Men bul áńgimeni jazýdan buryn oqyrmandardan ózimniń azan shaqyryp qoıǵan atym men tólqujattaǵy ata-tegimdi shynaıy qoldanbaǵandyǵym úshin keshirim suraımyn. Sebebi meniń azamattyǵym- aýǵanstandyq, týylǵan jerim -Iran. Osydan 30 jyldyń alynda meniń otbasym turǵan Qundyz qalasy KSRO men Aýǵanystan arasyndaǵy soǵys maıdanyna aınalǵanda sol jerdegi halyqpen birge búkil áýletpen Iranǵa qonys aýdaryppyz. Sodan beri Iranda biz- bosqyn halyqpyz. Tek Iran úkimeti «yqtıarhat» bergen. Qazirgi kezde ol jaqta Iran týraly kez-kelgen jazba tekseriledi, sol sebepti bul maqalam meniń otabasyma jáne týysqandaryma kesiri tımesin dep aty-jónimdi basqasha, Jánibek Násiruly ataýdy jón kórdim.
Bizdiń «bosqyn» áýlet Irannyń Isfahan qalasynda turdy. Onda men tanıtyn otyzdaı qazaq otbasy barmyz. Barlyǵymyzdyń taǵdyrymyz uqsas, kezinde ata-babalarymyz asharshylyq pen qýǵyn-súrginniń saldarynan aýa kóship, aqyr sońynda Aýǵan jerine turaqtapty. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, Keńes-Aýǵan soǵysynda bosqyn bolyp Iranǵa barypty. Iran eli sol kezde barǵan, bul kúnde sany 3 mıllıondaı adamdy áli bosqyn retinde kóredi. BUU ótinishimen bizdiń «bosqyndyq kartamyzdy» jyl saıyn uzartyp otyrady. Bosqyndardyń Iranda memlekettik jáne qoǵamdyq-áleýmettik jumystarmen aınalysýyna tıym salynǵan. Tek qana tirkelgen qalada qurylysta, qara jumystarda isteıdi. Bazarda óz atynan dúken ashyp nemese jeke kásippen shuǵyldanýǵa bolmaıdy. Bul áleýmettik jaǵy ǵoı. Eń qıyny bizderge Irannyń «yqtıarhatymen» shekaradan bir shyqsaq, ekinshi qaıta kelýge bolmaıdy. Bul «yqtıarhat» tek qana zańsyz bosqyndarmen turaqty bosqyndardy aıyrý úshin qoldanylady jáne júrip-turý men oqýǵa ǵana quqyq berilgen.
Sonymen, Qazaqstan táýelisizdik alǵaly 24 jyl boldy. Sodan beri qaıda júrsińder deısizder ǵoı? Birinshinden, bizdiń bosqyndardyń qujat máselesi- Aýǵanystanǵa baryp pasport alý, vıza ashtyrý budan burynǵy soǵys jyldarynada qıamet sharýa boldy. Onyń ústine Irannan bir ret shekaradan shyqtyq, ekinshi qaıta kelýge bolmaıdy. Al, Aýǵanystannan qujat alý bir ret barýmen bitetin sharýa emes ekenin kózi qaraqty oqyrman ózi biler. Ekinshiden, joǵaryda aıtylǵandaı bizdiń ekonomıkalyq jaǵdaıymyz jar bermedi. Ony nege dep bosqynnan eshkim suramas.
Men úıdegi tórt balanyń ekinshisimin, on eki jyldyq mektep bitirgen sol jerdegi qazaqtardyń ishindegi eń kóp oqyǵan oqymystysymyn. Sondyqtan, aǵaıyn-týys aqyldasyp, aq batasyn berip Atajurtqa attandyrdy. Súıinshi habarymdy kútip otyr. Al, meniń Irannan shyǵyp Aýǵanǵa kelip, vıza ashtyryp, Dýbaı arqyly ushyp kelýimniń ózi bir -hıkaıa, bul Iranǵa qaıta barýy kerek bolatyn barlyq bosqynnyń basar joly - qıynshylyq, ýaqyt jáne aqsha. Alaıda, men Kabýldegi qazaqtardyń aqsaqalynyń jáne Qazaqstan elshiliginiń (olar bul barsań boldy, tirkelip azamattyq alasyń dedi, eger de sottalmaǵan týraly anyqtama aıtsa ala keler edim) kómegi arqasynda qıynshylyq kórmedim, ýaqyt uttyrmadym.
Alla dep atajurtqa keldim. Aspannan Almatynyń áýejaıyna top ete tústim. Qarsy alyp turǵan eshkim bolmasa da, qýanyshymda shek joq. Qonaqúıge jattym, sonda ýaqytsha tirkeldim. Internette tanysqan dosym Jumadannyń kómegimen Túrkistanda turatyn ákemniń Aýǵanstannan ertede kelgen tanysynyń úıine jol tarttym.
Qujattarymdy tolyqtap azamattyq alaıyn dep kóshi-qon polısıasyna barsam, bir qujatym kem eken. «Sottalmady» degen anyqtama kerek eken, sosyn ǵana azamattyq emes yqtıarhat beremiz deıdi. (Olardyń aıtýynan jáne aǵaıyndardan surastyryp bilgenim, eger qolym jetse, bul yqtıarhat Irannyń «bosqyn yqtıarhatynan» góri quqyǵy keń, mártebesi joǵary kórinedi).
