Baj ete qalatyn psevdopatrıottar baj ete bersin, biraq qazaq tili búginde óziniń úndiliginen, áýezdiliginen, shyraıynan aırylyp orysshamen aralasyp shubarlanǵan, aralas nekeden týǵan baladaı bet-pishinine deıin ózgerip ketken ári surqaı, ári shorqaq tilge aınaldy. Ári surqaı, ári shorqaq degenimizge senbeseńiz kóshede, qoǵamdyq kólikte sóılesip turǵan qazaqtardyń sózine bir-aq mınýt qulaq túrip kórińizshi. Olardyń kópshiligi bastan-aıaq oryssha sóılesip tursa, al qazaqsha sóılesip turǵandardyń sóziniń teń jartysy ne jartysynan kóbi orys sózi. Árıne, bul úsh ǵasyr boıy birese patshalyq, birese keńestik Reseıdiń tabany astynda búkil ulttyq ónerimiz, mádenıetimiz ben ádebıetimizdi bylaı qoıǵanda ulttyq sanamyz, ulttyq namysymyz ábden taptalyp, ózimizdi ózgeden kem, ózgeden nadan, meshel ult dep sanap, orystan úırensek, orys ne istese sony istesek ozyq bolamyz degen quldyq psıhologıanyń kesiri ekenine daý joq. Utyry kelgende aıta keteıik, keńes ókimetiniń qolastynda turǵanda biz orysshany buzyńqylaý sóıleıtin ózbek, ázirbaıjan, tájik sıaqty ulttarǵa kúlip, biz, ıaǵnı, qazaqtar oryssha aksentsiz taza sóıleımiz dep maqtanatynbyz. Tipti, Ózbekstan basshysy Sh.Rashıdov oryssha aksentpen, al bizdiń D.Qonaev oryssha taza sóıleıdi dep te qoqyraıatynbyz. Sóıtken Sh.Rashıdov sol zamanda-aq ózbektiń ulttyq memleketin ornatyp ketti. Shyndyqty aıtý shyryq buzý emes Qazaqstanda 700-den astam qazaq mektepteri jabylǵan sol zamanda Ózbekstanda qazaq mektepteri Qazaqstandaǵydan áldeqaıda kóp boldy. Osymen toqtalaıyq.
Al endi elimiz Reseıden Azattyq aldy deýge de júregimiz daýalamaı táýelsizdik aldyq dep júrgen 28 jyldyń ishinde tilimiz jutańdanyp, myńdaǵan sulý sózderimiz qoldanystan qalyp, al aman qalǵany oryssha aralasqan shubarala kúıge túskeni nesi. «Óspeıtin bala ıtkósek qazady», «Óspeıtin jigit ónbeıtin daýdy daýlaıdy» deıtin edi qazekem. Álde tilge baılanysty Úkimetke, parlamentke 28 jyldan beri aıtyp kele jatqan janshyrylymyz da sol ańqaý balanyń, «ıtkósik qazýyna» nemese «ónbeıtin daýǵa» aınalyp boldy ma? Eger sol úkimet pen parlament qazaq tilin eldiń eń basty tiline aınaldyrýǵa ál-dármeni joq bolsa, eń bolmasa elimizdegi telearnalar men radıonyń ana tilimizdi shubarlaýyna jol bermeıtin qatańdaý bir sheshim shyǵaratyn ýaqyty áldeqashan bolyp edi ǵoı. Ulttyq tilimizdi tórleteıik desek te, órleteıik desek te eń basty 21 ǵasyrdyń eń qýatty ıdeologıalyq quraly televızıa men radıoǵa ulttyq tilden, tipti qaısybir túrki tilderinen, ádebıetten, jazý ónerinen habary bar bilikti jýrnalıserdi qyzmetke alyńdar dep osy sala basshylaryna pármen berýge Úkimettiń de, Parlamenttiń de «áli jetedi, kúshi keledi» ǵoı. Ózimdi aralastyrǵanyma keshirim ótinemin, Qazaqstanda, ásirese telearnalarda qazir ádebı de, aýyzeki de kórkem tilden, jýrnalısıkadan beıhabar kim kóringen tilshi bolyp daıyn oryssha habarlardan sózbe-sóz aýdaryp ózi ne aıtyp turǵanyna mán bermeıtinder qazaq tilin shubarlap, búldirip bara jatqanyn aıtyp baspasózde talaı ret maqalalar jarıalaǵanyma, jıyn, otyrystarda aıtyp kele jatqanyma talaı jyldyń júzi boldy. Sóıtsem, jaı qazaqtyń sózi jelge ushqan zaman bolǵanyn endi ǵana bildim. Ánebir jyldary májilistegi Halmýratov degen ózbek depýtat qana. «Aý, qazaqsha sóıleıik te, qazaq tilin qajetsiz tilge aınaldyrmasańdarshy» dep biraz shyr-pyr bolyp edi, 80-ge kelgen Kosarev áli otyr da, sol Halmýratov depýtattyqtan dereý ketti.
