyq qundylyq retinde qabyldanǵan kezde-aq bul ózekti másele edi. Tildik erekshelik Türklük (túrkilik) jáne Azárbaycanlılık (ázirbaıjandyq) degen eki dılemǵa negizdeledi. Ol kezde el úkimeti Türklük-ti tańdaǵan edi. 1992 jylǵy memlekettik til týraly zańda til statýsy «ázirbaıjan túrikshesi» retinde belgilenedi. 1995 jyly bul ózgertilip, «ázirbaıjan túrikshesinen» «ázirbaıjan tiline» ózgertiledi. «Bul tildi saqtap qalýdaǵy úlken betburys edi» deıdi, profesor Djavanshır Shıblıev.

1991 jyly Mıllı medjlıs — Ázirbaıjan Parlamenti latyn negizdi ázirbaıjan álipbıin qalpyna keltirý týraly zań qabyldaıdy. Buǵan tildik qana emes saıası, psıhologıalyq, pragmatıkalyq pikirler negizge alynady. Kırıll árpinen latynǵa kóshý táýelsizdiktiń sımvoly, orys sózderinen tildi tazartý jáne Batysqa bet burýdyń bir nyshany boldy. Baký rasynda da Batysqa túbegeıli betin burady. Ult tilin saqtap qalýǵa qatysty ár jyldary qabyldanǵan zańdardyń óreskel buzylyp, ony jóndeýdi eshkimniń moınyna almaǵandyǵy aıqyndalýda. 1992 jyldan beri til mádenıetine baılanysty birneshe zańnamalyq aktiler qabyldanǵan. Mańyzdy qujattyń biri 1998 jyly bekitilgen jer-sý ataýlaryna baılanysty zań. Bul qujatta barlyq jer-sý ataýlary memlekettik til týraly erejelerge saı jazylýy kerek ekendigi naqtylanǵan. Tipti ataýlardyń arasynda shet el tilinde jazylǵany bolsa ázirbaıjan tilindegi ataýy qosa berilýi kerek delingen. Import, eksport taýarlardyń attaryn jazý barysynda memlekettik tildi qoldaný erejeleri 1995, 1997, 1999 jyldardaǵy zańdarmen bekitilgen.

Ázirbaıjannyń ákimshilik zań buzýshylyq jónindegi kodeksiniń 315 babynda til týraly zańdy buzýshylar jazalanatyny týraly da aıtylǵan. 2002 jylǵy Til týraly zańda da memlekettik tildiń mańyzdylyǵy basa kórsetilgen. Bul qujatta til táýelsiz eldiń sımvoly retinde belgilenip, ony qorǵaý jáne damytý jóninde erejeleri qosa bekitilgen. Bul zańda Ázirbaıjanda shet el sózderin qyzmet kórsetý, jarnama mátinderinde qoldanýǵa bolatyndyǵy aıtylǵan, biraq «aldymen ázirbaıjansha ataýy jazylýy kerek» delingen. Oǵan qosa ázirbaıjan tilindegi mekeme ataýy ekinshi tildegi ataýdan úlkenirek bolýy basa kórsetilgen.

Alaıda bul zańdar Ázirbaıjannyń basqa aımaqtaryn aıtpaǵanda bir Bakýdyń ózinde elene bermeıtinin zertteý nátıjesi kórsetip otyr. Byltyr «Jahandaný zamanyndaǵy ázirbaıjan tilin qoldaný týraly 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama qabyldanǵan. Kóshedegi jazýlarda ázirbaıjan ádebı tiliniń buzylýyna qatysty sharalar qoldaný týraly da osy qujatta jazylǵan. Baǵdarlamany jasaýshylar «hotlaın» júıesin iske qosty. Iaǵnı kópshilik meıramhanalar men dúkenderdegi t.b. ataýlarynan qateler kórse arnaıy oryndarǵa habarlasyp aıtýyna bolady. Kóshe ataýlaryn jazýlardy durys tańbalamaǵandar da osy zań arqyly jazasyn alýy tıis. Til mamandary ázirbaıjannyń ana tilin osyndaı jolmen qorǵap, onyń tazalyǵyna osylaısha qol jetkizýge bolady dep sengen.

Biraq Djavanshır Shıblıevtiń Bakýdegi 800 nysanǵa júrgizgen zertteýi kórsetkendeı, aǵylshyn tiliniń ústemdigi barynsha aıqyn kórinýde. El astanasyndaǵy teatr, konsert zaldary, murajaılar t.b. mádenı oshaqtardyń úshten birinde ázirbaıjansha ataýymen qosa aǵylshynsha balamasy qosa jazylypty. Qaladaǵy jalǵyz orys teatrynyń ataýy ǵana oryssha áripterimen tańbalanǵan. Demek, Baký kóshelerine qarap, orys tili Ázirbaıjandaǵy baıaǵy ekinshi til retindegi rólinen birjolata aıyrylǵanyn baıqaımyz. Orys tiliniń ústemdik fýnksıasyn «qaǵyp alǵan» aǵylshyn tiliniń bızness salasyndaǵy yqpaly óte zor. Bakýdegi bank ıeleri ázirbaıjan tilin keıinge ysyryp qoıyp, mekeme ataýlaryn tek aǵylshyn sózderimen tańbalaǵan.

