«Keńester Odaǵyndaǵy ulttyq mem­leket máselesi» jóninde Slavınskıı jasaǵan baıandamaǵa oraı jazǵan maqa­lamyzda («Iash Túrkistannyń» 91-sanynda) osy baıandamadan soń Kerenskıı ortaǵa qoıǵan bir másele boıynsha sóz bolyp otyrǵan taqyrypqa qaıta oralatynymyzdy eskertken edik. Kerenskıı osy taqyrypqa jazǵan maqalasynda «Keńester Odaǵy aýmaǵynda ómir súrip jatqan ulttardy teń quqyqty etý úshin ótkiziletin ke­lis­ssózderdiń negizgi sharttary» dep tó­mendegi eki másele tóńireginde oılanýǵa sha­qyrady: 1. Kelisimge qatysýshy taraptar ózderiniń kózqarastaryn negizdegen dálelder men dáıekter arasynan qarý qoldanýdy shyǵaryp tastaýǵa tıis. 2. Kelisimge qatysýshylardyń bári de ulttyq memleketin, saıası táýelsizdigin qorǵaýda teń jaǵdaıda bolýy, biriniń ulttyq múddesine dushpan bolyp otyrǵan árqalaı kúshpen ekinshisi kelisim jasamaýy shart etilýi lazym. Kerenskıı osy usynysynda odan ári «orystar, orys emester, tipti, stalınshilder de (sol kezde) Londonda jınalatyn Brıtanıa halyqtar odaǵy ımperıýmy konferensıasynan ǵıbrat alýy kerek» dep esepteıdi jáne olardy soǵan úndeıdi.