Iá, onsyz da 28 jylda óz eliniń tórinde tósekkórpe tımeı turǵan qazaq tilin telearnaǵa júrgizýshi, tilshi bop kelgen ánshi emes ánshi, bıshi emes bıshi, qala berdi ánshiniń áıeli, saıqymazaq ájýaqorlar odan jaman búldirip bitirip bop qaldy. Senbeseńiz qarańyz:
«31»arna:
Nuraı Nuraqaı bilip kórdi
Júregi daýlamaǵan jigitter
Uzyndyǵy 8 shaqyrymdy qurasa...
Kórip turǵandaryńyzdaı kóktaıǵaqta júre almaı
Shyńdardy baǵyndyrdy
Tanymaldyǵy artqan lagerge myń ótinish...
Tekserý jumystary júrip jatyr
Turaqtylyǵyna basymdyq beredi
KTK (2.Hİ.2018)
«Jandy daýys» dep atalatyn kórsetilimde kip-kishkentaı qazaq sábılerine aǵylshynsha óleń aıtqyzyp jarystyryp jatqan júrgizýshini tyńdańyz:
Óte tamasha oryndaý boldy
Tátti áserler syılaıdy
Oı bólisti
Jańalyqtarmen bólisti
Qýanyshtarymen bólisti
Tazalyq sezimin syılady
4.Hİ.2018
Bas mıy shaıqalǵan
Qorǵanys mınıstri óz kezeginde...
Barlyq kelisimnen shyǵýdy alǵa tartty
Byltyr jáne bıylǵy jyldary
Oralman mártebesine ıe adam
...jasaý maqsatyn kózdegen
«31» arna 14.Hİİ.2018
1.Ýaqytyn únemdeý múmkindigine ıe bolyp otyr
2.Er-azamattar jubaılarymen aýysady
3.1000 teńgeden astam somaǵa
4.Kópjasar bilip kórdi
«Qazaqstan» 16.Hİİ.2018
1.Bul pikirtalas alańy jalǵasyn tabady
«Eýrazıa-1»:
1.2 saǵatqa deıin qurǵaqtyq syılaıdy (sábıdiń polzýnkıi týraly)
2.Súıikti isimen aınalysý baqytyna ıe boldy
Ózińiz aıtyńyzshy, óz elinde, óz jerinde, óz halqynyń qalyń ortasynda otyrǵan ult eger shyn azat el ekeni ras bolsa onyń telearnalary óz tilin tap mynadaı masqara tilge aınaldyrar ma edi? Mynaý túrki tilderiniń ishindegi eń baı tildiń biri qazaq tili emes orys tiliniń sózbe-sóz aýdarmasy ǵoı. Mundaǵy biz astyn syzyp kórsetken sózderdiń bári orysshadan sol kúıinde tárjimalanǵan. Eger júrgizýshi qazaq tilinde telehabar júrgizýge tolyq haqy bar, bilikti adam bolsa olardy sóılemge tipti kirgizbeı-aq qoıar edi. Mysaly, uzyndyǵy 8 metrdi quraıdy demeı-aq uzyndyǵy 8 metr dese naǵyz qazaqsha bolar edi. Kóńilińizge kelse de aıtaıyq, orysshadan tárjimalanǵan osy «sostavláet 8 metrov» degendegi «sostavláetti» alyp tastap «quraıdyny» aıtpaı-aq qoısam áldeqaıtip ketýim múmkin, odan da orysshaǵa tıispeıin degen nadandyqty bylaı qoıǵanda qazaqtyń qanyna sińip qalǵan quldyq psıhologıa, ıaǵnı, «qulminez» dál osy jerde ap-anyq kórinip tur.
