Kýrchatov qalasyna Álıhan Bókeıhannovtyń atyn berý kerek. Kelesi jyly Álıhan Bókeıhanovtyń týǵanyna 150 jyl, 2017 jyly Alash Orda úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl tolady.

Biz áli kúnge deıin Petropavl men Pavlodar qalalarynyń atyn ózgerte almaı jaltaqtap júrmiz. Osy qalalardyń tarıhı atyn berý jóninde naqty bir sheshim joq. Al kezinde áskerı synaq alańyndaǵy jabyq ta, jasyryn qala bolǵan Kýrchatovtyń alǵashqy ataýy «Moskva 400», «Jaǵalaý» «Semeı 21»- dep te ataldy. Ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary qalaǵa KSSRO-ny ıadrolyq qarýǵa ıe qylǵan, elimizde eń alǵash atom bombasy men sýtegi atom bombasyn synaǵan ǵalym I.V. Kýrchatovtyń atyn berdi.

Kýrchatov qalasy Shyǵys Qazaqstan oblysyna qarasty qala.Semeıdiń soltústik-batysynda, 130 km qashyqtyqta ornalasqan. Ol jer buryn kartada «Konechnaıa» stansıasy nemese «Moldary» selosy dep kórsetilgen. Iadrolyq zertteý polıgonyn qurý týraly sheshim KSRO Mınıstrler Keńesiniń jáne KOKP Ortalyq Komıtetimen 1947 jyly 21 tamyzda qabyldandy. Polıgon synaqtaryna daıyndyq jumystary 1949 jylǵy shilde aıynda aıaqtaldy. Qalanyń irgetasy osy kezde qalandy. Sol jyldyń 29 tamyz aıynda KSRO-da alǵash ıadrolyq qurylǵynyń synaǵy ótkizildi. Synaqqa tikeleı ǵylymı jetekshilikti I.V. Kýrchatov atqardy. 1953 jylǵy 12 tamyzda polıgonda alǵash termoıadrolyq qurylǵy , 1955 jyly 22 qarashada – sýtegi bombasy synaldy.

Qazirde Qazaqstannyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy ornalasqan qalada jańa tehnologıalar parki ashylǵan. Kýrchatov qalasynyń quramyna Kýrchatov qalasynyń ózi, Degeleń beketi jáne Moldary selosy kiredi. Qazirgi tańda qalanyń negizgi júıe quraýshy kásiporyny QR Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy. Qaladaǵy ǵylymı-tehnıkalyq potensıaldy saqtap, jańa tehnologıalardy paıdalaný maqsatynda QR-AQSH birikken «SEMTEH» kásiporyny quryldy. «KK Interkonnekt» atty elektrondy qurylǵylar men pechatti platalardy óndirý kásiporny jumys jasaıdy. Geologıalyq barlaý jumystarymen qazaqstan-amerıkandyq «FML Kazahstan» kásiporny aınalysady. Burynǵy synaq aýmaǵynda bolashaǵy zor qazba baılyqtarynyń mol qory bar. Altyn men mys, sonymen qatar rýda emes shıkizattaryna da baı. «Gabro» tabıǵı tasyn qazý jáne óńdeý jumystarymen «Degeleń» kásiporny aınalysyp keledi.

SHQO burynǵy ákimi B.Saparbaev kezinde Kýrchatov qalasynyń aýmaǵynda Abyraly aýdanyn qurý týraly bastama kóterilgen bolaty.Úkimetke osyndaı usynystarmen shyqqan sol kezdegi oblys basshysy Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń negizinde ǵalymdar qalashyǵynyń boı kóteretindigin, qalanyń osy potensıalyn paıdalanyp aýdan qurýdyń tıimdiligin dáleldep baqty. Burynǵy Abyraly aýdanynyń eldi mekenderiniń maldan basqa tabys kózi joq. Qaladan arnaıy ekonomıkalyq aımaq quryp, kásiporyndar ashylatyn bolsa, aýdan ortalyǵy bolatyn qalada elge jumys tabylar edi. Kýrchatov qalasynyń qazirgi ál-aýqaty jaman emes. Qalanyń ekonomıkalyq áleýetin tolyq iske asyryp, jer asty qazba baılyqtaryn durys paıdalana bilse, bul ólke áli aq gúldenip ketetin bolady.

Semeı ıadrolyq polıgon terıtorıasynyń 95 paıyzyn aýyl sharýashylyǵyna paıdalanýǵa berýge bolatynyn Ulttyq ıadrolyq ortalyq mamandary kóptegen jyldar boıǵy zertteý nátıjelerine oraı kóz jetkizdi. Al qalǵan 5 paıyz jer ol tikeleı ıadrolyq synaq jasalǵan jerler. Ondaı aýmaqtar paıdalanýǵa múlde bolmaıdy dep sanalady. Qazirgi ýaqytta burynǵy synaq alańynda bolǵan jerlerdiń zerttelip, tekserýden ótken bólikteri halyqtyń ótinishi boıynsha aýyl sharýashylyq maqsattarda paıdalanýǵa berilip jatyr. Negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysatyn qojalyqtar Shyǵys Qazaqstan oblysy Abaı aýdanyny men Semeı qalasynyń jáne Pavlodar oblysy Maı aýdanynyń sharýa qojalyqtary .

