Jaqynda Máskeý meshitiniń ashylý saltanatynda Reseı Federasıasynyń prezıdenti Vladımır Pýtın qazirgi Reseı tek qana Keńes odaǵynyń murageri emes ekendigin aıtqan. Bul týraly «Qamshy» portaly reseılik «EADaily» saıtyna silteme jasaı otyryp habarlaıdy.
RF Prezıdenti Vladımır Pýtın Máskeý meshitiniń ashylý saltanatynda qazirgi Reseı tek Keńes odaǵynyń ǵana emes, Altyn ordanyń da tikeleı murageri dep málimdegen. Sondaı-aq, prezıdent myrza Islam dini Reseı aýmaǵynda memlekettik din ekenin aıtqan.
Máskeýdiń qaq tórinen meshit ashqan, dálirek aıtsaq, eski meshitti kúrdeli jóndeý jumystarynan ótkizgennen keıin paıdalanýǵa berý saltanatyna Túrkıa Prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan men Palestına Prezıdenti Mahmýd Abbas ta qatysqan bolatyn. Saltanatty shara barysynda áýeli Reseıdiń bas múftıi Ravıl Gaınýtdın Reseıdiń Altyn ordanyń tikeleı murageri ekenin aıtqan, artynsha prezıdenttiń ózi de múftıdiń sózin qostaǵan.
Reseı Prezıdentiniń osy jolǵy málimdemesi shyn mánindegi saıası qatelik ári tarıhı biliminiń taıazdyǵyn kórsetkenin reseılik saıasatkerler men saıasattanýshylar moıyndaǵan.
Esterińizde bolsa, osynyń aldynda qazirgi Reseı prezıdenti Pýtın myrza «qazaqtarda memleket degen múlde bolmaǵan. Qazaqstanda tuńǵysh memleketti ornatqan Nursultan Nazarbaev» dep aıtqan bolatyn. Bul kezde qazaq tarıhshylary Pýtın myrzanyń málimdemesine naqty jaýap qaıtarǵan bolatyn. Tipti, Memleket basshysynyń ózi bastama bolyp, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótýdi tapsyrǵan edi ǵoı.
Al, reseılik oppozısıoner Alekseı Navalnyı «Pýtınniń bul sózi reseılikter úshin kútpegen málimdeme boldy. Endi bilip júretin boldyq. Bul Pýtınniń Reseı tarıhyn jańadan jazýǵa baǵyttalǵan áreketi bolsa kerek-ti»,-deıdi.
Mońǵolıa tarıhshylary Pýtın myrzanyń málimdemesinen keıin, Altyn ordanyń esimin Reseımen salystyryp, bylǵamaýdy talap etken. Olardyń pikirinshe, Altyn ordanyń tikeleı murageri – qazirgi Mońǵolıa.
Nursultan Nazarbaev, Qazaqstan Prezıdenti:
-Qazaq handyǵy budan bes jarym ǵasyr buryn ǵana shańyraq kóterse de, Eýrazıanyń uly dalasynda ornaǵan arǵy dáýirdegi saq, ǵun, úısin memleketteriniń, bergi zamandaǵy Uly túrik qaǵandyǵy, Deshti Qypshaq pen Altyn Orda memleketteriniń zańdy murageri boldy.
Aleksandr Lýkashenko, Belorýsıa Prezıdenti:
-Eger Pýtın myrza tarıhı derekterdi shatastyryp jatsa, ol onyń jeke máselesi. Biraq, bárimizge málim tarıh boıynsha, Qazaqtarda memleket orystardan buryn bolǵan. Al Altyn ordanyń murageri Qazaqstan bolýy kerek.
Al profesor Tursyn Jurtbaı «Altyn ordanyń zańdy murageri – biz, qazaqtar» deıdi.
Tursyn Jurtbaı, f.ǵ.d., profesor:
-Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyldyǵyn toılaý – bul bizdiń táýelsizdigimizdi bekitý degen sóz. Sonda biz qaıdan shyqtyq degende eshqandaı qysylyp-qymtyrylmaı «Biz Altyn Ordanyń muragerimiz» deý kerek. Al, odan arǵy kóshpendi dúnıeni dáleldeý ol – ekinshi másele. Búgingi bizdiń dáleldeıtinimiz – qazaq handyǵy Altyn Ordanyń ornyndaǵy eń sońǵy handyq jáne orysqa baǵynǵan Altyn Orda quramyndaǵy eń sońǵy handyq ekendigin, ıaǵnı qazaq handyǵy Altyn Ordanyń nemese Joshy ulysynyń zańdy murageri ekendigin dáleldeý. Aldaǵy dúbirli toıda osy pikirdi túbegeıli dáleldep alýymyz kerek. Meniń oıymsha, qazirgi qazaq tarıhshylarynyń aldynda turǵan eń basty mindet osy. Sonda biz álemge ımperıanyń murageri retinde qabyldanamyz. «Imperıanyń murageri retinde qabyldanamyz» degen sóz ol – ejelden zańdy memlekettiń jalǵasy ekendigin aıshyqtaıdy.
Sondaı-aq, Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev «Altyn ordanyń murageri – Qazaqstan ekeni zańdy» deıdi.
Almazbek Atambaev, Qyrǵyzstan Prezıdenti:
-Sizder men bizder tarıhtan biletinimizdeı, áýelde Túrki qaǵanaty boldy. Keıin Uıǵyr qaǵanaty, sosyn Qyrǵyz qaǵanaty, Altyn orda, Reseı Imperıasy, Keńes odaǵy bolyp jalǵasty. Iaǵnı, biz yqylym zamandardan beri bir memlekettiń astynda jasap kelemiz. Tarıhtan beri bizdiń terıtorıamyz ortaq bolyp kelgen. Al, sol Altyn ordanyń tikeleı murageri búgingi – Qazaqstan ekenine eshkimniń talasýǵa haqysy joq. Bul kúmánsiz, tarıhı derekterde de jazylǵan ǵoı.
Túıin: Reseı prezıdentiniń tarıhty burmalap kórsetýi birinshi márte emes ekeni jasyryn emes. Bul Pýtın myrzanyń bilimsizdigin emes, ásili ambısıasyn ańǵartsa kerek. «Altyn ordanyń tikeleı murageri – qazirgi Reseı»,- deýi, Reseı ımperıasynyń negizgi murageri – Qazaqstan degemen birdeı emes pe?! Reseı prezıdentiniń bul jolǵy málimdemesine ne dep jaýap beredi eken?..
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