Orystar mıdy «golovnoı mozg», julyndy «spınnoı mozg» deıdi. Ári saýatsyz, ári oryssha «golovnoı» degendi alyp tastasam bir bálege ushyrap ketermin dep qorqatyn qulminez júrgizýshi ony sol «bas mıy» dep laǵyp tur. Al «bólisti» degeni orystan «podelılsásyn» qazaqtyń kórgen, estigen jańalyqtaryn aıtty, olarda birge qýanyp jatty degen shuraıly da shyraıly sózderin bul jerde orystyń osy bir ǵana «podelılsásy» qyldy arqyly tas-talqan Teledıdardan aıtylǵan ár sóz adamnyń mıyna tikeleı, birden áser etedi. Qazir sol telearnalardan aıtylyp jatqan «bólisti», «dep kútilýde», «qýanysh syılady», «óz kezeginde», «ıe boldy» degen sıaqty nebir surqaı sózderdi dap-dardaı úlken kisiler de qoldanatynyn kórip júrmiz. Teledıdar birden mıǵa áser etetinin sodan-aq bile berińiz. Orystar sózdiń kelejaǵynda «v svoıý ochered on skazal», «on v svoıý ochered...» dep aıta beredi. Joǵarydaǵy «qorǵanys mınıstri óz kezeginde» degen de sol «v svoıý ochered» degennen tárjimalatyp qoıǵan da sol quldyq minezdiń kesiri. Keıingi kezde «ne boldy» degen sóz de. Iá, kezinde bir eldiń otary bolyp ózi quldyqqa túsken eldiń sózi de quldyqqa túsip, qojaıynynyń tiliniń kóshirmesine aınalady eken. Sony «31» arna tilshisiniń «ýaqytyn únemdeý múmkindigine ıe bolyp otyr» (14.12.2018), KTK tilshisiniń «Oralman mártebesine ıe adam» degen oısyz, paryq-parasatsyz sóıleminen-aq baıqadyq. Bular da orystyń ımeet vozmojnost, «ımeıýshıı statýs oralmana» degen sózderinen quldyq sanamen aýdarylǵan sózder. «Óte tamasha oryndaý boldy» (prekrasnoe ıspolnenıe) «kórip turǵandaryńyzdaı» (kak vıdıte), «shyńdardy baǵyndyrdy («pokarıl vershıny»)! Mine, qazaq tilin orystyń tili joıyp bitýge jaqyn qalǵanyn osydan-aq kórýge bolady. Al «er-azamattar jubaılarymen aýysady» degennen ótken nadandyq telearna tilshilerinen basqa da bar ma, joq pa, bir Alla biledi. Nege óz tilimizdi ózimizdi osyndaı jeksuryn kúıge túsirip boldyq, a? Osy arada mynany aıta ketsek te artyq bolmas. Qazaqta da, ózge túrki tildesterde de «erli-zaıypty», «er-hatynly» degen bar. Demek, zaıyby degenimiz áıeli. Al jubaıy, baıy, kúıeýi degenimiz eri. Jubaı degen er adamnyń esimi. Al joǵarydaǵy «er-azamattar jubaılarymen aýysty» degen laqpaǵa jol bolsyn? Álde telearna tilshisi aıtyp turǵan «er-azamattardyń jubaılary» qazirgi tilmen aıtqanda kileń «golýboılar» ma?
Nebir ersi qylyq, ersi qylýa osy kúni qazaqtan shyǵýda. Qazir qazaqtyń erkegi áıelin, áıeli erkegin «joldasym» deıtin boldy. Budan ótken «órkenıettilik», budan ótken «mádenıettilik» qazaqtan basqa dini musylman esh elde joq. Telearnaǵa búginde qyzmetke kelip jatqan kelimsek tilshilerdiń kesiri búkil qazaqtyń sóıleý mánerin osylaı bylǵap, búldirip barady. Jurt telearna qalaı aıtsa, sony qaıtalaıdy. Sebebin álginde aıttyq. Iaǵnı, televızıa habarlary kózge kórsetip otyryp beriletindikten olar birden adamnyń mıyna urady. Demek, ony estip lastanǵan mı sanany lastaıdy.
Seniń tilińde sóılegisi kelmeıtin ult ózińdi de mensinbeıtinin ol ult senen ózin ústem sanaıtynyn qazaq baıǵus áli de túsinbeı-aq keledi. Olar seni mensinbegeni bylaı tursyn, seni qorlaýdyń qalt etken sátin qur jibermeıdi. Mysaly, teleekranda qazaqsha jazylǵan sýdaı aǵyp baratqan tıtr, ıaǵnı, júgirtpe jol da qazaqsha habar dep esepteletin boldy. Bul qorlaý emes pe? Bul til-qulaǵy joq mylqaýlarǵa ǵana qoldanylatyn ádis qoı! Bul qazaqtyń tilin de, ózin de ne mensinbeıtin, ne qazaqqa qany qaraıǵan dushpan bireýlerdiń oılap tapqany ǵoı!
