Elimizdiń Energetıka mınıstrligi taratqan aqparattarǵa súıensek, Qazaqstandaǵy munaı-gaz óndirýshi 39 rentabeldi kompanıaǵa memleket járdemdespek. Dálirek aıtsaq, Qazaqstan úkimeti «KazEnergy»  asosıasıasymen birlesip zertteý jumystaryn júrgizgen. Bul týraly «Qamshy» portaly Total.kz-ke silteme jasaı otyryp habarlaıdy.

Nátıjesinde munaı burǵylaýmen aınalysatyn 57 kompanıanyń 39-y tómen rentabeldi bolyp shyqqan. Olarǵa QR Úkimeti 2015 jyldyń 1-qazanyna deıin paıdaly qazbalardy qazyp alý  jáne olardy óńdeý úshin salyq mólsherin jeńildetpek. Bul osy saladaǵy jalpy kompanıalar úshin salyq salmaǵyn 8 paıyzǵa túsirýge múmkindik berdi. Al aqshalaı eseptegende bul soma -146 mıllıard teńgeni quraıdy eken. Bul týraly QR premer-mınıstriniń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaev myrza málimdegen bolatyn.

Árıne bul jerde de suraq týyndaıtyny sózsiz: sonda memlekettik máýele kókleńkesine qandaı kompanıalar kirdi nemese memleket qarjysy kezekti ret kimderdiń aýyz jemine aınalmaq? Memlekettiń meıirine bólengen kompanıalar tizimine: «Qarajambasmunaı» AQ, «TandaıPetroleým» AQ kirgen. Sondaı-aq , «Aqtóbemunaıgaz - SNPS» AQ, «TorǵaıPetroleým» AQ jáne «Ózenmunaıgaz» AQ-tan ótinish berilgen.

Sonymen, úkimettiń arnaıy qarjy bólip, jarlyqap otyrǵan kompanıalary kimderge tıesili jáne olardyń jyldyq tabystary qandaı?

1. «Qarajambasmunaı AQ». Mańǵystaý oblysynda munaı sorǵylaýmen aınalysatyn  Qazaqstandaǵy iri kompanıalardyń biri. Ázirge memlekettik jeńildikti ıemdenip úlgergen birden-bir kompanıa da osy. Jyldyq esepte ortasha 2 mıllıon tonna munaı burǵylaıdy. Qazaqstandaǵy munaı kompanıalarynyń ishinde iri ondyqqa, Mańǵystaý oblysy boıynsha úshtikke kiredi. Kanaladyq «CITIC Canada Petroleum Limited» kompanıasynyń 100 paıyzdyq aksıoneri.
2. «Tandaı Petroleým» JSHS. Munaı sorǵylaý -Atyraý oblysy Joldybaı ken orny. Kompanıa naryqta 1997 jyldan beri jumys istep keledi. Otbasylyq kompanıanyń basynda eks-májilis depýtaty Bolat Qonarbaı myrza tur. Sondaı-aq, Qonarbaı áýletiniń jeke menshigine «Batys LTD» JSHS, «Sátti meken» JSHS, «Bolsat»JSHS tirkelgen.

Al ótinish bildirgen taǵy úsh kompanıanyń qujattary úkimet qaraýynda ekenin eskere otyryp, atalmysh kompanıalar týraly da derekterdi nazardaryńyzǵa usynǵandy jón kórdik.

1. «Aqtóbemunaıgaz - SNPS» AQ. Resmı derekterge súıensek, kompanıa Aqtóbe oblysyna qarasty Jańajol, Keńqıaq, Soltústik qubyr ken oryndaryn ıemdengen. Jyldyq ortasha tabysy 2,5 mıllıon tonnadan (1997j) 6,3 mıllıon tonnaǵa (2013j) deıin artqan. Qazaqstandaǵy eń iri munaı burǵylaıtyn 5 kompanıanyń qataryna kiredi. Atalmysh kompanıa qolastyna taǵy birneshe kompanıa kiredi eken. Olar: «Pekın Palas basqarýshy kompanıasy» JSHS. Aksıa úlesi 100 paıyzdy quraıdy. «Sinooil» janarmaı beketteri. «Aktóbe munaı mashkomplekt» JSHS. «Uly dýal» Qazaqstan-Qytaı burǵylaý kompanıasy. «SNPS-Aqtóbe transport kompanıasy».
2. «TorǵaıPetroleým» AQ. Qumkól ken ornynyń birden-bir operatory. Kompanıa Kanadada tirkelgen. Kompanıa ıesi – QHR CNPC memlekettik korporasıasy. Aksıadaǵy úlesi – 67 paıyzdy quraıdy. «TorǵaıPetroleým» AQ-tyń 33%-y «Qazmunaıgaz» UK-na tıesili. Al qalǵan 50 %-y reseılik LÝKOIL kompanıasynyń menshigine tıesili.
3. «Ózenmunaıgaz» AQ. Kompanıa Mańǵystaý oblysyna qarasty Ózen, Qaramandybas ken oryndarynda sorǵylaý-burǵylaý jumystaryn júrgizedi. Kompanıa «Qazmunaıgaz» AQ-tyń 100 paıyzdy qaramaǵyna kiredi. Al Qazmunaıgaz AQ óz kezeginde «Samruq-Qazyna» UQ-na tıesili bolyp tabylady.

Al, mınıstrdiń memleket qarjysyn aýqatty kompanıalarǵa taratyp berýinen astar izdegen májilis depýtattary da óz pikirlerin bildirgen eken.

Aıqyn Qońyrov, Májilis depýtaty:

-Bul týraly aqparattar jasyryn jasalmaýy tıis. Bul salyq – halyqtyń salyǵy. Meniń oıymsha munyń artynda komersıalyq qupıalar jatyr. Nege ol kompanıalar óte álsiz dep kórsetilgen? Menińshe kerisinshe sıaqty. Nege álsiz? Bul kerisinshe olardyń repýtasıalaryna keri áserin tıgizbeı me? Bul aqshany ne úshin olar alýlary kerek? Halyqtyń muny bilýge tolyq quqylary bar. Óıtkeni,bul aqshalar qaıtyp búdjetke kelmeıtinin bilemiz. Menińshe olar muny kópke deıin jasyryp qala almaıdy.

Túıin: QR premer-mınıstriniń birinshi orynbasary ózi atap ótkendeı 39 kompanıa salyqtan bosatylatyny belgili bolsa, olardyń tizimi BAQ-ta jarıalanýy tıis. Alǵashqy bestiktiń baılyǵy men shaılyǵyn biz sanamalap kórdik. Beısharalyqqa dýshar bolyp turǵany shamaly, ázirshe. Endeshe nege ol kompanıalar 146 mıllıondy talan-tarajǵa salýlary tıis? Álde munyń artynda sybaılas-jemqorlyqtyń qandaı da bir faktileri búrkeýli me? QR Esep komıteti osy máseleniń artyna maı sham alyp túsýi tıis emes pe? Onsyz da memlekettik «únemdeý» saıasaty men qarjylyq qıyndyq qos búıirden qysqan alaǵaı da, bulaǵaı shaqta  memleket qazynasyna qarjy bólýge, qoldaý kórsetýge tıis kompanıalardyń ózderi «beısharanyń kúıine túsip», úkimetten aqsha suraǵany qaıtkeni? Bul da bolsa munaıǵa táýeldiliktiń daǵdarys kezeńindegi tyrbaqaılyǵyn kórsetkeni me, sonda?

Nurgeldi Ábdiǵanıuly

Derekter - total.kz-ten alyndy.