Olardyń ulty bir bolǵanmen oı-tanymy, qoǵamǵa kózqarasy ártúrli. Óıtkeni orta bólek. Haıakava Mıchıko — kitaphanashy, joldasy japon, Kondoý Iasýko — aǵylshyn tiliniń mamany, joldasy qazaq. Ýllıam Keıkonyń mamandyǵy esepshi, Anglıa azamatymen turmys qurǵan. Al Takadama Iýkıdiń kúıeýi japon, úı sharýasyndaǵy áıel. Japon hanymdarymen áńgimemiz bylaı órbidi:
Qazirgi zamanǵy japon áıelderi úshin otbasy mańyzdy ma, álde karera qymbat pa?
Mıchıko:
— Qazirgi japon áıelderiniń arasynda jumys isteı júrip, otbasyna jaqsy jaǵdaı jasaıtyndary bar. Negizinen áıel adam úshin otbasy bárinen qymbat bolǵanmen zamanǵa saı jumysqa bar kúshin jumsaý japondardyń ádeti. Men otbasymnan buryn qyzmetimdi artyq sanaımyn.
Iasýko:
— Qıyn suraq eken. Árıne árkimniń ózine baılanysty ǵoı. Qyzmet babynda atqarylatyn ister jandy alqymǵa alyp turǵan kezlde úı-ishin oılaýǵa murshań bolmaıtyn kezder bolady. Biraq qyzmet tirshilik úshin qajet desek te «jumys, jumys« dep shapqylaı bermeı, januıaǵa da kóńil bólý kerek. Máselen, men qyzmetimnen buryn otbasyn birinshi orynǵa qoıar edim.
Keıko:
— Januıanyń máseleleri sheshilmeı jatqan kezde jumysyń da ónbeıdi. Qazirgi zamannyń áıelderi otbasyn da, qyzmetin de qadirlep, ekeýin teń ustaý kerek dep esepteımin. Áıeldiń jumysynyń júrip turýyna otbasyndaǵy jaǵdaı tikeleı áser etedi.
Takadama:
— Búgingi zamanǵy japon áıelderi óz ómirine ózi jaýapty, tolyǵymen erkindikke ıe jandar. «Men otbasym úshin jumys isteımin» deıtin áıeldermen qatar bar kúsh-qýatyn tek jumysqa arnaǵan hanymdar da bar. Degenmen, áıelder januıa men jumysty bir-birinen bólip jarmaı, teń ustaý kerek qoı.
Qazir dúnıejúzi boıynsha áıelderdiń saıası belsendiligin arttyrý máselesi jan-jaqty kóterilýde. Kóptegen elderde kelinshekter joǵary laýazymdy qyzmetter atqaryp júr. Sizder buǵan qalaı qaraısyzdar?
Mıchıko:
—Japonıada joǵary laýazym ıeleriniń bári erler. Erte kezden basshylyq qyzmet áıelderge júktelmegen. Qazir de solaı. Japon áıelderi saıası jaǵynan belsendi bolýǵa umtylmaıdy da.
Keıko:
— Shvesıa, Norvegıa sıaqty memleketterde erler men áıelderdiń teńdigi degen másele sharyqtap tur. Japonıada jaǵdaı basqasha bolǵanmen, zamannyń ózgerisimen birge erler men áıelderge barlyq jaǵynan teń quqqyq berilgen. Qazirgi áıelderdiń joǵary qyzmette otyrýyna múmkindik bar. Biraq «basqarýshylyq qyzmette tek erler otyrýy kerek» degen uǵym berik ornaǵan.
Azıa memleketterinde erler men áıelderdi teńestirý ıdeıasy júzege asyrylýda. Japon uǵymyndaǵy genderlik saıasat degen ne?
Mıchıko:
— Japonıada genderlik saıasat degendi eshkim aýzyna almaıdy. «Erler men áıelderdiń jumysqa qabyldanǵanda jáne eńbek jaǵdaıyndaǵy teń quqyqtyǵy» degen zań bar. Iaǵnı, adam belgili bir qyzmetke alynǵanda «áıel», «er» dep bólmeı, teń quqyqtyq jaǵdaıda qabyldanady.
