Sońǵy aıda Qazaqstannyń túrli oblystarynda ózderine qol salyp ólgen jasóspirimder týraly aqparat áleýmettik jelilerde qyzý talqylandy. Mamandar oqý jylynyń sońynda oqýshylarǵa psıhologıalyq salmaq túsirmeýge shaqyrady.

Ótken apta Astana qalasynda kámeletke tolmaǵan eki jasóspirim 11-qabattaǵy páterdiń balkonynan sekirip qaza boldy. Qarsy bettegi úı turǵyndarynyń vıdeosyna ilingen bul oqıǵa áleýmettik jelilerde jıi talqylandy.

Sońǵy aıda Aqtóbe oblysynda da birneshe jasóspirimniń túrli joldarmen ózderine qol jumsaǵandary týraly aqparat tarady. Bul qaıǵyly oqıǵalarǵa qatysty túrli boljamdar jasaldy, sonyń ishinde «oqýshylardyń sýısıdke barýyna UBT-nyń da áseri kóp» degen pikirler aıtyldy.

Mamyrdyń 15-inde osy oqıǵaǵa qaraı málimdeme jasaǵan bilim jáne ǵylym mınıstrligi baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Saıat Núsipov «UBT nátıjesine baılanysty birde-bir sýısıd bolmaǵan» dep málimdedi.

Azattyq tilshisi joǵary synyp oqýshylarynyń arasyndaǵy sýısıd týraly dáriger-psıhoterapevtermen, orta mektep psıhologtarymen sóılesip, bul qubylystyń oqý jyly aıaqtalatyn kezde nelikten nazarǵa jıi ilinetini týraly pikirlerin bildi.

Astana qalasyndaǵy «Salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý» ortalyǵynda dáriger psıhoterapevt qyzmetin atqaratyn Nazgúl Shiderhanqyzy bul máseleni birneshe jyldan beri zerttep kele jatqanyn aıtady. Onyń sózinshe, Qazaqstanda jylyna shamamen orta eseppen 200-ge jýyq jasóspirim ózine qol salady.

– Bul kórsetkish ár jyly ártúrli. Biraq sońǵy úsh jyldaǵy dınamıkasy osylaı, – deıdi ol.

Mamannyń aıtýynsha, jasóspirimderdiń óz-ózine qol jumsaýynyń negizgi sebebi – rýhanı kúızelis. – Rýhanı kúızeliske ártúrli jaıttar sebep bolýy múmkin. Máselen, UBT tapsyrar aldyna ata-ana bala psıhologıasyna salmaq salyp, «qaıtseń de joǵary bal jınaısyń» degen talap qoıady. Ásirese bul talap sabaqty jaqsy oqıtyn balalarǵa erekshe áser etedi. Sondyqtan úzdik oqýshylar arasynda sýısıd kórsetkishi basqalardan kóp, – deıdi ol.

Psıhoterapevtiń paıymdaýynsha, ata-ananyń bala psıhıkasyn túsinýge umtylmaýy, oǵan súıenish bolýdyń ornyna otbasynda túrli janjal shyǵarýy da sýısıdke bir sebep.

– Mundaı otbasyndaǵy jasóspirimder kúızeliske ushyraǵanda ınternetten sýısıd jasaýdyń joldaryn úıretetin aqparattarmen tanysady. Biraz ýaqyt aqparat jınap, ishteı ólimge daıyndalady, – deıdi Nazgúl Shiderhanqyzy.

Almaty oblysy Talǵar aýdanyndaǵy orta mekteptiń aty-jónin atamaýdy ótingen muǵalimderiniń biri de osyǵan uqsas pikir aıtady. Onyń sózinshe, birneshe aıǵa sozylatyn UBT-ǵa daıyndyq kezinde tek ata-analar emes, jaqsy kórsetkishke muqtaj muǵalimder de talap-tilekti kúsheıtedi.

– Sol sebepti basqa sabaqty jıyp qoıyp, muǵalimder oqýshylardy tek testke daıyndaıdy. «Seniń joǵarǵy oqý ornyna túsýiń mekteptiń atyn shyǵarady, eger óte almasań, uıatqa qaldyrasyń» degen sózder jeńil aıtyla salǵanymen jasóspirimderge qalaı da áser etedi, – deıdi ol.