Eger buryn ázirbaıjansha ataýdan soń oryssha balamasy jazylsa qazir onyń ornyn aǵylshyn sózderi basqan. Bakýdegi barlyq JOO-nyń ataýlary ázirbaıjanshamen qosa aǵylshynsha jazylǵan. Ataýyn tek memleketik tilde tańbalaǵan oqý orny jalǵyz «Azárbaycan İctimai siyasi universiteti» eken. Djavanshır Shıblıev maqalasynda áıteýir bala-baqshalar men orta mektepterdiń mańdaıshasyndaǵy ataýlardyń barlyǵy derlik taza ázirbaıjan tilinde bolǵanyna shúkirshilik etedi. Jalpy Bakýdegi 17 qoǵamdyq mekemeniń tek beseýinde ǵana ataýlar memlekettik tilde tańbalanypty. Otyz úsh memlekettik mekeniń toǵyzy jahandaný úrdisinen qalyspaý úshin ázirbaıjan tilindegi ataýymen qosa aǵylshynshasyn qosyp jazǵan. Jalpy Ázirbaıjandaǵy Keńes úkimeti tusynda memlekettik mekemelerdiń mańdaıynan mindetti túrde kóringen oryssha ataýlar 100 paıyz óshirilgen. Bakýdi aralap júrip kırıll árpimen tańbalanǵan, oryssha ataýdaǵy birde bir memlekettik mekemeni kórmeısiz.

Bakýdegi polısıa beketteri men quqyq qorǵaý oryndarynyń on besin teksergen til mamany olardyń úsheýinde qosymsha retinde aǵylshynsha ataýy jazylǵanyn anyqtaǵan. «Keńes kezinde ár jerden kózge uryp turǵan ázirbaıjan-orys bılıngýalızmderi qazir esh jerden kezdespeıdi» degen Djavanshır Shıblıev «Ázirbaıjannyń til týraly zańyn bárinen buryn bankter buzýda, — deıdi. — Olardyń kópshiligi ataýlaryn tek aǵylshynsha kórsetken, ázirbaıjannyń birde bir sózin tappaısyz. Memlekettik til týraly zań osylaısha óreskel buzylýda». Al bárinen soraqysy el astanasyndaǵy týrısik mekemelerdiń birde biriniń ataýy ázirbaıjan tilinde bolmaýy. Bul da eldegi til saıasatyna qaıshy áreket. Týrısik fırmalardyń basym bóligi ataýyn aǵylshynsha qoıǵan. Jergilikti qonaqúılerdiń ataýlary da jappaı aǵylshynsha. Tek «Mirvari» degen jalǵyz saıahattaý kompanıasy memlekettik til týraly zańdy saqtaǵan. Sondaı aq, Bakýdegi saýda-sattyq oryndarynyń basym bóligi óz ataýyn ázirbaıjansha emes, basqa eldiń sózimen ataǵan. «Oǵan qosa kóshedegi memlekettik tildegi mátinderdiń kishireıtilip berilýi til týraly zańdy buzǵandyq» deıdi zertteý avtory.

Ázirbaıjanda aǵylshyn tiliniń áserinen bızness ortalyqtary men kompanıalardyń kópshiligi memlekettik til týraly zańdy saqtamaıtyn kórinedi. Búkil bızness mekemelerdiń úshten biri ǵana ataýyn ázirbaıjansha qoıǵan. «Saıası jarysta aǵylshyn tili orys tilin az ýaqytta jeńse, túrik tili jańa «oıynshy» retinde tildik sahnaǵa kóterildi» deıdi profesor. Jalpy aıtqanda Bakýdegi búkil ataýlardyń arasynda taza ázirbaıjansha sózder aǵylshynsha ataýlardan sany jaǵynan anaǵurlym az eken. Máselen, elektronıka dúkenderi, kitap dúkenderi, stasıonarıılerdiń jıyrma jetisiniń beseýi ǵana mańdaıshadaǵy ataýlaryn taza ázirbaıjan tilinde jazǵan.