Iá, 21-shi ǵasyrda qaı halyqtyń da tilin, salt-dástúrin, dinin joıylyp ketýden aman saqtaıtyn eń qýatty qural – televızıa. Al tili, salt-dástúri joıylǵan ne ózgeriske ushyrap shubarlanǵan ult ózinen-ózi joıylyp bitedi. Bajyldasańyz taǵy da bajyldańyz, biraq búgingi qazaqtyń kóshede bir-birimen sóılesip turǵan tilin qazaq tili degennen góri orysshamen shubarlanǵan qoıyrtpaq dese de bolady. Ony saf kúıine qaıta keltirýdiń eń tıimdi quraly – televızıa. Sondyqtan qazaq televızıasyna ulttyq tilden, ulttyq ádebıetten mol habary bar jáne qolynan jazý keletin jýrnalıser tipti, aqyn-jazýshylardy iriktep alýdy bastamasaq myna túrimizben telearnalar tilimizdi qurdymǵa ketirýge jaqyndap-aq qaldy.
Utyry kelgende aıta keteıik búgingi qazaqsha telehabarlarda durys basshylyqtyń joqtyǵynyń kesirinen kórgensizdik kósemdikke, kóbiksóz-sheshendikke aınaldy. Tipti, ekranǵa shyǵarda kórermenmen amandasýdyń da, habar aıaqtalǵasyn qoshtasýdyńda álmısaqtan, yqylym zamannan qalyptasqan úrdisterin buzyp, árkim ózinshe amandasý, ózinshe qoshtasý túrlerin shyǵaryp aldy. Mysaly, «31» arnada Erqanat Kópjasar degen júrgizýshi habardy júrgizer aldynda «Amansyzdar ma?» dep suraq qoıyp alady da, habardy júrgizgen Kópjasar, kóp jasaıyq» dep qoshtasady. «Amansyzdar ma» degen sóz eki túrli jaǵdaıda – birinshiden adamdar bir-birimen sálem-saýqattasyp bolǵasyn sóz arasynda ǵana «ıá,amansyzdar», «ıá, aman-saý barsyńdar ma» dep jaıbaraqat jaǵdaıda aıtylsa, ekinshiden áldebir qaýip-qaterli, oqys ýaqıǵa bolyp jatqanda mysaly úı órtengende, kólik apaty bolǵanda júgirip kelgender «ózderiń amansyńdar ma?», «amanshylyq pa?» degen úreıli raıda aıtylady. Al «31» arnadaǵy... Kópjasardyń ekranǵa shyǵa sala «Amansyzdar ma?» dep suraq qoıyp alýy ony osynyń aldynda ǵana áldebir qorqynyshty habar estip kelip turǵandaı áser etedi eken. Al onyń habar aıaqtalǵasyn "kóp jasaıyq" dep qoshtasýy tipti kúlkili. Álde bular ata-babamyzdan ǵasyrlar qoınaýynan qalǵan "Assalaýmaǵaleıkým" dese terrorıst, ekstremıst atanyp ketermin dep qorqa ma eken? Kórshiles tili, dini, salt-dástúri uqsas ózbek, tájik, ázirbaıjan telearnalaryndaǵy júrgizýshiler «Assalamýaleıkým» dep-aq ustalyp ketpeı aman-saý júr ǵoı! Al Aman Tasyǵan degen júrgizýshiniń qoshtasýy Tasyǵan degen álde ákesiniń, álde atasynyń esimimen aıaqtalýy da kúlmeske amalyńdy qaldyrmaıdy eken. Mine, biz telearnalarda tilimizdi shubarlaǵanymyzben turmaı, ata-babadan qalǵan ulttyq, dástúrli amandasý, qaıyr-qosh aıtysýlarymyzdy da osylaı baldyr-batpaqqa aınaldyrdyq. Osynyń bári telearnalardy jaılap alǵan bassyzdyq demeske de amalyńdy qaldyrmaıdy eken. Qaıtalap aıtar bolsaq, telearnalarda ulttyq, memlekettik tilimizge jasalyp otyrǵan bul qasiretter týraly baspasóz betinde aıtyp kele jatqanymyzǵa talaı jyldyń júzi boldy. Biraq sonyń bárine ne qoldanylyp jatqan shara, ne sizdiń aıtyp otyrǵandaryńyz durys emes degen bir aýyz jaýap berilgen emes.
Myrzan Kenjebaı