Iasýko:
— Qazirgi kezde bala baǵyp úıde otyrǵan japon áılederi óte kóp. Eger sol áıelderden «Jumys istegiń kele me?« dep surasańyz, kóbisi «ıá» der edi. Ata-eneden bólek turatyn otbasylarda kelinshegi qyzmetke turǵysy kelse de, balasyn baǵatyn kisi bolmaǵandyqtan amalsyz úıde otyrýǵa týra keledi. Alaıda joǵary laýazymdy qyzmetten japon áıelderiniń kóbisi bas tartary sózsiz. Jalpy japon áıelderi saıasatqa aralasyp jatqanyn kórmeppiz.
Takadama:
— Bul erler men áıelder teńesken zaman ǵoı. 1960-1980 jyldardaǵy japon qoǵamy «er adam túzde, áıel adam úıde» degen prınsıpti ustandy. Jańa ǵasyrǵa aıaq basqan kezden beri kózqaras ózgerip, áıelder de erlermen qatar qoǵamdyq jumystardy atqarý kerek degen ustanymǵa kóshtik. Osy turǵydan qaraǵanda áıelderdiń sana-sezimi de ózgerýde.
Iasýko, sizdiń joldasyńyz qazaq. Qazaqqa kelin bolý ońaı ma?
Iasýko:
— Qıyn. Kóp qonaq shaqyryp, mol as ázirleý kerek. Shaıdy durys quıyp bermeseń taǵy bolmaıdy. Japonıada úıde tamaq ázirleýge ýaqyt kóp ketetindikten úı ıesi qonaq kelgende meıramhanaǵa aparýǵa tyrysady. Al qazaq otbasynda 10-15 adamǵa tamaq pisirý kerek. Ras, ejelgi Japonıada da solaı bolǵan. Ájelerimiz barlyq asty qoldan ázirlegen. Biz daıyn fabrıkattarǵa úırenip aldyq qoı. Qazaqtyń qonaq kútý dástúrine áli úırene almaı júrmin. Biraq qonaqty kóp shaqyrý óte mańyzdy ári jaqsy is dep bilemin.
Kúıýim ekeýmiz Japonıada birneshe jyl turǵanda japondyq ómir saltyn ustandyq. Qazaqstanǵa kelgen soń qazaqı ómir saltyna beıimdelýge týra keldi. Men qazaqı ortaǵa beıimdelsem, qaıyn jurtym da rıza bolady ǵoı.
Úıde qaı tilde sóılesesizder?
— 100 paıyz japon tilinde. Men qazaq tilin áli bilmeımin ǵoı.
Keıko, sizdiń joldasyńyz aǵylshyn azamaty. Otbasyńyzda qaı mentalıtet bılik qurǵan, shyǵystyq pa, álde batystyq pa?
Keıko:
— Qos mádenıetti qatar ustanyp otyrmyz. Joldasym ekeýmiz aǵylshyn taǵamyn da, japon taǵamyn da tutyna beremiz. Tilimiz de aralasyp ketti. Kúıeýim japon tilin biletindikten aǵylshyn sózi esime túspegen kezde japonsha aıta salamyn. Bir qyzyǵy ekeýmiz Anglıada turǵanda negizinen aǵylshyn tilinde sóılestik. Al Japonıada meniń ana tilimde sóılestik. Biz aǵylshyn tilin de, japon tilin de umytyp qalmaý úshin qatar qoldanamyz.
Basqa eldiń azamatymen nekege turý máselesine úlkender jaǵy qalaı qarady?
Iasýko:
— Meniń ata-anam qazaq jigitine turmysqa shyǵýyma qarsy bolmady. árıne, beıtanys eldegi ómirim qalaı bolady? dep qobaljyǵanym ras.
Eıko:
— Meniń shet elge kúıeýge shyǵýyma áke-sheshem qarsy boldy. «Tili jat, tirshiligi bóten, jat ortada qalaı ómir súresiń?» dedi anam. Bolashaq qudasymmen kezdesip, meniń Anglıadaǵy ómirime qatysty máselelerdiń basyn ashyp alǵannan keıin kelisimin berdi.
Keshegi japon áıeli men búgingi jahandaný zamanyndaǵy japon áıeli. Aıyrmashylyq bar ma?