«Orys tiliniń «qurdymǵa ketkeni» sonshalyq, Keńes kezinde ár buryshtan kóringen «apteka» degen jazýdy da tappaıtyn boldyq» deıdi maqala avtory. Árıne, doktor Shıblıev orys tiliniń ústemdigin ańsap otyrǵan joq. Bul maqalasyn aǵylshyn tilinde jazý arqyly Batystyń bul tili orys tilinen de zor ústemdikke ıe ekendigin dáleldep kórsetpek bolǵan. Shıblıev Bakýdegi balalar kıimderin satatyn dúkenderdiń jıyrmasynyń tek ekeýi ǵana ataýyn ázirbaıjansha qoıǵandyǵy anyqtaǵan. Bul dúkenderdiń teń jartysy taza aǵylshyn sózderimen atalypty. Qalǵandary ıtalán, fransýz, t.b. tilderde qoıylǵan. Ázirbaıjan astanasynda orys tili izsiz óshirilip, tek bir ǵana dúkennen «trebýetsá prodavshısa» degen jazýdy kórip, eski júıeni eske túsirgenin jazǵan zertteýshi ázirbaıjan tiliniń shubarlaný prosesi jańa qarqynǵa ıe bolǵandyǵyn másele etip kóteredi. Máselen, búginde dúnıejúzine keń taraǵan aǵylshynnyń «brand» sózi Bakýde de sánge aınalyp, ázirbaıjansha «brend» dúkenderi paıda bolypty.

Bakýdegi meıramhanalar men aspazdyq dúkenderdiń basym bóligi ataýyn shet elshe qoıǵan. Oǵan qosa ıtalán, fransýz, arap, ýkraın ataýyndaǵy meıramhanalar qaptap ketken. Osylaısha kırıll áripterin qoldaný eski kolonıaldy júıeni eske túsiredi dep, tabysqa bet buramyz degen ázirbaıjandar óz tilin óz astanasynda ógeısitý ústinde. Ázirbaıjan ǵalymy tildiń shubarlanǵany sonsha, qala kóshelerinde qaı tilde ekeni belgisiz, jartysy aǵlyshynsha, qalǵan bóligi ázirbaıjansha, nebir túsiniksiz ataýlardyń kóbeıip ketkenin da aıtady. Ázirbaıjandaǵy tildik úshtik: aǵylshyn, ázirbaıjan jáne túrik tili bolsa, «túrik tili qansha jarysqa tússe de aǵylshyn tili ony báribir jeńip ketip otyr» deıdi avtor. Qaladaǵy on úsh dıskobardyń segizi taza aǵylshynsha, qalǵan úsheýi basqa shet el tilderinen. «Qalǵan bireýiniń ataýy ǵana «Elita», bunyń ózi ázirbaıjansha emes qoı» deıdi avtory. Qalany sondaı-aq «Guess», «Armani», «Tom Ford» sıaqty shet el saýda markalary jaýlap alǵan.

«Jahandaný belgileri qoǵamdyq oryndardan aıqyn kórinedi. Ol jahandanýdyń tili aǵylshyn tili arqyly júzege asýda. Ásirese Bakýdiń ortasyndaǵy jahandanǵan ataýlardan kóz tunady» deıdi ǵalym. Jahandaný jahandanǵan saýda markalarymen jáne jahandanǵan tilimen (aǵylshyn) Bakýdiń ortalyǵyna myqtap jaıǵasty. Aǵylshyn tili memlekettik tildiń ornyn basatyn ekinshi tilge aınalyp barady. Orys tili tizgindi aǵylshyn tiline berip, al memlekettik til túrik tilimen básekege túsýde» dep, sózin túıindeıdi, profesor Djavanshır Shıblıev.

Ázirbaıjannyń Jazýshylar Odaǵynyń hatshysy birde bylaı dep edi: «Bakýde bireýdi kezdestirip, «ne istep júrsiń?» dep surasańyz mindetti túrde «aǵylshyn tilin úırenip júrmin» dep jaýap beredi. Bizde aǵylshyn tili eń ózekti másele jáne ómirlik qajettilikke aınaldy». Ras, jahandanýdyń basty tiliniń qajettiligin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Halyqaralyq qatynas quraly retinde de aǵylshyn tiliniń róli basym ekeni belgili. Degenmen, jahandaný úderisterine iligemiz dep, kóshten qalmaýǵa barymyzdy salyp jatqanda ana tilimizden qol úzip qalmasaq deńiz. Elbasy sarabdal saıasatynyń arqasynda latyn álipbıine kóshýdi kesheýildetý arqyly ázirbaıjan qoǵamy bastan ótkerip otyrǵan tildik máselelerden qazaq qoǵamyn aldyn ala saqtap qaldy. Máselen, qazaq tili aǵylshyn tiliniń yqpalynan ada. «Máńgilik elge» Elbasy kórsetken «Nurly jolmen» jetýdi maqsat etken biz memlekettik tildi meńgergenderdiń sanyn kóbeıtýdi ǵana oılamaı, ana tilimizdiń tazalyǵyn saqtaýǵa barynsha kúsh salýymyz kerek.

Sharafat Jylqybaeva