Soltústik «qazaqtardy shyqyryp jatyr, kómek beredi» degendi estip, Pavlodarǵa bardym. Kóshi-qon polısıasymen oralmandarǵa kómek beretin uıymnyń esigin qaqtym. Rasynda, oralmandarǵa áleýmettik páket usynyp jatyr eken, beriletin úı qaladan 50-60 shaqyrym alysta, qysta 45 gradýs sýyq. Ot jaǵylady, jumys joq keıin ornalastyramyz deıdi. Jaraıdy. Ystyq jerden kelsem de, sýyq aıazǵa kóneıin «Otannyń qushaǵy ystyq» qoı desem, shartym tolmaıdy. Jalǵyz adamǵa berilmeıdi otbasyly bolý kerek jáne de Túrkistanmen birdeı qujat suraıdy. Baıaǵy «sottalmady degen anyqtama». Bul nege sol anyqtamaǵa basyn aýyrtyp tur, joq sottalǵan TERORIST PA, dep oılap otyrsyz ba?. Másele mynada, shynynda Aýǵanstanda sottalǵan, sottalmaǵan barlyq adamǵa quqyǵy teń dep pasport bere beredi (Qytaıdan kelgen qandastardan surasam, olarda basqasha eken. Buryn sottalǵan adamǵa pasport berilmeıdi eken). Al Aýǵanstanda úkimet oryndarynda kompúter, ınternet arqyly jumys isteý joqtyń qasy. Alar anyqtamalardy qolmen jazyp beredi. «Sottalmaǵan» degen anyqtama surap Aýǵanystannyń bas elshiligine bardym. Olar Aýǵanystanǵa hat jiberdi. Jaýabyn kútip júrgenime 15 kún boldy. Aýǵanstandaǵy tanystaryma habarlasyp surasam, hat áli barmaǵan. Hat baryp, oǵan Aýǵan ishki ister mınıstrilginen jaýap kelgenshe taǵy bir aı ketedi eken. Al meniń vızamnyń ýaqyty kún saıyn qysqaryp keledi.
Endi meniń aldymda eki jol tur: biri- qalý, ekinshi- qaıtý.
Birinshi joly qalý-armanym osy. Alaıda, qujat oǵan jar bermeıdi. Qudaı qalasa, hat kelse, qalamyn. Men qalsam, Iranda qalǵan bar aǵaıynǵa jol asham. Olardy kóshirip ákelemin. Al túk joq qaıtyp barsam, barlyǵynyń úmiti úziledi «Oqymysty Jánibek» ala almaǵan qujat bizge shetin kórsetpeıdi dep oılaıdy, atajurt arman bolyp qalady.
Al yqtıarhat alǵan kúnde men 4 jyl boıy áke-sheshemdi kórýim qıyn sharýa. Tek áýe jolymen júrýim kerek. Ol kóp qarajatty talap etedi. Jermen júrsem, qaýipti jáne vıza alýym ekitalaı. Durysy azamattyq alýym edi. Biraq ondaı zań buryn bolǵan, qazir joq kórinedi.
Ekinshi jol qaıtý-Aýǵanǵa qaıtam, qaıta vıza ashtyryp kelýge ata-anam kónbeıdi. Bar qarajat osy jolǵy kelýime ketken, ekinshi kelýge múmkindik az. Odan ary Iranǵa baram, ómir boıy bosqyn bolyp ótemiz. Bosqyn bolmaımyz desek, elmen birge Eýropaǵa bosamyz. Ol jaqta bizdi kim kútip tur?. Ne ólem, ne baram dep zańsyz jolmen shekara buzyp ótý kerek, jolda teńiz, boraǵan oq. Al zańdy jolmen barý úshin elden bosýǵa sebep kerek Aýǵanda tura almaıtyndaı. Ondaı sebep bizde joq, barlyq Aýǵandyqpen birdeı jaǵdaıda ómir súrip jatyrmyz.
Endi qaıtsem eken?
Tórt til bilemin (Qazaq, aǵylshyn, túrik, parsy), qara jumysqa jastaıymnan piskenmin. Jumys izdep júrmin. Atajurtqa aqsha, nemese bir ekonomıkalyq kómek surap kelgenim joq. Tek azamattyq alyp, óz úlesimdi qosaıyn, adal eńbek eteıin dep keldim. Jumysqa shaqyrǵandar bar, barsam qujatymdy kórip keri qaıtarady, eń bolmaǵanda álgi «yqtıarhatpen» kel deıdi. Al keıbireýleri oryssha bilesiń be dep suraıdy. Otbasynda ata-anamyz qazaqsyń dep qazaqsha sóıletip, qazaqsha úıretti. Alaıda orys degen ult bar ekeninin estigenmin, biraq oryssha estip kórmeppin. Sonymen tanymaıtyn «tanys» ólkede qara jumystyń da qısyny joq.
Kóshi-qon zańyna ózgeris bolady degendi estip, jańalyqtardy kúnde kóremin, keshe bir maqaladan úkimet «sottalmaǵan týraly anyqtamany» alyp tastamaıdy degendi oqyp, salym sýǵa ketti.
Oılap otyrmyn, men osy kimmin? Adammyn, Álhamdılláh Musylmanmyn, Qazaqpyn. Sosyn...... Oralmanbyn ba, bosqynmyn ba, qylmyskermin be?
Jánibek Násiruly