Takadama:
— Eń aldymen ulttyq kıimnen alshaqtadyq. Ájelerimiz kıgen kımonony biz kımeımiz. Sodan soń ulttyq shash úlgisi ózgerdi. Qazirgi áıelderdiń arasynda dástúrli kımonony qalaı kıýdi bilmeıtinder bar. Kımonony kıýdiń ózi kúrdeli proses. Sondyqtan Tokıo sıaqty iri qalalarda kımono kıýdi úıretetin kýrstar jumys isteıdi.
Iasýko:
— Qazirgi japon áılederiniń óz erkindigi ózinde. Buryn turmysqa shyqqan soń úı sharýasyn túgelimen ózi atqarýy kerek, kóp bala týý qajet bolsa, bul kúnde otbasyn qurmasań da bolady. Turmysqa shyqqan soń bala týasyń ba, týmaısyń ba, óz erkiń.
Kúıeýińiz qandaı taǵamdy unatady?
Mıchıko:
— Joldasym japon bolǵanmen súıikti asy — qytaı taǵamdary.
Takadama:
— Joldasym aýylda týyp - óskendikten ıakızakana, mısoshırý, kareraısý skýmono sıaqty ózimizdiń ulttyq taǵamdardy jaqsy kóredi.
Iasýko:
— Súıikti taǵamdary kóp qoı. Ásirese japon mázirin unatady. Biz qyzmet babymen Japonıada tórt jyl turdyq. Joldasymnyń japon taǵamyna úırenip ketkeni sonshalyq Qazaqstanǵa kelgende pisken etke qaraı almaı qalǵany bar.
Keıko:
— Joldasym etke qumar. Káýap, kare sıaqty ártúrli ulttardyń etten jasalatyn taǵamdaryn jaqsy kóredi. Japon taǵamy batpaıdy desem bolady.
Eneńizben tatýsyz ba?
Mıchıko:
— Atam da, enem de Japonıanyń soltústigindegi Hokkaıdodan. Men tuńǵysh kelinimin. Japon dástúri boıynsha úı úlken uldyń qolynda bolýy kerek, murager de sol, basqa balalarǵa aqylshy bolatyn da sol. Biraq meniń ata-enem erkindikti óz qolymyzǵa berdi de birden bólek shyǵardy. Enemmen apta saıyn telefon arqyly sóılesip turamyn.
Iasýko:
— Ata-enem qazaqtyń salt-dástúrin berik saqtap otyrǵan kisiler. Enem maǵan birde bir ret, «bunda mynany bylaı isteıdi, sen de sol úlgimen júrýiń kerek» dep nusqaý bergen emes. Olar meniń japon ekenimdi jaqsy túsinedi. Eshqandaı qysym kórsetken emes. Ata-enemniń maǵan jasap otyrǵan qamqorlyǵy, yqylas, meıirimi bolar, ózimdi erkin sezinemin. Óte meıirimdi, jaqsy adamdar.
Keıko:
— Meniń enem bilmegen nárseńdi aıaǵyna deıin bilgizbeı qoımaıtyn kisi. Keıde qasyna shyqyryp alyp, kúni boıy úıretýge bar.
Takadama:
— Jalpy, ene men kelinniń arasy óte qıyn ǵoı. Al meniń ata-enem óte meıirimdi adamdar edi. Enemnen bir qatty sóz estip kórmeppin. Japon otbasynda ene men kelin arasyndaǵy kelispeýshilik úı sharýasyna qatysty týyndaıdy. Kelin tamaqty ózinshe ázirlegisi keledi, enesi oǵan «bylaı iste» dep, óz degenimen júrgizgisi keledi. Keıde ajyrasýǵa enesi sebep bolatyn jaǵdaılar kezdesip qalady.
Sizdi ne tolǵandyrady?
Iasýko:
— Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin alańbyz. Meniń 10, 12 jastaǵy eki qyz balam bar. Keleshegin kózime elestetsem, boıymdy qorqynysh bıleıdi. Japonıa, ejelgi Tokýgava zamanyna oralmas, qazir taza kapıtalısik el retinde belgili ǵoı. Ózimizdiń jas kezimizdi eske alsaq, eresek balalar jasy kishilerin jınap alyp, oınaýshy edi. Qazirgi balalar oınamaıdy. Bar ermegi kompúter. Sondyqtan kapıtalızmniń keleshegi bulyńǵyr ma deımin.
Áńgime-dúken qurǵan Sharafat Jylqybaeva