Kerenskıı men biz bir-birine qarama-qar­sy eki maıdanda turmyz. Bizdiń ata­mekenimiz Kerenskııdiń ulty tarapynan bodandyqqa túsirilip, qazir sonyń tepkisinde jatyr. Eger búgin Reseı óz atymen atalmaı, Keńester Odaǵy dep atalyp otyrǵan bolsa, bul istiń mánin ózgerte almaıdy. Bizdiń elimiz qazir de burynǵy patshalyq Reseı shekarasynyń ishine alynǵany sıaqty, sol Reseı patshasy qurǵan memlekettiń ezgisinde qalyp otyr. Basqanyń jelkesinde otyrǵan adam astyndaǵy adamnyń azabyn túsine bermeıdi. Sol tárizdi halyqtarymyz bas­tan keshirip jatqan qasiretterdi Kerenskıı de jete sezinbeýi ábden tabıǵı. «Teń quqyqty ulttar» týraly aıtylǵan talaı sózderdiń jelge ushyp ketkeni jáne budan soń da solaı bola beretini, mine, osydan. Qashan bizdiń moınymyzdan orys ımperıalızminiń júgi laqtyrylyp tas­­talǵansha, basqasha aıtqanda, bizdiń eń­semizdi ezip, boıymyzdy jazdyrmaı kele jatqan orys ústemdigi joǵalǵanǵa deıin bul jaǵdaı osy kúıinde qala beretin bolady. Kerenskııdiń «Keńester Odaǵy shekarasy ishindegi teń quqyqty ulttar» dep otyrýynyń ózi bul taqyrypta onymen pikir saıysyn jasaýǵa eshqandaı bir oryn qaldyrmaıdy. Bizdiń halyqtarymyz Ke­ńester Odaǵynyń bolsyn nemese burynǵy Reseıdiń bolsyn shekaralaryna qatysty mundaı áńgimelerge áste qulaq aspaıdy. Keńester Odaǵynyń shekarasy týraly aıt­­qan paıymdaýymen Kerenskıı óziniń bas­qa bir jaǵdaılar astynda keıbir ótkir máselelerdi negizdeýge múmkin bolatyn, ár túrli talqylaýlarda basshylyqqa alynýy tıis dep eseptegen «negizgi sharttarynyń» da qunyn joıyp jiberdi.
Bizdiń qarsy aldymyzda turǵan orys­tar, búgin ol bólshevık bolǵanymen de, báribir orys. Qyzyl dıktator Stalın, orystyń muǵajyrıattaǵy kórnekti ókili Mılúkovtar óz tujyrymdamalarynda Rossıanyń «tarıhı jeńisteri hám memleket shekaralary» qarý kúshimen qu­ryldy jáne qarý kúshimen saqtaldy dep otyrǵan jaǵdaıda, Kerenskııdiń bizdiń óz dálelderimiz ben dáıekterimizden qarý kúshi máselesin shyǵaryp tastaýdy talap etýi aqylǵa sıa qoıar ma eken?! Aıtalyq, Kerenskıı bizdiń atamekenimizdegi ha­lyq­tarymyzǵa ke­ńes­tik Reseı bıleý­shileri tarapynan eshqandaı qarý qolda­nylmaıtyny jóninde kepildik bere alar ma? Mundaı suraqtyń jaýaby eshqashan eki ushty bolýy múmkin emes.
Bul kúnde orystardyń buǵaýynda otyr­ǵan bizdiń halyqtarymyz oraıy kelgen tustarda qolyna qarý alatyny shúbásiz. Eger orystarǵa Qudaı ynsap berip, bizdiń atamekenimizden óz erkimen shyǵyp ketse, onda áńgime basqa. Amal qansha ondaı kúndi qıaldaý qıyn. Demek, qarý kúshi máselesi óz kúshinde qala beretin bolady. Bizdiń atamekenimiz Reseıdiń qol astyna qarý kúshimen engizildi. Jáne de olardy Reseı qarý kúshimen ustap otyr. Endeshe oǵan qaıtarylatyn jaýap sol qarý kúshimen berilýi ábden tabıǵı. Endi Kerenskııdiń usynystaryndaǵy ekinshi máselege – saıası quqyq, ulttyq táýelsiz elderdiń múddelerin teń turǵydan qurý jáne bireýiniń ómirlik múddesine jaý kúshtermen ekinshi bireýi kelisim jasamaý jónindegi tujyrymdamasyna keleıik.
Tarıhı damýymyzdyń qazirgi ke­ze­ńinde orys emes halyqtardyń mem­lekettigi men táýelsizdigine jaý jalǵyz ǵana el – Keńester Odaǵy. Endeshe biz onymen eshqandaı kelisimge kele al­maı­tynymyz óz-ózinen túsinikti. Ol – ol ma, biz Kenester Odaǵynyń jyrty­syn jyrtyp, onyń shekaralarynyń myzǵymastyǵy jóninde sáýegeısip júr­gen kez kelgen elmen, meıli ol batystyq bolsyn, meıli shyǵystyq bolsyn, keli­se almaımyz. Bul kúnderi bizdiń mem­­leketterimizde ulttyq táýelsizdik má­selesi bylaı tursyn, saıası jáne ult­tyq bostandyqtyń eń qarapaıym nyshandary týraly sóz bolýy múmkin emes. Biz bostandyq pen táýelsizdikti jeńip alýǵa májbúr bolyp otyrmyz. Sodan soń biz ulttyq táýelsizdigimizdi qurmettep qana qoımaı, bizben teń turǵysy keletin kúshtermen ǵana kelisim jasaý jóninde pikir alysýlar ótkizýge ázir ekenimizdi málimdeımiz.
Óz usynysynda Kerenskıı bizdiń al­dy­myzǵa kóldeneń tartqan «Brıtanıa ha­lyqtar odaǵy» túrinde birdeńe qurý múm­kindigi bolǵanda, ol týraly áńgime qozǵaýǵa turar edi. Reseı shekarasy ishinde Reseıdiń ózimen birlese otyryp, Brıtanıa odaǵy tárizdi odaq qurý, sirá, múmkin bola qoıar ma eken?!
Biz ony múmkin emes dep úzildi-kesildi teriske shyǵaramyz. Bizdiń halyqtarymyz otarshyldarynyń ezgisinde otyrǵan jáne oǵan qarsy kúres júrgizip jatqan kezde mundaı qıaldarǵa berilý orynsyz bolyp qana qoımaı, asa zalaldy da. Eger Reseıde shynymen Brıtanıa halyqtar odaǵy tárizdi birdeńe qurý múmkin bolsa, onda keıbir halyqtar úshin ult-azattyq kúresi kún tár­tibinen túsip qalǵan bolar edi. Óıtkeni, Brı­tanıa ımperıýmindegi Kanadanyń jaǵ­daıyn alsaq, bul el qaı jaǵynan alǵanda da, Eýropa men Amerıkadaǵy shaǵyn memleketterdi bylaı qoıyp, Avstrıa men Chehoslovakıa tárizdi irgeli memleketterden de áldeqaıda joǵary. Reseımen Brıtanıa halyqtar odaǵy tárizdi qurylym jasaý múlde múmkin emes. Mundaı qıalǵa berilgender Brıtanıa halyqtar odaǵyna birikken elderdiń bári derlik anglo-sakson násilinen ekenin esterinen shyǵaryp alady. Kanada, Avstralıa, Ońtústik Afrıka, Jańa Zelandıa – olardyń bári de anglo-sakson násili mádenıetiniń oshaǵyna aınalyp gúl­­dengen jerler. Brıtanıa halyqtar odaǵy – Brıtanıanyń memlekettik jáne saıası mádenıetin taratady. Al, mundaı mádenıet orys halqynda joq.
Aǵylshyndar men orystardyń ult­tyq memlekettiginiń máninde, menta­lıtetinde, qurylymynda ózgeshelikter kóp. Aǵylshyndar, eń aldymen, sany on­sha kóp bolmaǵan saýdager halyq. Olar ózderi bodandyqqa aınaldyrǵan halyqtarynyń jerlerine kóship baryp, ol jerlerdi birjola qosyp alýǵa uryn­baıdy. Aǵylshyndarda mıllıon­daǵan jumyssyzdar baryn bilemiz. Aǵyl­shyn úkimeti osy jumyssyz júrgen tur­ǵyn­darynyń birde-birin oz otarlaryna erik­siz aparyp qonystandyrǵan joq.
Reseı – múlde basqa. Orys halqynyń basym kópshiligi sharýalar. Orystardyń sany da kóp. Olar kóshýden de jalyq­paıtyn kóshpendi – muǵajyr otarshyldar. Qashan da orys soldatynyń sońynan orys mujyǵy ilesip otyrady. Basyp alynǵan jerde orys bıligi ornaǵan soń-aq, púsháıman halyqtyń jeri tartyp alyna bastalady.
Brıtanıa halyqtar odaǵy qury­lymyndaǵy basty faktordyń biri – erkin saýda baılanysy bolsa, orys halqynyń ádeti – basqalardyń jerin basyp alýmen qoımaı, ony orystyń jerine aınaldyryp jiberýdi kózdeıdi. Sol sebepti osyndaı jolmen biriktirilgen memleket ishinde ulttardyń erikti túrdegi teń quqyqty odaǵyn qurýǵa eshqandaı oryn qalmaıdy.

1937 j., № 92-93

"Iash Túrkistan"

("Aqıqat" jýrnalynan)