Sonymen qosa bolashaqta AES qurylysy boıynsha qala turǵyndarynyń azamattyq máselesi de oılandyrady. Mysaly, Baıqońyrda oryn alǵan jaǵdaılardan barshamyz habardarmyz. Ǵarysh aılaǵyndaǵy turǵyndardyń konstıtýsıalyq quqyǵy qanshama ret buzyldy. Reseı Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn jalǵa aldy. Kýrchatovta strategıalyq nysan salyp, ony birlesip ıgeretin bolsa Baıqońyrdyń kebin kıýimiz ábden múmkin ekenin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.

Basqa-basqa adamzat balasyna orasan zor qaýip tóndirgen, qazaqtyń jeri men eline ólsheýsiz qasiret ákelgen ǵalymnyń atyn alǵan qalanyń ataýyn ózgerteýdi keshiktirmeý kerek. Árıne ol Keńester Odaǵy kezinde ǵylymǵa ólsheýsiz úles qosty dep esepteldi. Biraq ol ashqan jańalyq adamzatty qyryp-joıýǵa arnalǵan edi. Sol úshin barlyq memlekettik sılyqtar men ataqtardy alyp, barlyq jaǵdaılary jasaldy. Keńes Odaǵynyń saıası basshylary eldi órkendetýdiń ornyna jappaı qyryp joıatyn qarýdy ıelenýdiń jolynda baryn saldy. Osy jolda halyqtyń baılyǵy men ómirin de aıaǵan joq. Aqyry ózderiniń túbine jetip tyndy.

Semeı polıgony arqyly qazaq halqyn synaqtyń nysanyna aınaldyrdy. 40 jyl boıǵy synaqtar kezinde júzdegen myń adamdar radıasıa saldarynan aýrýǵa ushyrap, kóz jumdy. Jas sábıler ómir esigin asha salyp shetinep jatty. Óz-ózine qol jumsap jatqandar osy kúnge deıin tıylar emes. Ekologıaǵa kelgen zıanda ólsheý joq. Eýrazıa qurlyǵynyń kindigi ornalasqan Degeleń syndy saryarqanyń shoqtyqty da qasterli bir taýyn kúlge aınaldyrdy.

Búgingi egemen el retinde qazaqqa ólsheýsiz qasiret ákelgen zalym ǵalymnyń atyn jerimizden, halyqtyń sanasynan múlde óshirý kerek. Ol tipti A.Saharov syndy osy synaqtary úshin halyqtan keshirim surap, opynyp ókingen de joq. Al biz bolsaq Kýrchatov syndy adamnyń atyn alǵan qala ataýyn ózgertkimiz kelmeıdi. Ony Petropavl men Pavlodar syndy másele qylyp kótergende emespiz. Tek osy synaq ólkesiniń týmasy, osy ólkeniń bilgiri, tarıh ǵylymdarynyń doktory B.Násenov aǵamyz ǵana qalanyń atyna qazaqtyń birtýar perzenti Táttimbet Qazanqapulynyń atyn berý týraly usynys jasaǵan bolatyn. Biraq ol kezinde qoldaý tappady. Bolatbek aǵa qazirgi Kýrchatov qalasynyń mańynda Táttimbettiń qystaý bolǵanyn dáleldep, osyǵan súıengen edi. Jáne de naqty tarıhı derekterdi keltiredi.

Jańa aýdannyń qurylýyna negiz bolatyn derekterde ólke tarıhyna qarar bolsaq Qarqaraly ýezine qarasty Shanyshar-Aıbıke bolysyn 1878 jyly «Arqalyq», «Edireı» atty eki bolysqa bóldi. Al Shanyshar-Nurbıke bolysyn «Aqbota» bolysy dep ózgertti. 1928 jyly osy atalǵan bolystar Abyraly aýdany qurylǵan kezde jer men halyqtyń ornalasý jaǵdaıyna oraı osy aýdanǵa berildi. 1930 jyly Qý degen aýdan qurylyp, «Aqbota» bolysy «Qyzyl-Tań» degen atpen aýdan ortalyǵyna aınalǵan. 1932 jyly qaıta Abyraly aýdanyna qosqan. 1954 jyly atom synaǵyna baılanysty Abyraly aýdany taratyldy. «Aqbota» bolysynyń jeri keleshek Kýrchatov qalasynyń, atom synaǵynyń ortalyǵyna aınaldy.

Qaýiptiń qaı jaǵymyzdan keleri belgisiz almaǵaıyp zamanda irgemizdi bekemdeı túsýimiz kerek. Kýrchatov qalasy týraly «Reseıdiń kózdegeni ne? atty maqalada pikirimizdi bildirgen bolatynbyz.(http://abai.kz/post/view?id=3387)

«Ǵylym qalasy» mártebesi bar osy qalaǵa Álıhan Bókeıhan esimi ábden laıyqty dep oılaımyz. Bul qaladan óziniń týǵan jeri Aqtoǵaı da alys emes. Qalanyń bir aýdanyn synaq alańynyń epısentri bolyp, kúlge aınalǵan Degeleń taýynyń qurmetine «Degeleń» dep atasa durys bolar edi.

Aıtqandaı tarıhshy-ǵalymdar qozǵap júrgen bir másele, 2017 jyly Alash Orda úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl tolý qurmetine osy úkimettiń 1917 jyldan 1920 jylǵa deıin resmı astanasy bolǵan Semeı qalasynyń Jańa Semeı bóligin «Alash» qalasy dep ataýdy da umytpaı zańdastyrǵan jón. Álıhan men Alash esimin bir-birinen bólip qaraı almaımyz. Osy istiń sheshimi ózimizdiń erik jigerimizge baılanysty bolmaq.