Qazaqstanda ózine qol jumsap qaza bolǵan jasóspirimderdyń naqty sany túrlishe aıtylady. 2012 jyly bas prokýratýra taratqan málimetke qaraǵanda sol jyly 267 jasóspirim sýısıdten ólgen. Osyǵan oraı 2012 jyly kúzde májilis depýtaty Darıǵa Nazarbaeva bilim jáne ǵylym mınıstrligine arnaıy suraý da salǵan. Biraq sol kezdegi mınıstr Baqytjan Jumaǵulov ta «sýısıdke UBT-nyń qatysy joqtyǵyn» málimdegen.

Jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd máselesin májilis depýtattary 2014 jyly kúzde de talqylap, «Qazaqstannyń sýısıd jasaý boıynsha álemde 10-oryn alatynyn», al jasóspirimder arasynda «aldyńǵy oryndardyń birinde ekenin» málimdegen. ​

Azattyq tilshisi bas prokýratýranyń quqyqtyq statısıka jáne arnaıy esep komıtetine habarlasqanymen sýısıd týraly resmı derekterdi birden alý múmkin bolmady. Sońǵy aıda úsh oqýshysy sýısıdten qaza bolǵan Aqtóbe oblysynyń resmı oryndarynan da pikir bilý qıynǵa soqty.

Aqtóbe qalalyq bilim bóliminiń jasóspirimder tárbıesine jaýapty maman-psıhology Roza Kóljanova «sýısıd máselesine qatysty aqparattardyń óte qupıa ekenin» aıtyp, qandaı da bir pikir aıtýdan bas tartty.

Resmı oryndardyń jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd máselesimen qalaı shuǵyldanatyny týraly málimet te joqtyń qasy bolyp shyqty. Biraq bul qubylystyń aldyn alýǵa shaqyryp, arnaıy mamandardyń qoǵamdyq leksıalaryn uıymdastyryp júrgen belsendiler bar eken. Almaty qalasyndaǵy «El shejire» ÚEU-nyń múshesi Aıbek Nábı Almaty qalasy ákimdiginiń ishki saıasat bólimimen birlesip sýısıdke qarsy úgit-nasıhat jumystaryn jasap júrgenin aıtady.

Onyń sózinshe, sýısıdke qarsy úgit-nasıhatqa ákimdiktiń ishki saıasat bólimi kelisim bergen soń «El shejire» uıymy orta mektepter men kitaphanalarǵa baryp, psıholog mamandardyń jasóspirimderdi ómirge yntalandyratyn arnaıy leksıalaryn uıymdastyrǵan.

Belsendiniń aıtýynsha, 10 mektepte leksıalar oqylyp, jastarmen kezdesý ótken.  – Bul sharany jyldyń sońyna deıin jalǵastyramyz. Ómirdi súıý, ómirge kelgenińe ókinbeý, ýaqytsha kúızelisterden shyǵý tásilderi týraly mamandardyń leksıalary jasóspirimderge unaǵan sıaqty. Bizdiń oıymyzsha, sýısıdpen kúresýdiń bul da bir amaly, – deıdi ol.

«El shejire» qoǵamdyq uıymy mamandarynyń «Sýısıdtiń paıda bolý sebepteri» degen taqyrypta leksıasyn tyńdaǵandardyń biri Qasym Bıjan Almaty qalasyndaǵy servıstik qyzmet kórsetý kolejiniń 1-kýrsynda oqıdy. Onyń sózinshe, bastapqyda kolej oqytýshylary leksıaǵa jibergende mundaı dáristiń ne úshin qajet ekenin túsinbegen.

– Leksıa tyńdaǵannan keıin qyzyǵýshylyǵymyz oıandy. Óıtkeni aramyzda aýyldan endi ǵana kelip, áli qala ómiri men jańa ortaǵa úırene almaı júrgender de bar. Ondaı tomaǵa-tuıyq balalardyń minez-qulqynyń ashylyp, ómirge qulshynysyn oıatýǵa septigi tıedi eken. UBT tapsyryp, joǵary oqý ornyna túse almaı ókinip júrgenderdi de serpiltedi. Aldymyzda áli talaı test bar, sondyqtan ómirdiń bárin testpen ǵana baılanystyrmaý qajettigin osyndaı leksıalardan túsindik, – deıdi ol.